Tóvinna
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1904)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 5757
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 5757
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var gefið nafn, eftir því til hvers
átti að nota þær. Buxnavoð, buxnavaðmál var sagt hér, hæruvoð, skyrtudúkur,
svuntudúkur. Ákveðið álnatal var reiknað út eftir því í hvað voðin
átti að fara. Sá aldrei ofin tjöld. Einskefta: Þráður
var spunnin bæði í einskeftu og vaðmál í uppistöðu. Þráðurinn var fínn
og snúðharður, ívafið mýkra og aðeins grófara. Tvistur var mikið
notaður, margir litir í svuntur og milliskyrtur, mjög fallega niður raðað,
ég man eftir svuntudúk og milliskyrtum úr tvisti. Í verslanir kom
tvistur með öllum litum. Gulur, rauður, grænn og blár og hvítur.
Ég man ekki útlenda liti á ullarbandi, en sauðaliti og jurtaliti,
sortulyng, dökkbrúnt mest sokkaband, mosalit og fleirra. Kjóladúkar,
mittispilsadúkar, oft með allavega litum bekkjum, fatafóður var einlit
einskefta. Ekki man ég til í þeirri hafi verið ofin gluggatjöld.
Það kom seinna, er konur fóru á skóla, þar sem allskonar vefnaður
var unninn. Konur voru hagkvæmar að ræða litum. Rekkjuvoð sá ég,
sem var ofin einskefta, aldrei sængurver og aldrei skyrsíur, alltaf keypt
léreft í þær. Engir pokadúkar, bara hærupokar. Tveir eru hérna
á safninu. Aldrei sent til litunar það sem fór til heimabrúks nema
vaðmál í peysuföt. Þau voru fín og falleg vaðmál. Ekki allar
konur sem spunnu svo fínt band.
p2
Vaðmál: Uppistaða
var eftir því hvort efnið átti að vera í spariföt eða ígangsföt. Fínna
í spariföt. Í hversdagsföt voru alltaf sauðalitir eins og þeir komu
fyrir. Í fínni föt voru sauðalitirnir samkembdir, sem kallað var,
grátt, mórautt, hvítt. Þessu var blandað saman í höndunum. Fyrst
var togið tekið vandlega ofanaf, síðan ullinni velt við og öll toghár fjarlægð.
Það var kallað að hæra. Þetta vaðmál fór í spariföt, í treyjur
og peysufata og treyjur og pils, og jafnvel kjóla áður fyrr. Sá aldrei
ofnar hyrnur. Þær voru prjónaðar ég sá mjög fallegt peysufatasjal.
Það var grátt að lit þetta var samkembt og heimaofið. Í spariföt
var vaðmálið sent til litunar sá aldrei vaðmál í segl eða tjöld heyrði
talað um vaðmálstjöld. Undirdekk sá ég.
p3
Klæðavefnaður, veipa:
Heyrði aldrei talað um veipu. Aftur á móti vaðmálsvend, sem
notað var í spariföt karla og kvenna, að vefa vaðmál og vefa einskeftu
var ólík áferð vegna þess, að þá var öðruvísi stigið á skammelin. Helst
alltaf sauðalitir, sauðsvart, mórautt, grátt, sjaldan útlendir litir, þá
helst rautt og blátt ofið fyrst og litað í stórum potti úti í hlóða eldhúsi.
Hringavefnaður: Ég heyrði talað um hann, sá hann aldrei.
Get ekkert sagt um hann. Í hann hafa sauðalitir hafðir.
Oddavefnaður: Ég sá gjarðir með oddavefnaði og einnig brugðnar.
Þá voru litirnir sauðsvartir og hvítir. Ormeldúkur:
Þessi vefnaður var alltaf nefndur vormeldúkur í minni sveit. Vormeldúkur
var stundum ofinn úr tvisti, líka úr ullarbandi og tvisti. Þar voru
bæði sauðalitir, jurtalitir og útlendir litir eftir í hvaða vatnað efnið
átti að fara. Aldrei sá ég spariföt úr þessum vefnaði. Heyrði aldrei
um bandorma eða þráðarormeldúk. Vormeldúkur var hafður í millipils,
bekkjapils voru þá fallegir litir í pilsinu að neðan, (bekkir), annaðhvort
tvistur eða fínt band. Mest sá ég hann ofinn úr tvisti. Svo
hefur hann verið ofinn einlitur, notaður þá sem fiðurhelt í sængur, því
hann var mjög fastur og þéttur.
p4
Salún: Ég heyrði
bæði talað um salúnsvefnað og salún. Ég sá rúmábreiður úr jurtalitum
mjög fallegar. Í seinni tíð hef ég ekki séð þær, enda hætt að vefa
í heimahúsum, og býst við að þessi vefnaður hafi verið forn. Vefarar
áttu munstrin í huga sínum. Hafa líka séð fyrir sér önnur munstur,
heldur en þau sem algeng voru í heimasveitinni. Sum voru í bekkjum
og munstralaust á milli (bekkjasalún). Það er svo langt síðan vefnaður
á heimilum lagðist niður, að um ekkert slíkt er hægt að fá neina fræðslu.
Svo voru fyrst þegar ég man eftir fá heimili, sem vefstólar voru
á og sárafáir kunnu að vefa. Það var mikið verk að vefa fyrir mörg
heimili í sveitinni. Það gerðu systur, sem ég var uppalinn hjá. Salúns
ábreiður voru yfir rúmum á hátíðum og sunnudögum, aðrar úr einskeftu eða
vaðmálsvend, virka daga. Brekán: Ég sá þau. Svo
var farið að kaupa fallegt sirs í rúmteppi, og þá hætt að nota brekán.
Ég sá þau bara gömul og slitin. Glitvefnaður: Ég
þekki ekki til glitvefnaðar í heimahúsum. Aftur mun hann kenndur
í Húsmæðraskólum og námskeiðum. Krossvefnaður: Kann
ekki neitt að segja um krossvefnað og aldrei séð hann.
p5
Flosvefnaður: Ég
sá aldrei flosvefnað. Heyrði talað um floshár. Þetta var allt að
leggjast niður þegar ég mundi eftir og mun helst að leita þeirra muna á
Byggðasöfnum. Ég hef aðeins þekkt handflos myndir og púðaborð eða
söðulsessur. Mun flest af þessu gamla tapað, brennt og fleygt, sem
drasl, því miður. Spjaldvefnaður: Ég kann ekki að segja
frá spjaldvefnaði. En á Byggðasafninu í Höfn gætu verið áhöldin sem
notuð voru við vefnaðinn, því get ég ekki lýst. Ég hef þó séð axlabönd
með stöfum. Fótvefnaður: Um hann get ég ekkert sagt.
Hef aldrei séð hann ofinn. Heyrt talað um sokkabönd og svuntubönd,
tíglabönd. Gjarðavefnaður: Ég sá ekki gjarðir ofnar
í vefstól. Gjarðir voru alltaf brugðnar úr hrosshári. Sumar
úr ull. Oddagjarðir úr ull við kvensöðla. Litasamsetning var
helst sauðsvart og hvítt úr ull. Úr hrosshári rautt, hvítt, jarpt.
Veit ekki hvernig var gengið frá endum. Það voru hér um slóðir helst
karlmen
n sem unnu þessi
verk.
p6
Námskeið, skólar:
Ekki man ég eftir námskeiðum í minni sveit, en stúlkur sem fóru á
húsmæðraskóla lærðu vefnað eftir svo mörgum munstrum. Ég sá borðdúka, svuntur,
handklæði, púðaborð, sem dóttir mín óf á húsmæðraskólanum. Í barnaskólum
lærðu stúlkur dálítið að vefa í litlum vefstólum, nú í seinni tíð.
Hæruvoð: Hér á Byggðasafninu eru mjög vel gerðir hærupokar.
Þeir eru gráir með ljósgráum bekkjum, svo sá ég líka hærupoka einlita,
oftast gráa. Hrosshár var tætt (táið), kembt í kömbum, látið í eina
hrúgu, síðan vafið í vindil, síðan fest með löngum al í rúmstöpul eða stoð,
síðan tekinn sá gildleiki,sem við átti og spunnið á halasnældu. Sá
aldrei hrosshár spunnið á rokk. Hrosshárssnældur voru aðeins stærri
og grófari. Ef þurfti að tvinna var sama snældan notuð. Vefjarskeið
og skyttu sá ég ekki fyrir svo grófan vefnað. Vissi bara þetta var
til. Heima var mest brugðið úr hrosshári, gjarðir og taumbeisli og
mottur. Veit ekki til að hrosshár afi verið notað í fatnað.
Hundshár: Þekki ekki að hundshár væri notað. Aftur var togið
af ullinni haft í grófa sokka, sem notaðir voru þá fólk var við heyskap
á blautum engjum.
Nr. 5757
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var gefið nafn, eftir því til hvers
átti að nota þær. Buxnavoð, buxnavaðmál var sagt hér, hæruvoð, skyrtudúkur,
svuntudúkur. Ákveðið álnatal var reiknað út eftir því í hvað voðin
átti að fara. Sá aldrei ofin tjöld. Einskefta: Þráður
var spunnin bæði í einskeftu og vaðmál í uppistöðu. Þráðurinn var fínn
og snúðharður, ívafið mýkra og aðeins grófara. Tvistur var mikið
notaður, margir litir í svuntur og milliskyrtur, mjög fallega niður raðað,
ég man eftir svuntudúk og milliskyrtum úr tvisti. Í verslanir kom
tvistur með öllum litum. Gulur, rauður, grænn og blár og hvítur.
Ég man ekki útlenda liti á ullarbandi, en sauðaliti og jurtaliti,
sortulyng, dökkbrúnt mest sokkaband, mosalit og fleirra. Kjóladúkar,
mittispilsadúkar, oft með allavega litum bekkjum, fatafóður var einlit
einskefta. Ekki man ég til í þeirri hafi verið ofin gluggatjöld.
Það kom seinna, er konur fóru á skóla, þar sem allskonar vefnaður
var unninn. Konur voru hagkvæmar að ræða litum. Rekkjuvoð sá ég,
sem var ofin einskefta, aldrei sængurver og aldrei skyrsíur, alltaf keypt
léreft í þær. Engir pokadúkar, bara hærupokar. Tveir eru hérna
á safninu. Aldrei sent til litunar það sem fór til heimabrúks nema
vaðmál í peysuföt. Þau voru fín og falleg vaðmál. Ekki allar
konur sem spunnu svo fínt band.
p2
Vaðmál: Uppistaða
var eftir því hvort efnið átti að vera í spariföt eða ígangsföt. Fínna
í spariföt. Í hversdagsföt voru alltaf sauðalitir eins og þeir komu
fyrir. Í fínni föt voru sauðalitirnir samkembdir, sem kallað var,
grátt, mórautt, hvítt. Þessu var blandað saman í höndunum. Fyrst
var togið tekið vandlega ofanaf, síðan ullinni velt við og öll toghár fjarlægð.
Það var kallað að hæra. Þetta vaðmál fór í spariföt, í treyjur
og peysufata og treyjur og pils, og jafnvel kjóla áður fyrr. Sá aldrei
ofnar hyrnur. Þær voru prjónaðar ég sá mjög fallegt peysufatasjal.
Það var grátt að lit þetta var samkembt og heimaofið. Í spariföt
var vaðmálið sent til litunar sá aldrei vaðmál í segl eða tjöld heyrði
talað um vaðmálstjöld. Undirdekk sá ég.
p3
Klæðavefnaður, veipa:
Heyrði aldrei talað um veipu. Aftur á móti vaðmálsvend, sem
notað var í spariföt karla og kvenna, að vefa vaðmál og vefa einskeftu
var ólík áferð vegna þess, að þá var öðruvísi stigið á skammelin. Helst
alltaf sauðalitir, sauðsvart, mórautt, grátt, sjaldan útlendir litir, þá
helst rautt og blátt ofið fyrst og litað í stórum potti úti í hlóða eldhúsi.
Hringavefnaður: Ég heyrði talað um hann, sá hann aldrei.
Get ekkert sagt um hann. Í hann hafa sauðalitir hafðir.
Oddavefnaður: Ég sá gjarðir með oddavefnaði og einnig brugðnar.
Þá voru litirnir sauðsvartir og hvítir. Ormeldúkur:
Þessi vefnaður var alltaf nefndur vormeldúkur í minni sveit. Vormeldúkur
var stundum ofinn úr tvisti, líka úr ullarbandi og tvisti. Þar voru
bæði sauðalitir, jurtalitir og útlendir litir eftir í hvaða vatnað efnið
átti að fara. Aldrei sá ég spariföt úr þessum vefnaði. Heyrði aldrei
um bandorma eða þráðarormeldúk. Vormeldúkur var hafður í millipils,
bekkjapils voru þá fallegir litir í pilsinu að neðan, (bekkir), annaðhvort
tvistur eða fínt band. Mest sá ég hann ofinn úr tvisti. Svo
hefur hann verið ofinn einlitur, notaður þá sem fiðurhelt í sængur, því
hann var mjög fastur og þéttur.
p4
Salún: Ég heyrði
bæði talað um salúnsvefnað og salún. Ég sá rúmábreiður úr jurtalitum
mjög fallegar. Í seinni tíð hef ég ekki séð þær, enda hætt að vefa
í heimahúsum, og býst við að þessi vefnaður hafi verið forn. Vefarar
áttu munstrin í huga sínum. Hafa líka séð fyrir sér önnur munstur,
heldur en þau sem algeng voru í heimasveitinni. Sum voru í bekkjum
og munstralaust á milli (bekkjasalún). Það er svo langt síðan vefnaður
á heimilum lagðist niður, að um ekkert slíkt er hægt að fá neina fræðslu.
Svo voru fyrst þegar ég man eftir fá heimili, sem vefstólar voru
á og sárafáir kunnu að vefa. Það var mikið verk að vefa fyrir mörg
heimili í sveitinni. Það gerðu systur, sem ég var uppalinn hjá. Salúns
ábreiður voru yfir rúmum á hátíðum og sunnudögum, aðrar úr einskeftu eða
vaðmálsvend, virka daga. Brekán: Ég sá þau. Svo
var farið að kaupa fallegt sirs í rúmteppi, og þá hætt að nota brekán.
Ég sá þau bara gömul og slitin. Glitvefnaður: Ég
þekki ekki til glitvefnaðar í heimahúsum. Aftur mun hann kenndur
í Húsmæðraskólum og námskeiðum. Krossvefnaður: Kann
ekki neitt að segja um krossvefnað og aldrei séð hann.
p5
Flosvefnaður: Ég
sá aldrei flosvefnað. Heyrði talað um floshár. Þetta var allt að
leggjast niður þegar ég mundi eftir og mun helst að leita þeirra muna á
Byggðasöfnum. Ég hef aðeins þekkt handflos myndir og púðaborð eða
söðulsessur. Mun flest af þessu gamla tapað, brennt og fleygt, sem
drasl, því miður. Spjaldvefnaður: Ég kann ekki að segja
frá spjaldvefnaði. En á Byggðasafninu í Höfn gætu verið áhöldin sem
notuð voru við vefnaðinn, því get ég ekki lýst. Ég hef þó séð axlabönd
með stöfum. Fótvefnaður: Um hann get ég ekkert sagt.
Hef aldrei séð hann ofinn. Heyrt talað um sokkabönd og svuntubönd,
tíglabönd. Gjarðavefnaður: Ég sá ekki gjarðir ofnar
í vefstól. Gjarðir voru alltaf brugðnar úr hrosshári. Sumar
úr ull. Oddagjarðir úr ull við kvensöðla. Litasamsetning var
helst sauðsvart og hvítt úr ull. Úr hrosshári rautt, hvítt, jarpt.
Veit ekki hvernig var gengið frá endum. Það voru hér um slóðir helst
karlmen
n sem unnu þessi
verk.
p6
Námskeið, skólar:
Ekki man ég eftir námskeiðum í minni sveit, en stúlkur sem fóru á
húsmæðraskóla lærðu vefnað eftir svo mörgum munstrum. Ég sá borðdúka, svuntur,
handklæði, púðaborð, sem dóttir mín óf á húsmæðraskólanum. Í barnaskólum
lærðu stúlkur dálítið að vefa í litlum vefstólum, nú í seinni tíð.
Hæruvoð: Hér á Byggðasafninu eru mjög vel gerðir hærupokar.
Þeir eru gráir með ljósgráum bekkjum, svo sá ég líka hærupoka einlita,
oftast gráa. Hrosshár var tætt (táið), kembt í kömbum, látið í eina
hrúgu, síðan vafið í vindil, síðan fest með löngum al í rúmstöpul eða stoð,
síðan tekinn sá gildleiki,sem við átti og spunnið á halasnældu. Sá
aldrei hrosshár spunnið á rokk. Hrosshárssnældur voru aðeins stærri
og grófari. Ef þurfti að tvinna var sama snældan notuð. Vefjarskeið
og skyttu sá ég ekki fyrir svo grófan vefnað. Vissi bara þetta var
til. Heima var mest brugðið úr hrosshári, gjarðir og taumbeisli og
mottur. Veit ekki til að hrosshár afi verið notað í fatnað.
Hundshár: Þekki ekki að hundshár væri notað. Aftur var togið
af ullinni haft í grófa sokka, sem notaðir voru þá fólk var við heyskap
á blautum engjum.
Spurningaskrá
Aðfangategund