Tóvinna

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1903)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1971
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1971
p1
Ull og tóvinna 3. Vefnaður:
Hér, eftir að ég man, var ekki ofið fyrir jól. Þó mun það hafa
verið gert, þar sem var maður sem ekki gerði annað. Þá mun hafa verið
hillst til að voðin yrði búin fyrir jól. Það þótti ekki gott að láta
vinnuna verða jólafeita. Svo var það myrkrið. Það var svo víða
dimmt. Pabbi minn lærði vefnað nokkru eftir fermingu. 2 Vetur
var hann eingöngu við vefnað, annars ekki nema ígrip frá gegnum.
Vefstóll: Hans vefstóll var smíðaður fyrir hann. Ég
veit ekki hver það gerði, sem kemur ekki upp á neitt að nefna. Þessi
vefstóll var líkastur B gerðinni. Vefjarskeiðar voru úr járni, útlendar,
að ég held. Skeiðin var talin 80 tanna skeið 120 og 140 tanna skeið,
víst miðað við tönnur á þumlungi. Skyttan var úr hvalbeini, önnur
úr svörtum viði, hörðum, og þriðja úr brenni, allar járnvarðar til endanna
og járnvarðar að neðan, þar sem þær runnu á eftir skilinu um augað, sem
p2
fyrirvafið frá spólunni rann um.
Þá var ..... járnfjöður, sem hélt spóluteininum. Spólan var
þunnt járn, sem var beygð um heldur stærri tein en hún átti að renna á.
Spólurokkur eða balbínurokkur var sá sami hér aðeins færður
til fram uppstandarinn, eða brúðan, sem líka er kölluð á spunarokkunum.
Spanstokkur, alltaf kölluð spjálk. Að leggja upp,
að setja til verk (vefjarverkið). Ef ekki var hespað á skreppurtré,
sem vera átti rétt, sem ég man ekki hvað var lagnur hringur, hvort var
2 al 3 kvartel 4 þuml. 44 þræðir í skreppunni og hespan 11 skreppur. Það
var kölluð löghespa. Annars varð að hespa 1 eða 2 hnykla og vigta
hespuna og vita hvað hún var þung, hvað mörg lóð. Svo að telja hnyklana
og vigta eða áætla þyngd þeirra og það sem undið var á, dregið frá. Og
þá var betra að láta ekki verða sveltu við rakninguna. Þegar þetta
var þyngd hespunnar og þettað margar hespur, þá var farið að sjá hvað uppsetning
mátti verða löng (slangan).
p3
Balbínur: Þá voru hespurnar
balbínaðar. Þær voru úr tré með tveimur snúðum, holum legg, sem teinn
gegg í gegnum. Hann var með fastri trissu, sem var með einni skoru,
bara eins snúra. Það var dálítið misjafnt, sem á þær komst, eftir
því hvað þráðurinn var grófur. Þær máttu ekki vera mjög þungar, svo
þráðurinn slitnaði ekki. Þá var til tafla, sem upp var gefin, hvað
voðin mætti verða löng af þessum hespufjölda og hespan mörg lóð.
Að reikna í skeiðina fór eftir þráðafjölda og hver skeiðin var.
Sem fór eftir grófleika þráðar, eins kannske eftir því hvað vendin
átti að vera. Ég lærði aldrei að setja upp vef, en hjálpaði til að setja
upp ritti í höföld og svoleiðis. Eftir því hver vendin var, þurfti
að draga í höföldin og eins skeiðina. Rakgrind var hún nefnd
hér. Hún var notuð sem hesputré. Það var sívalingur, sem gekk
í gegnum krossinn. Hann var það lengri en greinar stuðlarnir að efri
endinn var festur við
p4
bita undir loftinu, og svo var
slá með holu í sem var látin undir hinn endann, og fest svo ekki gengi
til. Þá var látið slá sem stoð heima á einn kantinn. Það var
með ..... randanna og var skorðað þar sem krossin kom í upp í standana.
2 hælar útúr öðrum til að gera skilið, hinn að neðan var með einum
hæl, þar sem endinn á slöngunni afmarkaði lengdina. Svo verður að
snúa grindinni. Það verða færri fetar, ef rakið er á mörgum. Þar
þurfti að passa að jafnt rektist, svo ekki yrði mislengja, eins að ekki
slitnaði. Eins var stundum rakið úr hnyklum. Hnyklastokkurinn
var fyrir 24 hnykla, og þeir vildu hoppa upp úr. Það áttum við að
passa, sem hjálpuðum til. Eins ef að slitnaði eða voru að vera búnir.
Mig minnir að balbínurnar væru 18 sem smíðaðar voru með vefstólum.
Svo voru til aðrar minni. Balbínugrindin var svokölluð sem
þær léku í nokkurskonar snældustól. Þegar skilið var gert
á skilhælinn, þar var dreginn hampspotti með snúningi til að þeir færu
p5
ekki saman. Svo var það sem
hér var kallaður fetakambur. Þá var hver feti látinn á milli hverra
tinda. Svo var honum lokað þegar búið var að láta skaftið, sem fest
var á afurrifinu. Þegar undið var upp slangan eða vefurinn, þá var
haldið í slönguna svo fast sem sá gat, snúið rifnum. Það var að svo
vera, svo fast sem hægt varð, til þess að það gæfi ekki eftir þegar farið
var að vefa, sem sagt að strengja þræðinum. Öðruvísi var hér ekki
rakið, nema í sokkabönd eða styttubönd og beislistaum,sem ofin voru í vefstól.
Þó sá ég ofin sokkabönd á fæti, og líka gjarðir í vefstól.
Hafaldaefni var þráður, þar til að tvistur kom, svo stálaugun þau
voru hnýtt með tvisti. Hafaldagrindin var 3 rimar í stuðlum. Þá
var hnýtt augað um miðslána og annar stuðullinn var laus, svo hægt var
að taka hann frá og smokka höföldunum úr. Svo var látið í höföldin
en dregið í skeiðina.
p6
Til að halda slöngunni út var notaður
fetakamburinn. Það voru 2 við að vinda upp vefinn. Það voru
eins 2 við að láta í höföldin og draga í skeiðina. Fetasköftin voru
látin í áður en fetakamburinn tekinn úr. Þá var slönguendinn bundinn
við slána, sem var á milli uppstandaranna fyrir ofan hafaldasköftin. Yfir
uppistöðin var sett band í endann á fetasköftin, svo þau drægjust ekki
úr.
p7
Ull og tóvinna 4.
Eftir því hvað ætlast var til að
ætti að nota vefjarefnið. Til vinnufata vaðmæal, t.d. karlmannafata,
með vaðmálsvend klæðisvend eða hálf hringofið og svo vormeldúrkur (ormel
þekki ég ekki). Í önnur efni t.d. svuntur, millipils, milliskyrtur,
oftast dúkvend. Rekkjuvoðir dúk- eða vaðmálsvend. Peysuföt
klæðisvend. Og í betri föt karlmanna, ég man aðeins eftir jakkafötum
úr mórauðri ull með klæðisvend. Þau voru sem talið var 5 lóða verki,
þung, höfðu verið sérstaklega vélunninn. Ofin af eigandanum og systir
hans vann þráð og fyrirvaf og sneið og saumaði allt í höndum með saumþræði.
Stærð voðar var ekki neitt víst, að ég held, en þó var reynt
að hafa það sem haganlegast, því af stuttri voð fór tiltölulega meira í
afvikur., því sem ekki var hægt að nota, bæði þegar byrjað var og endað.
Þær sameinuðust í voð, eftir umtali, 2 eða fleirri konur um voðina.
p8
Svo .... svuntudúk, millipils,
ábreiður og því um líkt. Eins var með fleirra. Þá var lagt
til eftir því hvað það þurfti að vera margar álnir. Vefarinn sagði til,
eftir þyngd hespunnar, hvað úr henni fékkst í uppistöðuna. Í ein
peysuföt þurfti að mig minnir 9 álnir, 3 í peysuna og 6 í pilsið.
Heiti uppsetningu: 1. einskefta eða pokavend. 2. Vaðmálsvend.
3. Klæðisvend. 4. Hringofið eða hálfhringofið. 5. Vormeldúkur (ormel heyrði
ég aldrei nefnt). 6. Salún. Hefi séð sessuáklæði og ofaná rúm. Brekán
sá ég aldri, en ábreiður, sem þá eldra fólk kallaði stundum brekán. Þau
voru með vaðmálsvend og einskefta, stykkjótt, hringofin og hálfhringofin
eða bara röndótt, ýmist með sauðalitum eða lituð.
p9
Glitvefnað, krossvefnað, flosvefnað
og spjaldvefnað heyrði ég talað um, en hann var aldrei ofinn hér. Fótvefnaður
var ekki ofinn nema sokkabönd, styttubönd og beislistaumur.
Hundshár hefi ég aldrei heyrt talað um til nota. En þegar ull var
vond, stuttu í henni, var sagt það væri eins og að spinna úr hundshári.
Nr. 1971
p1
Ull og tóvinna 3. Vefnaður:
Hér, eftir að ég man, var ekki ofið fyrir jól. Þó mun það hafa
verið gert, þar sem var maður sem ekki gerði annað. Þá mun hafa verið
hillst til að voðin yrði búin fyrir jól. Það þótti ekki gott að láta
vinnuna verða jólafeita. Svo var það myrkrið. Það var svo víða
dimmt. Pabbi minn lærði vefnað nokkru eftir fermingu. 2 Vetur
var hann eingöngu við vefnað, annars ekki nema ígrip frá gegnum.
Vefstóll: Hans vefstóll var smíðaður fyrir hann. Ég
veit ekki hver það gerði, sem kemur ekki upp á neitt að nefna. Þessi
vefstóll var líkastur B gerðinni. Vefjarskeiðar voru úr járni, útlendar,
að ég held. Skeiðin var talin 80 tanna skeið 120 og 140 tanna skeið,
víst miðað við tönnur á þumlungi. Skyttan var úr hvalbeini, önnur
úr svörtum viði, hörðum, og þriðja úr brenni, allar járnvarðar til endanna
og járnvarðar að neðan, þar sem þær runnu á eftir skilinu um augað, sem
p2
fyrirvafið frá spólunni rann um.
Þá var ..... járnfjöður, sem hélt spóluteininum. Spólan var
þunnt járn, sem var beygð um heldur stærri tein en hún átti að renna á.
Spólurokkur eða balbínurokkur var sá sami hér aðeins færður
til fram uppstandarinn, eða brúðan, sem líka er kölluð á spunarokkunum.
Spanstokkur, alltaf kölluð spjálk. Að leggja upp,
að setja til verk (vefjarverkið). Ef ekki var hespað á skreppurtré,
sem vera átti rétt, sem ég man ekki hvað var lagnur hringur, hvort var
2 al 3 kvartel 4 þuml. 44 þræðir í skreppunni og hespan 11 skreppur. Það
var kölluð löghespa. Annars varð að hespa 1 eða 2 hnykla og vigta
hespuna og vita hvað hún var þung, hvað mörg lóð. Svo að telja hnyklana
og vigta eða áætla þyngd þeirra og það sem undið var á, dregið frá. Og
þá var betra að láta ekki verða sveltu við rakninguna. Þegar þetta
var þyngd hespunnar og þettað margar hespur, þá var farið að sjá hvað uppsetning
mátti verða löng (slangan).
p3
Balbínur: Þá voru hespurnar
balbínaðar. Þær voru úr tré með tveimur snúðum, holum legg, sem teinn
gegg í gegnum. Hann var með fastri trissu, sem var með einni skoru,
bara eins snúra. Það var dálítið misjafnt, sem á þær komst, eftir
því hvað þráðurinn var grófur. Þær máttu ekki vera mjög þungar, svo
þráðurinn slitnaði ekki. Þá var til tafla, sem upp var gefin, hvað
voðin mætti verða löng af þessum hespufjölda og hespan mörg lóð.
Að reikna í skeiðina fór eftir þráðafjölda og hver skeiðin var.
Sem fór eftir grófleika þráðar, eins kannske eftir því hvað vendin
átti að vera. Ég lærði aldrei að setja upp vef, en hjálpaði til að setja
upp ritti í höföld og svoleiðis. Eftir því hver vendin var, þurfti
að draga í höföldin og eins skeiðina. Rakgrind var hún nefnd
hér. Hún var notuð sem hesputré. Það var sívalingur, sem gekk
í gegnum krossinn. Hann var það lengri en greinar stuðlarnir að efri
endinn var festur við
p4
bita undir loftinu, og svo var
slá með holu í sem var látin undir hinn endann, og fest svo ekki gengi
til. Þá var látið slá sem stoð heima á einn kantinn. Það var
með ..... randanna og var skorðað þar sem krossin kom í upp í standana.
2 hælar útúr öðrum til að gera skilið, hinn að neðan var með einum
hæl, þar sem endinn á slöngunni afmarkaði lengdina. Svo verður að
snúa grindinni. Það verða færri fetar, ef rakið er á mörgum. Þar
þurfti að passa að jafnt rektist, svo ekki yrði mislengja, eins að ekki
slitnaði. Eins var stundum rakið úr hnyklum. Hnyklastokkurinn
var fyrir 24 hnykla, og þeir vildu hoppa upp úr. Það áttum við að
passa, sem hjálpuðum til. Eins ef að slitnaði eða voru að vera búnir.
Mig minnir að balbínurnar væru 18 sem smíðaðar voru með vefstólum.
Svo voru til aðrar minni. Balbínugrindin var svokölluð sem
þær léku í nokkurskonar snældustól. Þegar skilið var gert
á skilhælinn, þar var dreginn hampspotti með snúningi til að þeir færu
p5
ekki saman. Svo var það sem
hér var kallaður fetakambur. Þá var hver feti látinn á milli hverra
tinda. Svo var honum lokað þegar búið var að láta skaftið, sem fest
var á afurrifinu. Þegar undið var upp slangan eða vefurinn, þá var
haldið í slönguna svo fast sem sá gat, snúið rifnum. Það var að svo
vera, svo fast sem hægt varð, til þess að það gæfi ekki eftir þegar farið
var að vefa, sem sagt að strengja þræðinum. Öðruvísi var hér ekki
rakið, nema í sokkabönd eða styttubönd og beislistaum,sem ofin voru í vefstól.
Þó sá ég ofin sokkabönd á fæti, og líka gjarðir í vefstól.
Hafaldaefni var þráður, þar til að tvistur kom, svo stálaugun þau
voru hnýtt með tvisti. Hafaldagrindin var 3 rimar í stuðlum. Þá
var hnýtt augað um miðslána og annar stuðullinn var laus, svo hægt var
að taka hann frá og smokka höföldunum úr. Svo var látið í höföldin
en dregið í skeiðina.
p6
Til að halda slöngunni út var notaður
fetakamburinn. Það voru 2 við að vinda upp vefinn. Það voru
eins 2 við að láta í höföldin og draga í skeiðina. Fetasköftin voru
látin í áður en fetakamburinn tekinn úr. Þá var slönguendinn bundinn
við slána, sem var á milli uppstandaranna fyrir ofan hafaldasköftin. Yfir
uppistöðin var sett band í endann á fetasköftin, svo þau drægjust ekki
úr.
p7
Ull og tóvinna 4.
Eftir því hvað ætlast var til að
ætti að nota vefjarefnið. Til vinnufata vaðmæal, t.d. karlmannafata,
með vaðmálsvend klæðisvend eða hálf hringofið og svo vormeldúrkur (ormel
þekki ég ekki). Í önnur efni t.d. svuntur, millipils, milliskyrtur,
oftast dúkvend. Rekkjuvoðir dúk- eða vaðmálsvend. Peysuföt
klæðisvend. Og í betri föt karlmanna, ég man aðeins eftir jakkafötum
úr mórauðri ull með klæðisvend. Þau voru sem talið var 5 lóða verki,
þung, höfðu verið sérstaklega vélunninn. Ofin af eigandanum og systir
hans vann þráð og fyrirvaf og sneið og saumaði allt í höndum með saumþræði.
Stærð voðar var ekki neitt víst, að ég held, en þó var reynt
að hafa það sem haganlegast, því af stuttri voð fór tiltölulega meira í
afvikur., því sem ekki var hægt að nota, bæði þegar byrjað var og endað.
Þær sameinuðust í voð, eftir umtali, 2 eða fleirri konur um voðina.
p8
Svo .... svuntudúk, millipils,
ábreiður og því um líkt. Eins var með fleirra. Þá var lagt
til eftir því hvað það þurfti að vera margar álnir. Vefarinn sagði til,
eftir þyngd hespunnar, hvað úr henni fékkst í uppistöðuna. Í ein
peysuföt þurfti að mig minnir 9 álnir, 3 í peysuna og 6 í pilsið.
Heiti uppsetningu: 1. einskefta eða pokavend. 2. Vaðmálsvend.
3. Klæðisvend. 4. Hringofið eða hálfhringofið. 5. Vormeldúkur (ormel heyrði
ég aldrei nefnt). 6. Salún. Hefi séð sessuáklæði og ofaná rúm. Brekán
sá ég aldri, en ábreiður, sem þá eldra fólk kallaði stundum brekán. Þau
voru með vaðmálsvend og einskefta, stykkjótt, hringofin og hálfhringofin
eða bara röndótt, ýmist með sauðalitum eða lituð.
p9
Glitvefnað, krossvefnað, flosvefnað
og spjaldvefnað heyrði ég talað um, en hann var aldrei ofinn hér. Fótvefnaður
var ekki ofinn nema sokkabönd, styttubönd og beislistaumur.
Hundshár hefi ég aldrei heyrt talað um til nota. En þegar ull var
vond, stuttu í henni, var sagt það væri eins og að spinna úr hundshári.
Spurningaskrá
Aðfangategund