Hólar

Hólar er austasti bærinn í Stokkseyrarhreppi. Hólar eru byggðir á sandsteinshólum sem standa upp úr Þjórsárhrauni (Árni Hjartarsson, Guðmundur J. Guðmundsson og Hallgerður Gísladóttir. 1991:81). Fyrstu heimildir um jörðina Hóla í Stokkseyrarhreppi er að finna í áreiðarbréfi frá 13. ágúst 1574. Hóla er jafnframt getið í byggingarbréfi Brynjólfs biskups frá 2. maí 1640 þar sem landamerki eru tilgreind og endurtekið í byggingarbréfi Þórðar Þorlákssonar biskups frá árinu 1687 (Guðni Jónsson. 1952:64). Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín sem rituð var árið 1708 er Hólajörð lýst. Þá er jörðin í eigu biskupsstólsins í Skálholti. Leigukúgildi eru fjögur og greiðast í smjöri heim til stólsins eða í kaupstað á Eyrarbakka. Svo virðist sem bóndinn hafi verið hagur á tré, vegna þess að hann greiðir landskuld, leigur og kvaðir með skipasmíði og aðgjörð fyrir stólinn (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1981:40-41). Ekki er getið um stærð jarðarinna árið 1708 vegna þess að jörðin er í eigu kirkjunnar en líklegt er að bóndinn hafi verið nokkuð vel staddur, því bústofninn er nokkuð stór en þar má finna níu kýr, fjórar kvígur að fyrsta kálfi, eitt veturgamalt naut, tvær vetur gamlar kvígur og þrjá kálfa. Einnig eru á Hólum tuttugu ær, tíu sauðir tveggja vetra og eldri, fimmtán vetur gamlir sauðir og 15 lömb. Sex hesta má einnig finna á Hólum (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1981:41). Getið er um eina hjáleigu í landi Hóla en hún kallast Hólahjáleiga og hafði verið lengi í byggð árið 1708 eins og segir í Jarðabókinni „byggð fyrir manna minni“. Ábúandinn á hjáleigu Hóla er Ástríður Snorradóttir (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1981:41). Hólahjáleiga fór í eyði árið 1748 og byggðist ekki aftur (Guðni Jónsson. 1952:66). Árið 1773 kom upp mikið þrætumál milli Hólabænda og bóndans á Arnarhóli og var réttur settur í þrætulandinu við Hólavatn þann 15. júní. Voru þar mörg vitni fengin til að vitna um örnefni (Guðni Jónsson. 1952:65). Hefur þetta þing verið haldið innan deiliskipulagssvæðis. Málinu lauk svo með sáttum á öðru þingi settu við vatnið, síðar í júnímánuði árið 1773 (Guðni Jónsson. 1952:65). Fyrr á tímum a.m.k. á 17. öld var einbýli á Hólum og voru þar jafnan efnabændur en árið 1725 er komið tvíbýli á Hólum og helst þar til 1912 (Guðni Jónsson. 1952:67). Í Manntalinu 1703 er getið um tvær hjáleigur á Hólajörðinni. Sú hjáleiga sem kallast í manntalinu „önnur Hólahjáleiga“ er sú er nefnist Hólahjáleiga og var getið hér að framan. Ekki er greint frá nöfnum á þessum hjáleigum en sú sem kölluð er „hjáleigan fyrsta“ hefur hugsanlega heitið Lokabær og verið þurrabúð (Manntal á Íslandi árið 1703. 1924-1947:514; Guðni Jónsson. 1952:66). Búa þar árið 1703 háöldruð hjón og bjarga sé með góðra manna styrk (Manntal á Íslandi árið 1703. 1924-1947:514). Í Örnefnaskrá Hóla segir: „Fáa faðma suðvestur af Hádegishól er í túninu lítið tóftarbrot, fornlegt; heitir það Lokabær. Fylgir sú sögn, að þar hafi verið kofi einsetumanns.“ (Örnefnaskrá Hóla, Stokkseyrarhreppi, Árnessýslu. 1977:2). Lokabær er álagablettur sem ekki má við hrófla og hefur það verið virt (Bjarni Harðarson. 2001:89). Í Manntalinu 1801 frá er aðeins greint frá ábúendum á tveimur bæjum, sem að öllum líkindum eru Hólabæirnir tveir (Manntal á Íslandi 1801. Suðuramt. 1978:198). Árið 1816 er komið nýtt fólk á báða bæina á Hólum, alls um 14 manns, þar af eru tvenn hjón, stálpuð börn, vinnuhjú og þrjú ung börn sem öll eru niðursetningar á bæjunum (Manntal á Íslandi 1816. 1947-1974:286). Árin 1825-1835 bjó að Hólum maður er Eiríkur Snorrason hét og þótti gáfaður, skáldmæltur og fyndinn í orðum. Var Eiríkur þessi kunningi Sigurðar Gottvinssonar eins af Kambránsmönnunum og var Eiríkur yfirheyrður vegna þessa máls. Við rannsókn Kambránsins var Eiríkur fundin sekur um þjófnað og þjófnaðaryfirhylmingu og var dæmdur til að hljóta 27 vandarhögg og greiða hið stolna fé, um 34 ríkisdali. (Guðni Jónsson. 1952:73-74). Ekki er vitað hvenær Hóla komust í eigu biskupsstólsins í Skálholti en hún var seld á stólsjarðauppboðinu 9. ágúst árið 1788 og komst þá í bændaeign (Guðni Jónsson. 1952:6). Merkilegir hellar eru í landi Hóla og voru nytjaðir af bændum jarðarinnar. Hólahellir I er hellir sem stendur fast við rústir gamla bæjarins frá Hólahjáleigu. Helgi Ívarsson, fyrrum ábúandi á Hólum, telur að innangengt hafi verið úr bænum inn í hellinn. Talið er að hann hafi verið notaður sem fjárhellir. Hellirinn er djúpt niðurgrafinn og sjást merki um veggi og tröppur í hellinum. Hann er nú mikið fallinn saman. Annar hellir er kallast Hólahellir II var í tengslum við eystri bæinn á Hólum. Hellirinn var þétt við bæjarhúsin og e.t.v. talist hluti þeirra. Ekki er vitað um notkun, en þar má sjá ritað í móbergsveggina. Þriðji hellirinn er gamall fjárhellir sem stóð nokkur hundruð metra niður af bæjunum. Er talið að hann hafi hrunið á árunum milli 1827-1864 og þar hafi fé farist er hellirinn féll (Árni Hjartarsson, Guðmundur J. Guðmundsson og Hallgerður Gísladóttir. 1991:81-83). Einbýli hefur verið á Hólum síðan 1912. Helgi Ívarsson, sem hefur nýlega hætt búskap á Hólum, var fóstursonur Magnúsar Hannessonar og Helgu Helgadóttur sem bjuggu á Hólum og á undan þeim bjó þar Hannes Magnússon faðir Magnúsar. Hólar hafa því verið í eigu sömu fjölskyldu frá árinu 1890. Eftir að Helgi Ívarsson seldi jörðina fyrir nokkrum árum var rifinn hluti af gömlu bæjunum á Hólum sem stóðu fyrir framan núverandi íbúðarhús. Fóru þá mjög merkilega minjar forgörðum. Ekki var fengið leyfi frá Fornleifavernd ríkisins til að rífa húsin eins og skylda er samkvæmt lögum ef raska á minjum sem eru 100 ára og eldri (Helgi Ívarsson). Hólar eru í Stokkseyrarsókn.