Tóvinna
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1908)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1890
Safnnúmer B: 1968-1
Staður
Staður: Laugarvatn, Bláskógabyggð, Laugardalur, Ísland
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1890
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var gefið nafn eftir því til hvers
þær skyldi hafðar. Brekánsvoð, buxnavoð, milliskyrtuvoð, svuntudúkur,
hæruvoð osfrv. Og víst álnatal stundum, t.d. í ábreiður, 6 álnir
í ábreiðuna. Ennfremur í sængurföt 6 álnir í rekkvoðina, heldur styttra
í sængurverið.
Einskefta:
Vendin nefndist fyrst og fremst einskefta, hvert sem efnið var. En
útlent bómullargarn tvísnúið - verksmiðjumerki 20/2 - var oft nefnt tvistur,
en oftast þó vefnargarn, og voð úr því einu saman tvistdúkur, og var það
oftast einskefta. Litir: Sauðalitir voru að sjálfsögðu
mikið notaðir. Lítið var um jurtaliti, helst þá mosalitur, brúnn,
njóla- og rabbargaralitur, gulgrænn, og bætt í fíflakollum til að skýra
litinn. Líka var litað úr sortulyngi, þar sem til náðist, brúnn litur.
Vefjargarn fékkst í ýmsum litum, en þyrfti að lita það, var notaður
útlendur litur, og yfirleitt var lítið litað úr öðrum lit en útlendum.
p2
Litir voru undnir
á spjald til að sjá hvað best færi saman. Ekki kann ég nafn á því
verki, en talað var um að haga litum svo og svo. Mismunandi
einskeftudúkur: Mjög algeng var að nota vefjargarn í uppistöðu, en
hafa ull í fyrirvaf (orðið ívaf aldrei notað) eða veft. Að spinna
veftinn var nefnt að spinna upp í, og oft svo til orða tekið, að þetta
og þetta ætti að vera upp í. a() Kjóladúkur, ýmist garnuppistaða
og ull í fyrirvaf eða algarn, munstur bæði röndótt og teinótt og köflótt,
líka einlitt. Ég man eftir mjög fallegu efni brúnu með ljósum teinum.
Köflóttu efnin munu oftast hafa verið úr algarni. b() Millipils:
Litir, aðallitur oftast ljósgrár eða mórauður, svartar og hvítar
randir eða teinótt, oftast röndótt. Væri alull, var uppistaðan einfaldur
þráður, smár og snar. Stundum var uppistaðan einlit, en rendurnar
aðeins í fyrirvafinu. Þá var breiddin á voðinni látin ráða síddinni.
Séð hef ég líka einlitt millipils, uppistaðan var rautt garn og vefturinn
dökkrauð ull. c() Sjaldúkur: Séð hef ég eitt einskeftusjal.
Það var úr alull, aðallitur gulbrúnn og svartbrúnn bekkur utan um,
fyrirvaf eins.
p3
d() Svuntudúkur:
Uppistaðan einfaldur þráður, smár, ýmist röndótt eða teinótt, t.d.
aðalliturinn dökkmórauður með ljósmórauðu, hvítu og ljósgráu í. Oft
líka ofið köflótt. Annars mun hafa verið fullt eins algengt að hafa
litað efni í svuntur og litað úr útlendum litum. Gömlu konurnar voru
margar gefnar fyrir skæra liti, háfarliti, þar sem því varð við komið.
e() Milliskyrtudúkur: Uppistaðan fínn þráður, einfaldur
eða vefjargarn, oftast haft smáröndótt, líka einlitt. f() Fatafóður:
Því kann ég lítil skil á, hef séð fóður undir gömlum hökli í Hrepphólakirkju,
það er fínt vaðmál, er gult, ef til vill njólalitað. g() Sængurver:
Algarn, oftast bláröndótt eða köflótt, hvítur grunnur, mjóar randir.
Um borðdúka, húsgagnaáklæði og gluggatjöld er það að segja,
að þeir hlutir voru ekki ofnir á heimilum fyrr en húsmæðraskólar komu til
sögunnar, enda hvorki gluggatjöld né yfirklædd húsgögn notuð af almenningi
nema lítillega á stóla. Um efni til ústaums er svipað að segja. Gamlar
sessur, bæði flosaðar og blómstursaumaðar
p4
sem ég hef séð, eru
allar saumaðar í klæði. Ég vil geta þess hér, að einskefta sem ofin
var líkt og jafi nú á dögum, var nefnd jafnþræðingur, þ.e. jafnmargir þræðir
á lengd og breidd, t.d. á þumalfingri. Skyrsíur: Ef
vefa þurfti skyrsíur var haft í hana tog, tvinnað, snart bæði í uppistöðu
og fyrirvaf, og ekki fast ofið, en oftast var reynt að fá striga, ekki
mjög þéttan til þeirra hluta. Um efni í bakleppa, segl eða
tjöld get ég ekki sagt, en pokar, aðrir en hærupokar voru úr grófum þræði
tvinnuðum, jafnþræðingur eða svo að segja, gjarnan röndótt eða köflótt.
Í poka mun hafa verið notuð allskonar úrgangsull. Ég
kannast ekki við, að voðir hafi verið sendar til munstrunar eða litunar,
en hinsvegar voru voðir sendar til þófs og pressunar, eftir að ullarverksmiðjur
komust á stofn hér á landi. Vaðmál: Uppistaða í vaðmál,
sem aðrar voðir, fór að sjálfösðu eftir því, til hvers nota skyldi voðina.
Um liti er hið sama að segja
p5
og um einskeftu,
sauðalitir algengastir, oft samkembdir, en í allt hið vandaðasta voru mest
notaðir útlendir litir, sbr. hellulitur. Um munstur í vaðmáli er
ekki að tala nema á litinn, t.d. köflótt. a() Spariföt kvenna:
Í þau var haft svo gott efni, sem nokkur kostur var. Uppistaðan
var einfaldur þráður nokkuð snar, veftur einfaldur, snúðlinari. Litað
svart. Var líka til með sauðalitum einum. Sagt var um eina
heimasætu (nafngreinda), að er hún vann ull til sparifata handa sér og
systrum sínum, kembdi hún og spann 2 snældur um vikuna. Þetta var
í frásögur fært, enda þráðurinn frábærlega fínn. b() Ígangsföt
kvenna: Grófara vaðmál en til sparifata, dagtreyja oft ljósari. Kannast
ekki við hyrnur nema prjónaðar og plet. Eftir að kjólar fóru að tíðkast,
voru þeir síður úr vaðmáli en einskeftu. c() Í reiðföt var
notað togugra efni, það hratt betur frá sér vatni og óhreinindum.
d-e() Um fatnað karlmanna var svipað að segja og um kvenfatnaðinn.
Hversdagsfötin voru úr grófara efni. Sparifötin oftast
p6
dökk, venjulega lituð
svört. Heyrt hef ég um sjaldhafnarföt unnin á árunum 1915-20, ljósmórauð
að lit. f() Nærföt: Vaðmálsofin nærföt tíðkuðust hjá
gömlu fólki fram um aldamót, en prjónaföt urðu alls ráðandi upp úr því.
Í nærföt var notað hvítt. g() Í rekkjuvoðir var höfð
garnuppistaða og ullarveftur einfaldur. Slíkar rekkvoðir eru enn
til á stöku stað. h() Ég kannast ekki við vaðmálsofnar síur.
i() Ég þekki lítið til pokavaðmáls. Pokar nefndust þverbakspokar,
hnakkpokar, malpokar, engjapokar, eftir því til hvers nota skyldi. Þeir
voru tvíendaðir, sem kallað var, eða tvíbotnaðir, þ.e. opið var á hliðinni,
svo að hægt væri að láta í báða enda. Klæðavefnaður var alþekktur,
einnig nefndur klæðavend. Orðið veipa þekktist, en var lítt notað.
Þessir dúkar voru einkum notaðir í buxur. Var tvinnaður þráður, fyrirvaf
spólað tvöfalt, en ekki tvinnað. Sauðalitir voru venjulegastir, oft haft
teinótt, t.d. 6-8 þræðir af öðrum litnum, en 2 af hinum. Með þessum
hætti voru
p7
t.d. buxur sem ég
átti og gaf Þjóðminjasafninu fyrir nokkrum árum, ljósmórauðar, ef ég man
rétt með dökkum teinum. Hringvefnaður: Hringvefnaður tíðkaðist.
Það voru alltaf heilhringir. Uppistaða var venjulega einfaldur þráður,
fyrirvaf einfalt. Ýmist voru það sauðalitir eða útlendir litir, t.d.
ljósbrúnt eða dökkbrúnt. Þetta efni var ekki mjög þykkt og haft í
utanyfirföt, t.d. kápur og annan fatnað á börn og unglinga.
Oddavefnaður þekktist, einnig sperruvefnaður. Var slíkur dúkur hafður
í utanyfirföt, úlpur, buxur og jakka. Litur alltaf dökkleitur, ýmist
sauðalitir eða útlendir litir. Þá helst brúnt. Þráður oft tvinnaður,
fyrirvaf einfalt. Ormeldúkur: Vormeldúkur var hann
nefndur. Þótti sá vefnaður vandaður og því
p8
hafður í bestu föt.
Oftast var ofinn þráðarvormeldúkur. Hann var mjög varpaður.
Venjulega var uppistaðan einfaldur þráður. Oft voru sauðalitir,
en stundum var þráðurinn litaður, oftast þá dökkbrúnn eða svartur. Stöku
sinnum var þó ofinn veftarvormeldúkur. Var hann mjög veftaður. Hann
var helst hafður í spariföt handa börnum og unglingum, því að helst varð
að sníða hann þversum, þ.e. að breiddin dygði í síddina. Afar seinlegt
var að vefa veftarvormeldúk. Hlóðst vefturinn svo í, að voðin gekk
mjög seint fram. Þótti góður gangur væri ofin ein alin á dag. Vormeldúkur
var einnig hafður í betri föt karlmanna. Fyrir kom að vormeldúkur
var hafður í millipils. Það var þráðarvormeldúkur, og var uppistaðan
þá vefjargarn. Fyrir kom, að slíkt efni var að nokkru með vormeldúksvend,
en að nokkru einskefta, bekkir til skiftis. Kristrún systir mín,
sem er hér aðalheimildarmaður minn, þekkti eitt slíkt pils. Það var frá
Laugum í Ytrahreppi. Voru vormeldúksbekkirnir mjög skrautlegir, rauðir
og rauðgulir litir, um 20 cm. breiðir. Pils þetta mun nú vera á byggðasafninu
á Selfossi. Salún: Nafnið var ætíð salún. Var
það eingöngu haft í rúmábreiður. Þó
p9
man ég aðeins eftir
þverpoka úr salúni, búinn til úr afgangi. Salúnsvefnaður mun ekki hafa
verið algengur fyrr en skömmu fyrir síðustu aldamót. Uppistaðan var
tvinnaður þráður, salúnið tvinnað, einskeftuvefturinn einfaldur, ekki snar.
Ekki þekki ég sérstök nöfn á salúni. Það var til að
vefarar fundu upp salúnsmunstur sjálfir. Þannig var um einn þekktan
vefara, sem var í minni sveit, þegar ég var á barnsaldri. Hét hann Jóhannes
Eggertsson og átti lengi heima í Ásum í Eystrahreppi. Þegar
vefnaðarkennsla hófst, breyttust vefnaðarmunstrin nokkuð og ný komu. Ekki
þekki ég ábreiður með salúnsmunstri, en munsturlausum bekkjum á milli.
Þeir munu hafa verið til, sem ófu salún öðrum fremur. Annars
ófu allir vanir vefarar salún. Ekki þekki ég, að salúnsábreiður væru
seldar. Yfirleitt voru alltaf sömu ábreiður notaðar, bæði virka daga og
helga. Ég hygg að ekki hafi veirð mikið um salúnsvefnað í
minni sveit eftir 1930, en þó þekktist það talsvert lengur, amk. á mínu
heimili. Kristrún systir mín óf síðast salúnsábreiður 1958, í svo
breiðum vefstól, að ekki þurfti að setja saman. Eina af þessum ábreiðum
gaf hún mér, og
p10
á ég hana enn og
nota. Er einskeftan ljósgrá, en salún rautt. Tel ég hana ágætan
grip. Áreiðanlega var allur salúnsvefnaður þá lagður niður á öllum
nágrannabæjum fyrir löngu. Stundum voru salúnsábreiður kallaðar brekán.
Brekán: Hin raunverulegu brekán voru einskefta, mjög
veftuð, svo að uppistaða sást ekki. Var það kallað tvistofið. Einkum
voru notaðir sauðalitir. Ekki þekki ég mun á hvernig gefið var í
miðað við not. Þráður í brekánum var fremur grófur og notuð venjuleg skytta.
Einnig voru til vaðmálsofin brekán, venjulega köflótt. Var
þá oftast annar kaflinn dökkur, en hinn litaður, oftast grænn eða rauður.
Gömul brekán voru oft sett ofan á ábreiðu til hlífðar. Stundum
voru saumaðir úr þeim þverpokar til að færa í og þess háttar. Brekán
með vaðmálsvend voru ofin árið 1940 á nágrannabæ við mitt heimili.
Glitvefnaður: Áklæði hefur verið til á næsta bæ við mitt heimili,
og er með nafni
p11
eiganda. Ártal
er á því, kringum 1870. Annars þekki ég ekki til glitvefnaðar. Eitthvað
mun hafa verið ofið í skólum, og hygg ég að það hafi verið svipað hinu
gamla. Krossvefnaður og flosvefnaður: Ég þekki lítt
til krossvefnaðar og flosvefnaðar. Eitthvað mun hann hafa verið iðkaður
í skólum. Spjaldvefnaði kann ég ekki heldur að lýsa. Fótvefnaður:
Fínn þráður var hafður í fótvefnað, einfaldur, svipaður þeim sem
hafður var í fínar voðir. Rakið var á rúmstólpum. Höföld voru
úr togþræði á sama hátt og höföld í vefstólum. Til var, að notuð
væri fleirri höföld en ein. Konan sem óf, batt löngunni yfir um sig.
Fyrirvaf var undið í hönk. Þegar var ofið, var fyririvafinu
þrýst að með hendi. Venjulega voru litir tveir. Oft var vefnaðurinn
tenntur, sem kallað var, randir utan með, en síðan hvor þráður af sínum
lit.
p12
Við vefnað var slöngunni
venjulega brugðið um rúmstólpa. Mikilsvert var, að það sem brugðið
var um, léti ekki eftir. Því ofna brá vefarinn yfir um sig. Stundum
bruðgu menn um fót sér, þótt lakara væri. Er nafnið vafalaust þaðan
runnið. Helst voru fótofin bönd notuð í sokkabönd, stundum þó axlabönd.
Margrét Tómasdóttir frá Brattholti í Tungum mun hafa verið
sú sem einna síðast kunni fótvefnað hér um slóðir. Hún kenndi Kristrúnu
systur minni, sem er hér heimildarmaður minn. Gjarðavefnaður:
Gjarðir voru ekki ofnar svo að ég vissi til aðeins brugðnar.
Vefnaðarnámskeið: Vefnaðarnámskeið voru stöku sinnum haldin.
Vissi ég um eitt, sem haldið var 1926. Stóð það um það bil
mánuð. Var það á bæ einum í sveitinni, og beittu húsbændurnir á bænum
sér fyrir því. Hefur það ef til vill orðið til þess, að farið var
að nota vefjargarn meira en áður. Vafasamt virðist mér þó, að það
hafi haft mikil áhrif almennt. Var þá mjög liðið á þann
p13
tíma, sem vefnaður
var algengur á bæjum. Varla hafa nemendur húsmæðraskóla átt
verulegan þátt í að efla vefnað, en sennilega þó einhvern. Annars
má segja svo, að þegar kemur fram yfir 1930, fer mjög að draga úr vefnaði
á heimilum, og leggst víða niður, þó að hann haldist talsvert lengur á
sumum bæjum, svo sem áður hefur verið sagt. Hæruvoð: Ofið
var úr hrosshári, einkum til hærupoka. Ég sá það aldrei gert, svo
að ég veit ekki nákvæmlega hvernig það fór fram, en hærupoka hef ég auðvitað
oft séð. Notað var faxhár, og var litum haldið aðgreindum.
Hrosshárið var unnið svipað og það sem haft var í reipi, kembt í
ullarkömbum. Voru venjulega not
aðir ullarkambar,
gamlir grófari tegundin, svokallaðir einfaldir kambar. Þegar hrosshárið
var fullkembt, var tekið úr kömbunum allt í einu. Lét kembingarmaðurinn
það falla á gólfið framan við fætur sér, og var oft haft skinn undir. Þegar
hæfilega mikið var komið, var það undið upp í vindil og síðan spunnið úr
honum. Var hann þá festur upp á stoð eða stólpa, venjulega þannig,
að handnafri var stungið í gegnum vindilinn miðjan og síðan í stafinn.
Spunnið var á venjulega halasnældur.
p14
Þó var venja að hafa
hrosshárssnældu öllu stærri en bandsnældu. Snúðurinn á stærð við meðal
undirskál, tvinnað á sömu snældu og undið í hnykla, sem voru oft stórir,
jafnvel eins og fótknöttur er nú eða jafnvel stærri. Hæra var ofin
í venjulegum vefstól, en sérstaka skeið þurfti, og var hún kölluð hæruritti,
mjög gróf. Oft var uppistaða í 2 litum, t.d. rautt og brúnt eða jarpt,
fyrirvaf venjulega einlitt. Man ég ekki að hafa séð köflótta hærupoka,
en langröndótta oft. Breidd voðar réð vídd pokans, þannig að í einn
poka þurfti tvær lengdir hans af voðinni. Hærupokar voru venjulega
ekki mjög djúpir, tóku meðalmanni í mjöðm í mesta lagi. Sjálfsagt þótti
að hafa á þeim hornsylgju til að geta dregið þá saman í opið. Hærupokar
þóttu góðir gripir, einkum í ferðum. Hrundu þeir frá sér vatni betur
en aðrir pokar. Það mun hafa verið til að hrosshár væri kembt
saman við ull til vaðmáls, en aldrei sá ég það gert. Hundshár:
Ekki veit ég dæmi þess, að menn hafi unnið hundshár til fata eða
neins annars.
Nr. 1890
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var gefið nafn eftir því til hvers
þær skyldi hafðar. Brekánsvoð, buxnavoð, milliskyrtuvoð, svuntudúkur,
hæruvoð osfrv. Og víst álnatal stundum, t.d. í ábreiður, 6 álnir
í ábreiðuna. Ennfremur í sængurföt 6 álnir í rekkvoðina, heldur styttra
í sængurverið.
Einskefta:
Vendin nefndist fyrst og fremst einskefta, hvert sem efnið var. En
útlent bómullargarn tvísnúið - verksmiðjumerki 20/2 - var oft nefnt tvistur,
en oftast þó vefnargarn, og voð úr því einu saman tvistdúkur, og var það
oftast einskefta. Litir: Sauðalitir voru að sjálfsögðu
mikið notaðir. Lítið var um jurtaliti, helst þá mosalitur, brúnn,
njóla- og rabbargaralitur, gulgrænn, og bætt í fíflakollum til að skýra
litinn. Líka var litað úr sortulyngi, þar sem til náðist, brúnn litur.
Vefjargarn fékkst í ýmsum litum, en þyrfti að lita það, var notaður
útlendur litur, og yfirleitt var lítið litað úr öðrum lit en útlendum.
p2
Litir voru undnir
á spjald til að sjá hvað best færi saman. Ekki kann ég nafn á því
verki, en talað var um að haga litum svo og svo. Mismunandi
einskeftudúkur: Mjög algeng var að nota vefjargarn í uppistöðu, en
hafa ull í fyrirvaf (orðið ívaf aldrei notað) eða veft. Að spinna
veftinn var nefnt að spinna upp í, og oft svo til orða tekið, að þetta
og þetta ætti að vera upp í. a() Kjóladúkur, ýmist garnuppistaða
og ull í fyrirvaf eða algarn, munstur bæði röndótt og teinótt og köflótt,
líka einlitt. Ég man eftir mjög fallegu efni brúnu með ljósum teinum.
Köflóttu efnin munu oftast hafa verið úr algarni. b() Millipils:
Litir, aðallitur oftast ljósgrár eða mórauður, svartar og hvítar
randir eða teinótt, oftast röndótt. Væri alull, var uppistaðan einfaldur
þráður, smár og snar. Stundum var uppistaðan einlit, en rendurnar
aðeins í fyrirvafinu. Þá var breiddin á voðinni látin ráða síddinni.
Séð hef ég líka einlitt millipils, uppistaðan var rautt garn og vefturinn
dökkrauð ull. c() Sjaldúkur: Séð hef ég eitt einskeftusjal.
Það var úr alull, aðallitur gulbrúnn og svartbrúnn bekkur utan um,
fyrirvaf eins.
p3
d() Svuntudúkur:
Uppistaðan einfaldur þráður, smár, ýmist röndótt eða teinótt, t.d.
aðalliturinn dökkmórauður með ljósmórauðu, hvítu og ljósgráu í. Oft
líka ofið köflótt. Annars mun hafa verið fullt eins algengt að hafa
litað efni í svuntur og litað úr útlendum litum. Gömlu konurnar voru
margar gefnar fyrir skæra liti, háfarliti, þar sem því varð við komið.
e() Milliskyrtudúkur: Uppistaðan fínn þráður, einfaldur
eða vefjargarn, oftast haft smáröndótt, líka einlitt. f() Fatafóður:
Því kann ég lítil skil á, hef séð fóður undir gömlum hökli í Hrepphólakirkju,
það er fínt vaðmál, er gult, ef til vill njólalitað. g() Sængurver:
Algarn, oftast bláröndótt eða köflótt, hvítur grunnur, mjóar randir.
Um borðdúka, húsgagnaáklæði og gluggatjöld er það að segja,
að þeir hlutir voru ekki ofnir á heimilum fyrr en húsmæðraskólar komu til
sögunnar, enda hvorki gluggatjöld né yfirklædd húsgögn notuð af almenningi
nema lítillega á stóla. Um efni til ústaums er svipað að segja. Gamlar
sessur, bæði flosaðar og blómstursaumaðar
p4
sem ég hef séð, eru
allar saumaðar í klæði. Ég vil geta þess hér, að einskefta sem ofin
var líkt og jafi nú á dögum, var nefnd jafnþræðingur, þ.e. jafnmargir þræðir
á lengd og breidd, t.d. á þumalfingri. Skyrsíur: Ef
vefa þurfti skyrsíur var haft í hana tog, tvinnað, snart bæði í uppistöðu
og fyrirvaf, og ekki fast ofið, en oftast var reynt að fá striga, ekki
mjög þéttan til þeirra hluta. Um efni í bakleppa, segl eða
tjöld get ég ekki sagt, en pokar, aðrir en hærupokar voru úr grófum þræði
tvinnuðum, jafnþræðingur eða svo að segja, gjarnan röndótt eða köflótt.
Í poka mun hafa verið notuð allskonar úrgangsull. Ég
kannast ekki við, að voðir hafi verið sendar til munstrunar eða litunar,
en hinsvegar voru voðir sendar til þófs og pressunar, eftir að ullarverksmiðjur
komust á stofn hér á landi. Vaðmál: Uppistaða í vaðmál,
sem aðrar voðir, fór að sjálfösðu eftir því, til hvers nota skyldi voðina.
Um liti er hið sama að segja
p5
og um einskeftu,
sauðalitir algengastir, oft samkembdir, en í allt hið vandaðasta voru mest
notaðir útlendir litir, sbr. hellulitur. Um munstur í vaðmáli er
ekki að tala nema á litinn, t.d. köflótt. a() Spariföt kvenna:
Í þau var haft svo gott efni, sem nokkur kostur var. Uppistaðan
var einfaldur þráður nokkuð snar, veftur einfaldur, snúðlinari. Litað
svart. Var líka til með sauðalitum einum. Sagt var um eina
heimasætu (nafngreinda), að er hún vann ull til sparifata handa sér og
systrum sínum, kembdi hún og spann 2 snældur um vikuna. Þetta var
í frásögur fært, enda þráðurinn frábærlega fínn. b() Ígangsföt
kvenna: Grófara vaðmál en til sparifata, dagtreyja oft ljósari. Kannast
ekki við hyrnur nema prjónaðar og plet. Eftir að kjólar fóru að tíðkast,
voru þeir síður úr vaðmáli en einskeftu. c() Í reiðföt var
notað togugra efni, það hratt betur frá sér vatni og óhreinindum.
d-e() Um fatnað karlmanna var svipað að segja og um kvenfatnaðinn.
Hversdagsfötin voru úr grófara efni. Sparifötin oftast
p6
dökk, venjulega lituð
svört. Heyrt hef ég um sjaldhafnarföt unnin á árunum 1915-20, ljósmórauð
að lit. f() Nærföt: Vaðmálsofin nærföt tíðkuðust hjá
gömlu fólki fram um aldamót, en prjónaföt urðu alls ráðandi upp úr því.
Í nærföt var notað hvítt. g() Í rekkjuvoðir var höfð
garnuppistaða og ullarveftur einfaldur. Slíkar rekkvoðir eru enn
til á stöku stað. h() Ég kannast ekki við vaðmálsofnar síur.
i() Ég þekki lítið til pokavaðmáls. Pokar nefndust þverbakspokar,
hnakkpokar, malpokar, engjapokar, eftir því til hvers nota skyldi. Þeir
voru tvíendaðir, sem kallað var, eða tvíbotnaðir, þ.e. opið var á hliðinni,
svo að hægt væri að láta í báða enda. Klæðavefnaður var alþekktur,
einnig nefndur klæðavend. Orðið veipa þekktist, en var lítt notað.
Þessir dúkar voru einkum notaðir í buxur. Var tvinnaður þráður, fyrirvaf
spólað tvöfalt, en ekki tvinnað. Sauðalitir voru venjulegastir, oft haft
teinótt, t.d. 6-8 þræðir af öðrum litnum, en 2 af hinum. Með þessum
hætti voru
p7
t.d. buxur sem ég
átti og gaf Þjóðminjasafninu fyrir nokkrum árum, ljósmórauðar, ef ég man
rétt með dökkum teinum. Hringvefnaður: Hringvefnaður tíðkaðist.
Það voru alltaf heilhringir. Uppistaða var venjulega einfaldur þráður,
fyrirvaf einfalt. Ýmist voru það sauðalitir eða útlendir litir, t.d.
ljósbrúnt eða dökkbrúnt. Þetta efni var ekki mjög þykkt og haft í
utanyfirföt, t.d. kápur og annan fatnað á börn og unglinga.
Oddavefnaður þekktist, einnig sperruvefnaður. Var slíkur dúkur hafður
í utanyfirföt, úlpur, buxur og jakka. Litur alltaf dökkleitur, ýmist
sauðalitir eða útlendir litir. Þá helst brúnt. Þráður oft tvinnaður,
fyrirvaf einfalt. Ormeldúkur: Vormeldúkur var hann
nefndur. Þótti sá vefnaður vandaður og því
p8
hafður í bestu föt.
Oftast var ofinn þráðarvormeldúkur. Hann var mjög varpaður.
Venjulega var uppistaðan einfaldur þráður. Oft voru sauðalitir,
en stundum var þráðurinn litaður, oftast þá dökkbrúnn eða svartur. Stöku
sinnum var þó ofinn veftarvormeldúkur. Var hann mjög veftaður. Hann
var helst hafður í spariföt handa börnum og unglingum, því að helst varð
að sníða hann þversum, þ.e. að breiddin dygði í síddina. Afar seinlegt
var að vefa veftarvormeldúk. Hlóðst vefturinn svo í, að voðin gekk
mjög seint fram. Þótti góður gangur væri ofin ein alin á dag. Vormeldúkur
var einnig hafður í betri föt karlmanna. Fyrir kom að vormeldúkur
var hafður í millipils. Það var þráðarvormeldúkur, og var uppistaðan
þá vefjargarn. Fyrir kom, að slíkt efni var að nokkru með vormeldúksvend,
en að nokkru einskefta, bekkir til skiftis. Kristrún systir mín,
sem er hér aðalheimildarmaður minn, þekkti eitt slíkt pils. Það var frá
Laugum í Ytrahreppi. Voru vormeldúksbekkirnir mjög skrautlegir, rauðir
og rauðgulir litir, um 20 cm. breiðir. Pils þetta mun nú vera á byggðasafninu
á Selfossi. Salún: Nafnið var ætíð salún. Var
það eingöngu haft í rúmábreiður. Þó
p9
man ég aðeins eftir
þverpoka úr salúni, búinn til úr afgangi. Salúnsvefnaður mun ekki hafa
verið algengur fyrr en skömmu fyrir síðustu aldamót. Uppistaðan var
tvinnaður þráður, salúnið tvinnað, einskeftuvefturinn einfaldur, ekki snar.
Ekki þekki ég sérstök nöfn á salúni. Það var til að
vefarar fundu upp salúnsmunstur sjálfir. Þannig var um einn þekktan
vefara, sem var í minni sveit, þegar ég var á barnsaldri. Hét hann Jóhannes
Eggertsson og átti lengi heima í Ásum í Eystrahreppi. Þegar
vefnaðarkennsla hófst, breyttust vefnaðarmunstrin nokkuð og ný komu. Ekki
þekki ég ábreiður með salúnsmunstri, en munsturlausum bekkjum á milli.
Þeir munu hafa verið til, sem ófu salún öðrum fremur. Annars
ófu allir vanir vefarar salún. Ekki þekki ég, að salúnsábreiður væru
seldar. Yfirleitt voru alltaf sömu ábreiður notaðar, bæði virka daga og
helga. Ég hygg að ekki hafi veirð mikið um salúnsvefnað í
minni sveit eftir 1930, en þó þekktist það talsvert lengur, amk. á mínu
heimili. Kristrún systir mín óf síðast salúnsábreiður 1958, í svo
breiðum vefstól, að ekki þurfti að setja saman. Eina af þessum ábreiðum
gaf hún mér, og
p10
á ég hana enn og
nota. Er einskeftan ljósgrá, en salún rautt. Tel ég hana ágætan
grip. Áreiðanlega var allur salúnsvefnaður þá lagður niður á öllum
nágrannabæjum fyrir löngu. Stundum voru salúnsábreiður kallaðar brekán.
Brekán: Hin raunverulegu brekán voru einskefta, mjög
veftuð, svo að uppistaða sást ekki. Var það kallað tvistofið. Einkum
voru notaðir sauðalitir. Ekki þekki ég mun á hvernig gefið var í
miðað við not. Þráður í brekánum var fremur grófur og notuð venjuleg skytta.
Einnig voru til vaðmálsofin brekán, venjulega köflótt. Var
þá oftast annar kaflinn dökkur, en hinn litaður, oftast grænn eða rauður.
Gömul brekán voru oft sett ofan á ábreiðu til hlífðar. Stundum
voru saumaðir úr þeim þverpokar til að færa í og þess háttar. Brekán
með vaðmálsvend voru ofin árið 1940 á nágrannabæ við mitt heimili.
Glitvefnaður: Áklæði hefur verið til á næsta bæ við mitt heimili,
og er með nafni
p11
eiganda. Ártal
er á því, kringum 1870. Annars þekki ég ekki til glitvefnaðar. Eitthvað
mun hafa verið ofið í skólum, og hygg ég að það hafi verið svipað hinu
gamla. Krossvefnaður og flosvefnaður: Ég þekki lítt
til krossvefnaðar og flosvefnaðar. Eitthvað mun hann hafa verið iðkaður
í skólum. Spjaldvefnaði kann ég ekki heldur að lýsa. Fótvefnaður:
Fínn þráður var hafður í fótvefnað, einfaldur, svipaður þeim sem
hafður var í fínar voðir. Rakið var á rúmstólpum. Höföld voru
úr togþræði á sama hátt og höföld í vefstólum. Til var, að notuð
væri fleirri höföld en ein. Konan sem óf, batt löngunni yfir um sig.
Fyrirvaf var undið í hönk. Þegar var ofið, var fyririvafinu
þrýst að með hendi. Venjulega voru litir tveir. Oft var vefnaðurinn
tenntur, sem kallað var, randir utan með, en síðan hvor þráður af sínum
lit.
p12
Við vefnað var slöngunni
venjulega brugðið um rúmstólpa. Mikilsvert var, að það sem brugðið
var um, léti ekki eftir. Því ofna brá vefarinn yfir um sig. Stundum
bruðgu menn um fót sér, þótt lakara væri. Er nafnið vafalaust þaðan
runnið. Helst voru fótofin bönd notuð í sokkabönd, stundum þó axlabönd.
Margrét Tómasdóttir frá Brattholti í Tungum mun hafa verið
sú sem einna síðast kunni fótvefnað hér um slóðir. Hún kenndi Kristrúnu
systur minni, sem er hér heimildarmaður minn. Gjarðavefnaður:
Gjarðir voru ekki ofnar svo að ég vissi til aðeins brugðnar.
Vefnaðarnámskeið: Vefnaðarnámskeið voru stöku sinnum haldin.
Vissi ég um eitt, sem haldið var 1926. Stóð það um það bil
mánuð. Var það á bæ einum í sveitinni, og beittu húsbændurnir á bænum
sér fyrir því. Hefur það ef til vill orðið til þess, að farið var
að nota vefjargarn meira en áður. Vafasamt virðist mér þó, að það
hafi haft mikil áhrif almennt. Var þá mjög liðið á þann
p13
tíma, sem vefnaður
var algengur á bæjum. Varla hafa nemendur húsmæðraskóla átt
verulegan þátt í að efla vefnað, en sennilega þó einhvern. Annars
má segja svo, að þegar kemur fram yfir 1930, fer mjög að draga úr vefnaði
á heimilum, og leggst víða niður, þó að hann haldist talsvert lengur á
sumum bæjum, svo sem áður hefur verið sagt. Hæruvoð: Ofið
var úr hrosshári, einkum til hærupoka. Ég sá það aldrei gert, svo
að ég veit ekki nákvæmlega hvernig það fór fram, en hærupoka hef ég auðvitað
oft séð. Notað var faxhár, og var litum haldið aðgreindum.
Hrosshárið var unnið svipað og það sem haft var í reipi, kembt í
ullarkömbum. Voru venjulega not
aðir ullarkambar,
gamlir grófari tegundin, svokallaðir einfaldir kambar. Þegar hrosshárið
var fullkembt, var tekið úr kömbunum allt í einu. Lét kembingarmaðurinn
það falla á gólfið framan við fætur sér, og var oft haft skinn undir. Þegar
hæfilega mikið var komið, var það undið upp í vindil og síðan spunnið úr
honum. Var hann þá festur upp á stoð eða stólpa, venjulega þannig,
að handnafri var stungið í gegnum vindilinn miðjan og síðan í stafinn.
Spunnið var á venjulega halasnældur.
p14
Þó var venja að hafa
hrosshárssnældu öllu stærri en bandsnældu. Snúðurinn á stærð við meðal
undirskál, tvinnað á sömu snældu og undið í hnykla, sem voru oft stórir,
jafnvel eins og fótknöttur er nú eða jafnvel stærri. Hæra var ofin
í venjulegum vefstól, en sérstaka skeið þurfti, og var hún kölluð hæruritti,
mjög gróf. Oft var uppistaða í 2 litum, t.d. rautt og brúnt eða jarpt,
fyrirvaf venjulega einlitt. Man ég ekki að hafa séð köflótta hærupoka,
en langröndótta oft. Breidd voðar réð vídd pokans, þannig að í einn
poka þurfti tvær lengdir hans af voðinni. Hærupokar voru venjulega
ekki mjög djúpir, tóku meðalmanni í mjöðm í mesta lagi. Sjálfsagt þótti
að hafa á þeim hornsylgju til að geta dregið þá saman í opið. Hærupokar
þóttu góðir gripir, einkum í ferðum. Hrundu þeir frá sér vatni betur
en aðrir pokar. Það mun hafa verið til að hrosshár væri kembt
saman við ull til vaðmáls, en aldrei sá ég það gert. Hundshár:
Ekki veit ég dæmi þess, að menn hafi unnið hundshár til fata eða
neins annars.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Upprunastaður
64°12'56.1"N 20°44'14.7"W