Ull

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1894)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1280
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1280
p1
Ull og tóvinna 3.
Víða byrjaði ekki vefnaður fyrr en eftir hátíðar. Þó voru
það sum heimili, sem reyndu að koma af einni voð fyrir hátíðar. Sérstaklega
þar sem sendir voru menn til sjós, og máske varð að fá nýja flík áður.
En flestir vildu ekki hafa voð í vefstól yfir hátíðarnar.
Það var víst víða, sem maður óf á hverju heimili, ýmist karl eða
kona, og var þá reynt að haga því svo, að hann eða hún þyrftu sem minnstar
frátafir að hafa, og var þá byrjað strax á morgnanna og verið að til vökuloka.
Þó gat hent sig, að á vökunni væri hætt um tíma, ef skemmtileg sögubók
var lesin. Afköst voru mjög misjöfn, bæði eftir því hvað ofið var,
og svo voru menn mjög misfljótir að vefa. Ég held að börn eða unglingar
hafi lítið ofið. Þau urðu að vera sem sagt fullvaxin, til að ná vel
á skammel og slagbroð. Fáir held ég, að hafi gengið milli
bæja og stundið vefnað. Hef þó heyrt getið um einn karlmann, sem
fór um og óf. En sum heimili tóku vefnað heim til sín, þá helst af
greiðasemi.
p2
Vefstóll, vefstaður:
Ég hef aðeins kynnst einni gerð vefstóla, og hef þó séð þá nokkuð
marga. Sömuleiðis þekkti ég einn mann, sem smíðaði nokkuð marga vefstóla.
Jón Loftsson á Geldingalæk, Rangárvs. Það voru mörg heimili,
sem áttu vefstóla, fengu ýmist lánaða vefstóla eða komu voðum til annarra.
Vefstólar þeir er ég kannast helst við eru mjög líkir vefstól B og
þann vefstól á ég enn með flestu tilheyrandi og rakningsgrind.
Skeið: Ég heyrði aðallega nefnt ritti. Ekki hef ég séð heimasmíðað
ritti, nema eitt, sem notað var við hæruvefnað. Það er þegar hærupokar
voru ofnir úr hrosshári. Ég held að rittin hafi verið lík á lengd,
en með misþéttar tannir miðað við kvartil. Vefskytta: Skyttur
voru smíðaðar úr ýmsum við, svo sem eik, brenni, greni og máske úr fleirri
efnum. Neðan á þeim var járn eða málmþinna um miðjuna, svo þær rynnu
betur í skilinu.
p3
Renndar tréspólur
voru til á einstaka bæ, en annars var notað stinnt bréf og fiskroð lika.
Var notað þunnur nári úr ær eða lambsbjór í spóluroð.
Spólurokkur: Spólurokkur nefndist áhald það, sem notað var til að
spóla, sem ýmist notaðir gamlir spunarokkar eða þá rokkar, sem smíðaðir
voru bara til að spóla á. Þeir voru þannig smíðaðir: Dálítið
stór fjöl, sem hægt var að skrúfa á borð. Upp úr öðrum endanum kom
nokkuð þykk spýta eða járn og í gengum það var fest dálítið hjól, sem lék
á ás, og á rönd hjólsins var gróp er hélt snúru er lík líka um spóluteininn,
er var nokkru ofar, svo var smá sveif á hjólinu til að snúa því. Spólurokka
þessa er ég sá smíðaði Einar nokkur kallaður Einar kléns. Fékkst
nokkuð við járnsmíði, og var á sveit í Rangárvallahr. Annar þegar
venjulegir rokkar voru notaðir, var víða tálguð til sívöl mjó spýta er
stungið var uppí pípuna á rokknum, og á hana látið
p4
spóluroðið og haldið
við afturendann, oft með sauðarvölu og var þá spóluspýtan látin snúast
í holunni á völunni. Líka tóku sumir hnokkatréð af rokknum og notuðu
aðeins ásinn með trissunni og létu spóluroðin á hann eða notaður var sérstakur
teinn með trissu á endanum. Spanstokkur: Spanstokkurinn
var í tvennu lagi og gekk önnur álman inn í rauf á hinni álmunni, svo voru
boruð þétt göt í gegnum allt og stungið í gegnum það 2 nöglum eða smá teinum.
Sumir höfðu líka einn tein (nagla) og einn hólk, sem var smeygt uppá
báðar álmurnar. Og í báðum endum voru broddar, er stungið var í jaðranna
á voðinni, og þegar þurfti að færa spanstokkinn, þá var dreginn eða færður
............................. þá lyftist hann um miðjuna, og var þá færður
í jöðrunum og naglanum stungið í aftur eða ef það var annar hólkur, á var
hann færður til.
p5
Að leggja upp: Þegar
leggja átti upp í voð, þá var bandið eða þráðurinn, sem hafður var í uppistöðu,
vigtaður og dregnar frá völur, sem yfirleitt var undið á, síðan var ákveðið
hvað skyldi lagt upp úr mörkinni, hvað margar álnir, sem fór eftir því,
hvað þráðurinn eða bandið var svert. Þeir sem voru vanir þessu voru
mjög nákvæmir að fá mátulega lengd og breidd með þessu fyrirkomulagi.
Svo var mælt með tommustokk á einum hnykli eins margar álnir og
ákveðið var að leggja upp úr þræðinum, og sett glöggt merki hnýtt í þráðinn
þegar álnafjöldinn var kominn og síðan undið á hnykilinn aftur.
Að reikna í skeið: Ef ekki stóðst að fullu útreikningur og
uppistaða var gisnari, var sagt að voðin væri varplítil. Verkið að
ákveða efnismagn í uppistöðu og ívaf voðar nefndist að reikna í vef. Orð
notuð um ívafið: fyrirvaf, ívaf, veftur. Annars er ég farin að gleyma
þessu, og þá sumir er ég hef verið að leita til.
p6
Rakningsgrind: Mér
er ekki kunnugt um nema eina sort af rakningsgrindum. En ég hef heyrt
talað um að rakið væri á hælum. Hælatréð er myndaði skilið var kallað,
þar er ég veit, krísholt. Þegar farið var að rekja í við var rakningsgrindin
sett upp í útihúsi t.d. skemmu, og í bita, sem var í mátulegri hæð við
grindina var negldur leðurhólkur, sem efri endi grindarinnar lék í, en
undir neðri endann, ásinn, var látið hellublað eða slétt járn, er neðri
ásinn lék á. Ekki voru rakningsgrindur til allsstaðar, þar sem vefstóll
var til, og var þá farið á aðra bæi til að rekja. Balbínur:
Balbínur þar sem þær voru til, voru tréleggur, sívalur, holur í gegn
með snúðum á báðum endum. Margir höfðu dálítið langan kassa með 2
hólfum , mátulegum fyrir lengd balbínunnar, og boruð göt með mátulegu millibili
p7
að balbínurnar næðu
ekki saman þegar þær snérust. Þegar spólar var á balbínurnar var
víða notaður sami rokkur og spólað var á með járntein fyrir hnokkatré,
og trissa á aftari enda fyrir snúrurnar. Verkið við að spóla á balbínusnældu
nefndist að balbína. Rakningsspaða man ég ekki eftir, en
í krísholtunum voru 2 teinar, þar sem byrjað var á og eins endað og á þeim
voru skilin mynduð. Rakningsstokkur: Rakningsstokkar
voru sumsstaðar til. Það voru nokkuð stórir kassar, ekki djúpir,
með 10 hólfum, og hvert hólf mátulegt fyrir fullstóran hnykil. Annars
voru ýms ílát notuð, smákassar, og fötur osfrv. Rakning á grind:
Hún var sett upp í útihúsi, skemmu. 2 voru oftast við rakning,
oft annað unglingur að fyljgast með, ef þráður slitnaði eða þegar búið
var að verða á hnykli eða balbínu.
p8
Lengd voðarinnvar
var þannig ákveðin. Þráðurinn var vigtaður og ákveðið hvað leggja
skyldi margar álnir uppúr mörkinni. Þá var tekin einn hnykill og
mælt og rakið ofanaf honum, uns ákveðin lengd er komin. Þá hnýtt
þar öðruvísi litu bandi í markið, svo undið á hnykilinn aftur, eins og
fyrr segir. Þá voru allir þræðirnir af t.d. 10 hnyklum hnýttir saman
og svo skift í helming við hnútinn og lykkjan þá smeygð uppá annan teininn
á krísholtinu, og grindinni að svo búnu snúið og þráðurinn færðist niður
grindina með jöfnu millibili, uns komið var að lengdarmarkinu, þá var hnýtt
krísholtið, bundið þar á grindina og þráðurinn hafður yfir annann teininn,
en undir hinn, og grindinni þá snúið öfugt, svo þráðurinn færður nú upp
grindina. Skil myndaðist þá á hælum krísholtsins, og var þá brugðið
bandi oft sokkabandi um krísholtið, og brugið yfir þráðinn við hvert hundarð
(fetaband). Reynt var að láta fetana koma sem jafnast á grindina.
Þráðarskilin voru svo tekin, þegar búið var að rekja, með því að
band var rennt í gegnum þræðina
p9
við báða kríshælana.
Þegar svo slangan var tekin af grindinni, var hún eiginlega
fléttuð. Mynduð var lykkja og hendinni stungið í gegn og dregin öll slangan
í gegn, sem myndaði þá aftur lykkju, og svo koll af kolli, uns allt var
upp fléttað, þá var síðasti spottinn dreginn í gegn. Rakningur
á vegghæla eða rúmstólpa er mér algerlega ókunnugt um. Hafaldagrind:
Áhald það, sem höföld voru hnýtt á hét hafaldagrind. Hafaldagrind,
sem ég þekkti til var eins og teikningin sínir. Efri þvertréð var
smeygt lauslega upp á spýturnar 3, og tekin af þegar búið var að hnýta
grindina fulla, og þá var hægt að draga höföldin uppaf. Mig minnir
að rakið hafi verið á grindinni, það hærri en höföldin þurfti að vera sem
fór í hnúta. Hafaldaefni og höföld: Efnið í höföldum
var lengi vel unnið heima, uns farið var að nota garn. Áður unnin
úr dregnu togi, og hafður vel snar, og oft soðinn í tólg. Þegar höföld
voru hnýtt, þá voru hnýttir 2 rembihnútar, sitt hvoru megin
p10
við miðspýtuna, hafaldaauga,
og aftur við enda spýtunnar. Stálhöföld kannast ég ekkert við.
Vefjarkambur: Vefjarkambur var þannig smíðaður, að búinn
var til trégrind álíka löng og breidd vefstólsins, svo voru reknir í neðri
grindinni, nokkuð þéttir 3" naglar dúkkaðir, og þegar búið var að
jafna þráðinn í kambinn, þá var efri hluti grindarinnar settur á, sem gekk
niður á enda snpýtunnar og trétappa stungið í göt sem voru í gegnum hliðar
spýtunnar og svo þvertréð. Að láta í kamb: Verkið við
að dreifa slöngunni í vefjarkambinn nefndist að láta í kamb eða að leggja
í kamb. Ég hef aðallega séð að notuð voru 2 rifsköft, en ekki þráð.
Að festa upp: Ég minnist helst að sagt væri um þessi
verk, að setja upp voð eða að festa upp voð. Að bóma: Þar
sem mér er kunnugt, var sagt að bóma vef eða vinda á bómu. Á afturrifnum
var gróp, er plógskaftið féll í
p11
sem voru kallaðir
kragar, er settir voru upp á rifinn sitt hvoru megin, og þeim svo smeygt
upp á endana á plógskaftinu. Á þessum krögum voru 2 þunn skinn, sem
gengu inn á rifinn, og voðin vannst á. Þessir kragar héldu að þræðinum
beggja megin. Það voru vanalega 2 menn við að bóma í vef, annar hélt
nokkuð fast í slönguna, en hinn vatt uppá rifinn. Gæta þurfti þessa
að jafnfast yndist uppá rifinn, haldið þá fastara í miðjuna eða jaðar,
eftir því sem þurfa þótti. Þegar búið var að bóma, voru skilsköftin
sett í gegn, þar sem bundin var þráðurinn í skilin þegar rakið var á grindinni.
Að draga í höföld:
Hafaldasköftin voru bundin saman í báða enda þegar dregið var í höföld.
Þegar búið var að bóma, var þráðarlykkjan klippt í sundur, svo rétti
einn endana og annar dró í höföldin. Sá sem dró í höföldin taldi
upp á fingur sér nokkur höföld, máske 25 af hverju hafaldi, og heldur þeim
á fingrum sér uns búið var að draga í þau. Þegar búið var að draga
nokkuð mikið í höföldin, 100 endar, var settur þverhnútur á endann.
p12
Að draga í skeið:
Tveir unnu við að draga í skeið, annar var með krækjuna í rittinu,
en hinn setti endann á krækjuna. Að hnýta fram: Ekki
man ég eftir að hafa heyrt nafn á teini þeim sem hnýtt var í þegar verið
var að hnýta fram voð. Það voru höfð 3 snæri úr rifnum fram yfir
bómu, og hnýtt svo í tein þann er þráðurinn var hnýttur í. Uppbinding:
Man ekki eftir neinu um þennan kafla sérstaklega.
Að draga fyrir:
Að draga fyrir var það almennt kallað þegar byrjað var að skjóta
skyttunni í gegnum rifinn. Það var mjög misjafnt hvað mikið var gefið
í (eða vel veftað). Þegar búið var að skjóta skyttunni í gegn, voru
fingurnir á vinstri hendi reknir niður nálægt miðri voð og ívafinu ýtt
upp að slagborðinu mis mikið, eftir því hvað mikið átti að gefa í í einum
boga, og þá var tekið með hægri hendi í slagboriðið og kippt að sér,
p13
mismikið eftir því
hvað föst voðin átti að vera. Þegar búið var að vefa það mikið að
spanstokkurinn kæmist vel fyrir, þá var hann settur á voðina. Helstu
misfellur voru, ef þráðurinn slitnaði mikið. Það var hnýtt í þráðinn,
er hann slitnaði og endinn festur í spanstokkinn. Einstök vinding
voðar upp á voðarmeið nefndist áfæra. Að fella vef: Þegar
búið var að vefa voðina, þá var kallað að fella vef eða fella voð. Afklippti
þráðurinn var nefndur afvikur, og notaður við að bæta bætur á fat og ýmisleg
smálegt. Þóf: Vatnið og keytan, þegar hún var notuð,
var sjóðhitað, svo var voðin er þæfa átti, látin í bala og þvælinu hellt
á voðina og þjappað í þessu nokkra stund með kvísl. Þá var látin
járnkarl eða eitthvað skaft, sem var sterkt í dyr, svo var sett skaft í
hinn endann, oft orf eða broddstafur og vaðmálinu jafnað á þetta með nokkuð
löngu millibili. Þá var skaftinu í ytri endanum snúið og togað
p14
þar til þófið var
sem sagt þurrundið. Heimamenn sáu um þófið, ef hægt var, annars fenginn
þófari. Voðir voru oftast þæfðar í fjósi á hurð. Sumir þæfðu í tunnu,
og þá oftast í fjósi. Þófararnir voru á nærklæðum einum. Voðin
var nokkrum sinnum hrist upp á meðan á þófinu stóð. Það geru 2 menn
eða konur, og lykkjaði þá annar vaðmálið um háls sér, áður en farið var
að hrista upp, tóku svo sitt í hvern jaðar með nokkru millibili og hristu
svo að small í vaðmálinu, og nú lykkjaði hinn því um háls sér jafnóðum
og búið var að hrista hvern spotta. Þegar voðin var fullþæfð, var
hún orðin nokkuð þukk, og máske farið að sjást brygður í henni, sem kallað
var. Það voru smáhrukku gárar hér og þar. Oftast held ég að
þófarinn hafi fengið einhverja glaðningu á meðan á þófinu stóð, svo sem
kaffi og pönnukökur og máske þófaraköku. Þófaravísa: Bárður
minn á jökli - leggstu nú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - innan
í skóna - naglabrot í bátinn þinn - hálfskeifu undir hestinn þinn -
p15
mórautt lamb og gimbraskel
- og meira ef þú þæfir vel. Mér er ekki kunnugt um ákveðin laun fyrir
þóf, þó það hafi máske verið til. Þegar búið var að þæfa
var voðin undin upp á fjöl, oftast á rúmfjöl, við það voru 2 menn, fullgildir,
annar með fjölina, en hinn hélt í vaðmálið, og toguðu þeir svo heilmikið
í, og svo voru aðrir 2, oft liðléttingar, er héldu sitt í hvorn jaðar
og toguðu þeir í jaðrana eftir getu. Þegar svo búið var að vinda
voðina á fjöl var endinn ...... í vaðmálið, síðan var vafið einhverri tusku
utan yfir allt og látið í pressu, oft undir kistu, sem var þung. Á
síðustu árum, var farið að senda voðir í verksmiðjur innanlands til litunar
og lóskera, og jafnvel til þófs.
p16
Að endingu vildi
ég biðja um að mér yrði ekki sendar fleirri spurningaskrár. Ég er
orðin það fullorðin og farin að gleyma, og hef aldrei verið lipur skrifari.
Hér með sendi ég smábót af vefnaði. Ég held þetta sé
kölluð veipa. Þetta hefur ofið Freygerður Guðmundsd. fyrrum húsfreyja á
Kaldbak á Rang. líklega árið 1928. Hún er nú dáin.
Ennfremur vil ég geta þess, að ég á heila ábreiðu, ofna um 1920, sem mér
væri sama þó þið fengjuð, ef þið vilduð.
Nr. 1280
p1
Ull og tóvinna 3.
Víða byrjaði ekki vefnaður fyrr en eftir hátíðar. Þó voru
það sum heimili, sem reyndu að koma af einni voð fyrir hátíðar. Sérstaklega
þar sem sendir voru menn til sjós, og máske varð að fá nýja flík áður.
En flestir vildu ekki hafa voð í vefstól yfir hátíðarnar.
Það var víst víða, sem maður óf á hverju heimili, ýmist karl eða
kona, og var þá reynt að haga því svo, að hann eða hún þyrftu sem minnstar
frátafir að hafa, og var þá byrjað strax á morgnanna og verið að til vökuloka.
Þó gat hent sig, að á vökunni væri hætt um tíma, ef skemmtileg sögubók
var lesin. Afköst voru mjög misjöfn, bæði eftir því hvað ofið var,
og svo voru menn mjög misfljótir að vefa. Ég held að börn eða unglingar
hafi lítið ofið. Þau urðu að vera sem sagt fullvaxin, til að ná vel
á skammel og slagbroð. Fáir held ég, að hafi gengið milli
bæja og stundið vefnað. Hef þó heyrt getið um einn karlmann, sem
fór um og óf. En sum heimili tóku vefnað heim til sín, þá helst af
greiðasemi.
p2
Vefstóll, vefstaður:
Ég hef aðeins kynnst einni gerð vefstóla, og hef þó séð þá nokkuð
marga. Sömuleiðis þekkti ég einn mann, sem smíðaði nokkuð marga vefstóla.
Jón Loftsson á Geldingalæk, Rangárvs. Það voru mörg heimili,
sem áttu vefstóla, fengu ýmist lánaða vefstóla eða komu voðum til annarra.
Vefstólar þeir er ég kannast helst við eru mjög líkir vefstól B og
þann vefstól á ég enn með flestu tilheyrandi og rakningsgrind.
Skeið: Ég heyrði aðallega nefnt ritti. Ekki hef ég séð heimasmíðað
ritti, nema eitt, sem notað var við hæruvefnað. Það er þegar hærupokar
voru ofnir úr hrosshári. Ég held að rittin hafi verið lík á lengd,
en með misþéttar tannir miðað við kvartil. Vefskytta: Skyttur
voru smíðaðar úr ýmsum við, svo sem eik, brenni, greni og máske úr fleirri
efnum. Neðan á þeim var járn eða málmþinna um miðjuna, svo þær rynnu
betur í skilinu.
p3
Renndar tréspólur
voru til á einstaka bæ, en annars var notað stinnt bréf og fiskroð lika.
Var notað þunnur nári úr ær eða lambsbjór í spóluroð.
Spólurokkur: Spólurokkur nefndist áhald það, sem notað var til að
spóla, sem ýmist notaðir gamlir spunarokkar eða þá rokkar, sem smíðaðir
voru bara til að spóla á. Þeir voru þannig smíðaðir: Dálítið
stór fjöl, sem hægt var að skrúfa á borð. Upp úr öðrum endanum kom
nokkuð þykk spýta eða járn og í gengum það var fest dálítið hjól, sem lék
á ás, og á rönd hjólsins var gróp er hélt snúru er lík líka um spóluteininn,
er var nokkru ofar, svo var smá sveif á hjólinu til að snúa því. Spólurokka
þessa er ég sá smíðaði Einar nokkur kallaður Einar kléns. Fékkst
nokkuð við járnsmíði, og var á sveit í Rangárvallahr. Annar þegar
venjulegir rokkar voru notaðir, var víða tálguð til sívöl mjó spýta er
stungið var uppí pípuna á rokknum, og á hana látið
p4
spóluroðið og haldið
við afturendann, oft með sauðarvölu og var þá spóluspýtan látin snúast
í holunni á völunni. Líka tóku sumir hnokkatréð af rokknum og notuðu
aðeins ásinn með trissunni og létu spóluroðin á hann eða notaður var sérstakur
teinn með trissu á endanum. Spanstokkur: Spanstokkurinn
var í tvennu lagi og gekk önnur álman inn í rauf á hinni álmunni, svo voru
boruð þétt göt í gegnum allt og stungið í gegnum það 2 nöglum eða smá teinum.
Sumir höfðu líka einn tein (nagla) og einn hólk, sem var smeygt uppá
báðar álmurnar. Og í báðum endum voru broddar, er stungið var í jaðranna
á voðinni, og þegar þurfti að færa spanstokkinn, þá var dreginn eða færður
............................. þá lyftist hann um miðjuna, og var þá færður
í jöðrunum og naglanum stungið í aftur eða ef það var annar hólkur, á var
hann færður til.
p5
Að leggja upp: Þegar
leggja átti upp í voð, þá var bandið eða þráðurinn, sem hafður var í uppistöðu,
vigtaður og dregnar frá völur, sem yfirleitt var undið á, síðan var ákveðið
hvað skyldi lagt upp úr mörkinni, hvað margar álnir, sem fór eftir því,
hvað þráðurinn eða bandið var svert. Þeir sem voru vanir þessu voru
mjög nákvæmir að fá mátulega lengd og breidd með þessu fyrirkomulagi.
Svo var mælt með tommustokk á einum hnykli eins margar álnir og
ákveðið var að leggja upp úr þræðinum, og sett glöggt merki hnýtt í þráðinn
þegar álnafjöldinn var kominn og síðan undið á hnykilinn aftur.
Að reikna í skeið: Ef ekki stóðst að fullu útreikningur og
uppistaða var gisnari, var sagt að voðin væri varplítil. Verkið að
ákveða efnismagn í uppistöðu og ívaf voðar nefndist að reikna í vef. Orð
notuð um ívafið: fyrirvaf, ívaf, veftur. Annars er ég farin að gleyma
þessu, og þá sumir er ég hef verið að leita til.
p6
Rakningsgrind: Mér
er ekki kunnugt um nema eina sort af rakningsgrindum. En ég hef heyrt
talað um að rakið væri á hælum. Hælatréð er myndaði skilið var kallað,
þar er ég veit, krísholt. Þegar farið var að rekja í við var rakningsgrindin
sett upp í útihúsi t.d. skemmu, og í bita, sem var í mátulegri hæð við
grindina var negldur leðurhólkur, sem efri endi grindarinnar lék í, en
undir neðri endann, ásinn, var látið hellublað eða slétt járn, er neðri
ásinn lék á. Ekki voru rakningsgrindur til allsstaðar, þar sem vefstóll
var til, og var þá farið á aðra bæi til að rekja. Balbínur:
Balbínur þar sem þær voru til, voru tréleggur, sívalur, holur í gegn
með snúðum á báðum endum. Margir höfðu dálítið langan kassa með 2
hólfum , mátulegum fyrir lengd balbínunnar, og boruð göt með mátulegu millibili
p7
að balbínurnar næðu
ekki saman þegar þær snérust. Þegar spólar var á balbínurnar var
víða notaður sami rokkur og spólað var á með járntein fyrir hnokkatré,
og trissa á aftari enda fyrir snúrurnar. Verkið við að spóla á balbínusnældu
nefndist að balbína. Rakningsspaða man ég ekki eftir, en
í krísholtunum voru 2 teinar, þar sem byrjað var á og eins endað og á þeim
voru skilin mynduð. Rakningsstokkur: Rakningsstokkar
voru sumsstaðar til. Það voru nokkuð stórir kassar, ekki djúpir,
með 10 hólfum, og hvert hólf mátulegt fyrir fullstóran hnykil. Annars
voru ýms ílát notuð, smákassar, og fötur osfrv. Rakning á grind:
Hún var sett upp í útihúsi, skemmu. 2 voru oftast við rakning,
oft annað unglingur að fyljgast með, ef þráður slitnaði eða þegar búið
var að verða á hnykli eða balbínu.
p8
Lengd voðarinnvar
var þannig ákveðin. Þráðurinn var vigtaður og ákveðið hvað leggja
skyldi margar álnir uppúr mörkinni. Þá var tekin einn hnykill og
mælt og rakið ofanaf honum, uns ákveðin lengd er komin. Þá hnýtt
þar öðruvísi litu bandi í markið, svo undið á hnykilinn aftur, eins og
fyrr segir. Þá voru allir þræðirnir af t.d. 10 hnyklum hnýttir saman
og svo skift í helming við hnútinn og lykkjan þá smeygð uppá annan teininn
á krísholtinu, og grindinni að svo búnu snúið og þráðurinn færðist niður
grindina með jöfnu millibili, uns komið var að lengdarmarkinu, þá var hnýtt
krísholtið, bundið þar á grindina og þráðurinn hafður yfir annann teininn,
en undir hinn, og grindinni þá snúið öfugt, svo þráðurinn færður nú upp
grindina. Skil myndaðist þá á hælum krísholtsins, og var þá brugðið
bandi oft sokkabandi um krísholtið, og brugið yfir þráðinn við hvert hundarð
(fetaband). Reynt var að láta fetana koma sem jafnast á grindina.
Þráðarskilin voru svo tekin, þegar búið var að rekja, með því að
band var rennt í gegnum þræðina
p9
við báða kríshælana.
Þegar svo slangan var tekin af grindinni, var hún eiginlega
fléttuð. Mynduð var lykkja og hendinni stungið í gegn og dregin öll slangan
í gegn, sem myndaði þá aftur lykkju, og svo koll af kolli, uns allt var
upp fléttað, þá var síðasti spottinn dreginn í gegn. Rakningur
á vegghæla eða rúmstólpa er mér algerlega ókunnugt um. Hafaldagrind:
Áhald það, sem höföld voru hnýtt á hét hafaldagrind. Hafaldagrind,
sem ég þekkti til var eins og teikningin sínir. Efri þvertréð var
smeygt lauslega upp á spýturnar 3, og tekin af þegar búið var að hnýta
grindina fulla, og þá var hægt að draga höföldin uppaf. Mig minnir
að rakið hafi verið á grindinni, það hærri en höföldin þurfti að vera sem
fór í hnúta. Hafaldaefni og höföld: Efnið í höföldum
var lengi vel unnið heima, uns farið var að nota garn. Áður unnin
úr dregnu togi, og hafður vel snar, og oft soðinn í tólg. Þegar höföld
voru hnýtt, þá voru hnýttir 2 rembihnútar, sitt hvoru megin
p10
við miðspýtuna, hafaldaauga,
og aftur við enda spýtunnar. Stálhöföld kannast ég ekkert við.
Vefjarkambur: Vefjarkambur var þannig smíðaður, að búinn
var til trégrind álíka löng og breidd vefstólsins, svo voru reknir í neðri
grindinni, nokkuð þéttir 3" naglar dúkkaðir, og þegar búið var að
jafna þráðinn í kambinn, þá var efri hluti grindarinnar settur á, sem gekk
niður á enda snpýtunnar og trétappa stungið í göt sem voru í gegnum hliðar
spýtunnar og svo þvertréð. Að láta í kamb: Verkið við
að dreifa slöngunni í vefjarkambinn nefndist að láta í kamb eða að leggja
í kamb. Ég hef aðallega séð að notuð voru 2 rifsköft, en ekki þráð.
Að festa upp: Ég minnist helst að sagt væri um þessi
verk, að setja upp voð eða að festa upp voð. Að bóma: Þar
sem mér er kunnugt, var sagt að bóma vef eða vinda á bómu. Á afturrifnum
var gróp, er plógskaftið féll í
p11
sem voru kallaðir
kragar, er settir voru upp á rifinn sitt hvoru megin, og þeim svo smeygt
upp á endana á plógskaftinu. Á þessum krögum voru 2 þunn skinn, sem
gengu inn á rifinn, og voðin vannst á. Þessir kragar héldu að þræðinum
beggja megin. Það voru vanalega 2 menn við að bóma í vef, annar hélt
nokkuð fast í slönguna, en hinn vatt uppá rifinn. Gæta þurfti þessa
að jafnfast yndist uppá rifinn, haldið þá fastara í miðjuna eða jaðar,
eftir því sem þurfa þótti. Þegar búið var að bóma, voru skilsköftin
sett í gegn, þar sem bundin var þráðurinn í skilin þegar rakið var á grindinni.
Að draga í höföld:
Hafaldasköftin voru bundin saman í báða enda þegar dregið var í höföld.
Þegar búið var að bóma, var þráðarlykkjan klippt í sundur, svo rétti
einn endana og annar dró í höföldin. Sá sem dró í höföldin taldi
upp á fingur sér nokkur höföld, máske 25 af hverju hafaldi, og heldur þeim
á fingrum sér uns búið var að draga í þau. Þegar búið var að draga
nokkuð mikið í höföldin, 100 endar, var settur þverhnútur á endann.
p12
Að draga í skeið:
Tveir unnu við að draga í skeið, annar var með krækjuna í rittinu,
en hinn setti endann á krækjuna. Að hnýta fram: Ekki
man ég eftir að hafa heyrt nafn á teini þeim sem hnýtt var í þegar verið
var að hnýta fram voð. Það voru höfð 3 snæri úr rifnum fram yfir
bómu, og hnýtt svo í tein þann er þráðurinn var hnýttur í. Uppbinding:
Man ekki eftir neinu um þennan kafla sérstaklega.
Að draga fyrir:
Að draga fyrir var það almennt kallað þegar byrjað var að skjóta
skyttunni í gegnum rifinn. Það var mjög misjafnt hvað mikið var gefið
í (eða vel veftað). Þegar búið var að skjóta skyttunni í gegn, voru
fingurnir á vinstri hendi reknir niður nálægt miðri voð og ívafinu ýtt
upp að slagborðinu mis mikið, eftir því hvað mikið átti að gefa í í einum
boga, og þá var tekið með hægri hendi í slagboriðið og kippt að sér,
p13
mismikið eftir því
hvað föst voðin átti að vera. Þegar búið var að vefa það mikið að
spanstokkurinn kæmist vel fyrir, þá var hann settur á voðina. Helstu
misfellur voru, ef þráðurinn slitnaði mikið. Það var hnýtt í þráðinn,
er hann slitnaði og endinn festur í spanstokkinn. Einstök vinding
voðar upp á voðarmeið nefndist áfæra. Að fella vef: Þegar
búið var að vefa voðina, þá var kallað að fella vef eða fella voð. Afklippti
þráðurinn var nefndur afvikur, og notaður við að bæta bætur á fat og ýmisleg
smálegt. Þóf: Vatnið og keytan, þegar hún var notuð,
var sjóðhitað, svo var voðin er þæfa átti, látin í bala og þvælinu hellt
á voðina og þjappað í þessu nokkra stund með kvísl. Þá var látin
járnkarl eða eitthvað skaft, sem var sterkt í dyr, svo var sett skaft í
hinn endann, oft orf eða broddstafur og vaðmálinu jafnað á þetta með nokkuð
löngu millibili. Þá var skaftinu í ytri endanum snúið og togað
p14
þar til þófið var
sem sagt þurrundið. Heimamenn sáu um þófið, ef hægt var, annars fenginn
þófari. Voðir voru oftast þæfðar í fjósi á hurð. Sumir þæfðu í tunnu,
og þá oftast í fjósi. Þófararnir voru á nærklæðum einum. Voðin
var nokkrum sinnum hrist upp á meðan á þófinu stóð. Það geru 2 menn
eða konur, og lykkjaði þá annar vaðmálið um háls sér, áður en farið var
að hrista upp, tóku svo sitt í hvern jaðar með nokkru millibili og hristu
svo að small í vaðmálinu, og nú lykkjaði hinn því um háls sér jafnóðum
og búið var að hrista hvern spotta. Þegar voðin var fullþæfð, var
hún orðin nokkuð þukk, og máske farið að sjást brygður í henni, sem kallað
var. Það voru smáhrukku gárar hér og þar. Oftast held ég að
þófarinn hafi fengið einhverja glaðningu á meðan á þófinu stóð, svo sem
kaffi og pönnukökur og máske þófaraköku. Þófaravísa: Bárður
minn á jökli - leggstu nú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - innan
í skóna - naglabrot í bátinn þinn - hálfskeifu undir hestinn þinn -
p15
mórautt lamb og gimbraskel
- og meira ef þú þæfir vel. Mér er ekki kunnugt um ákveðin laun fyrir
þóf, þó það hafi máske verið til. Þegar búið var að þæfa
var voðin undin upp á fjöl, oftast á rúmfjöl, við það voru 2 menn, fullgildir,
annar með fjölina, en hinn hélt í vaðmálið, og toguðu þeir svo heilmikið
í, og svo voru aðrir 2, oft liðléttingar, er héldu sitt í hvorn jaðar
og toguðu þeir í jaðrana eftir getu. Þegar svo búið var að vinda
voðina á fjöl var endinn ...... í vaðmálið, síðan var vafið einhverri tusku
utan yfir allt og látið í pressu, oft undir kistu, sem var þung. Á
síðustu árum, var farið að senda voðir í verksmiðjur innanlands til litunar
og lóskera, og jafnvel til þófs.
p16
Að endingu vildi
ég biðja um að mér yrði ekki sendar fleirri spurningaskrár. Ég er
orðin það fullorðin og farin að gleyma, og hef aldrei verið lipur skrifari.
Hér með sendi ég smábót af vefnaði. Ég held þetta sé
kölluð veipa. Þetta hefur ofið Freygerður Guðmundsd. fyrrum húsfreyja á
Kaldbak á Rang. líklega árið 1928. Hún er nú dáin.
Ennfremur vil ég geta þess, að ég á heila ábreiðu, ofna um 1920, sem mér
væri sama þó þið fengjuð, ef þið vilduð.
Spurningaskrá
Aðfangategund