Tóvinna

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1907)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1274
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1274
p1
Ull og tóvinna 3.
Ullarvinna hófst ekki fyrir alvöru fyrr en um veturnætur, svo nokkur
dráttur varð á því að vefnaður hæfist, en keppst var við að vinna í buxnavoð,
vaðmál eða vormeldúk svo fljótt sem kostur var á, til þess að þeim vefnaði
yrði lokið nokkru fyrir jól. Svo einnig yrði unnt að sauma úr því
fyrir hátíðar hana vermönnum. Öllum vefnaði skildi lokið fyrir sumardaginn
fyrsta. Ekki var sett til í nýja voð fyrr en eftir hátíðar. Hverjir
önnuðust vefnað á heimilum, fór nú eftir atvikum og heimilisástæðum. Það
þótti nauðsynlegt að þar færi saman, að vefari væri vandvirkur og duglegur.
Ég held að það hafi verið bara einn heimilismaúr sem annaðist það
verk, en ekki einn þessa voðina og annar hina. Þannig var það allsstaðar
þar sem ég þekkti til. Þar sem húsmóðirin annaðist vefnaðinn, settist
hún í vefstólinn eftir morgunmat (frúkost, sem kallaður var), þegar hún
var búin að koma frá mjöltum og
p2
málnytu, en væri
það annar heimilismaður, var ætlast til þess að setið væri í vefstólnum
frá fótaferð til háttumála. Ekki veit ég á hvaða aldri unglingar
lærðu yfirleitt að vefa, en þegar ég var 16 ára, ákvað mamma að kenna mér
að vefa, en þann tiltekna dag, sem námið átti að hefjast, tókst svo illa
til að ég var orðin veik af innflúensu með talsverðan hita, en ekki vildi
ég gefast upp, því það sem ég átti að vefa var efni í pils handa mér. Uppistaðan
var rautt vefjargarn, ég held að það sé núna kallaður tvistur, en ívafið
var svart litað einfalt band (eingirni). Vefnaðurinn var veipa. Ég
lauk við að vefa í pilsið, en aldrei entist ég til þess að slíta því. En
um þetta leyti fór það að vera ófínt að ganga í heimaofnu. Þetta
er það fyrsta og síðasta, sem ég hefi ofið, enda er ég í meira lagi ófróð
um vefnað. Í daglegu tali var vefstóllinn kallaður
p3
vefstaður, en þó
held ég að allir hefðu skrifað vefstóll, ef þeir hefðu þurft að minnast
á hann skriflega. Flest heimili áttu vefstól, en bæði þekktist það
að vefstóll væri fenginn að láni og einnig var það til að menn fengju ofið
hjá öðrum gegn greiðslu. Gott þótti ef hægt var að losa snærin úr
á fyrsta degi. Veifskeiðar voru einnig kallaðar ritti. Það
var alltaf talað um að draga í skeiðina, en í öðru sambandi var sagt: "réttu
mér rittið eða hvar er rittið". Ritti var misjafnlega gisið
eftir því hvað átti að vefa, og var þá talað um 70-80-90 tanna miðað við
kvartel. Ritti var venjulega 5 kvartel. Þau ritti, sem ég sá
voru úr járni að ég held, ósköp dökk á að líta. Vefskytta
var í daglegu tali kölluð skytta. Vefskyttur voru venjulega úr harðviði,
ljósum eða dökkum eftir atvikum. Skytturinar voru látúnsbryddar á
endum, og einnig látinn greypt neðan á þær til
p4
þess að þær rynnu
betur um skilið. Látún var einnig í grópinu, þar sem príminn var.
Á sumum skyttum var grópað ofaní fyrir spóluna, en botninn heill,
aðrar og algengasta var að grópið væri opið niður úr skyttunni. Ég
vandist því að spóluteinn væri kallaður prími. Í spóluhólkana voru
notuð gömul spil. Eitthvað man ég eftir spóluhólkum úr málmi.
Spólurokkurinn var gamall spunarokkur eða tvinningarrokkur. Tálgaður
var teinn úr tré og honum stungið í rokkpípuna. Þessi teinn var látinn
mjókka dálítið fram, til þess að auðveldara væri að ná spólunni af. Með
vinstri hendi var bandinu stýrt um spóluna, en með hægri hendi var stutt
við endann á spóluteininum með sauðarvölu. Spanstokkur, á
honum þekkti ég ekki annað nafn. Sá spanstokkur, sem mamma átti og
ég þekkti best, var úr mjög dökkum harðviði, látúnsbryddur á endum, með
4 eða 5 gadda á hvorum enda, nokkuð
p5
breiður fyrir endann.
Ég hef séð spanstokka brydda með járni eða blikki, og aðeins með
2 gadda á hvorum enda, aðra með 3 gadda á enda. Sumir spanstokkar
voru úr tvennskonar viði, var þá sá endinn sem gekk utanyfir úr betri við.
Að leggja upp var það kallað þegar reiknað var út í uppistöðuþráð.
Algengast eða það sem ég þekkti best, var að þráðurinn væri vigtaður og
sauðarvölurnar, sem undið var á dregnar frá þyngd þráðarins. Sumar
konur reiknuðu út eftir lengd þráðar í hespum, þar sem hesputré var notað,
sem mældi þráðinn í skreppur. Ég heyrði talað um að ein hespa væri
11 skreppur, 44 þræðir. Að reikna í skeið, var það kallað
þegar reiknað var út hvað margir þráðarendar voru látnir í tönn. Aldrei
var látin nema einn þráðarendi í hvert hafald. Betra þótti
að láta þéttara í skeiðina til endanna, til þess að það slitnaði síður.
Það er að segja uppistöðuþráðurinn þegar ofið var.
p6
Ef voðin var varplítil
slitnaði frekar. Það var talað um að voðin væri varplítil og varpmikil.
Algengast var að tala um uppistöðu og ívaf og fyrirvaf. Rakningskassi:
Margir áttu kassa með hæfilega stórum og mörgum hólfum fyrir hnyklana.
Kassinn var nokkuð kjúpur til þess að hnyklarnir hoppuðu síður uppúr.
Kassinn var hólfaður sundur með þunnum hefluðum fjölum, hvert hólf
ferhyrnt. En þar sem svona kassi var ekki til, voru öll möguleg ílát
týnd saman og losuð, til þess að láta hnyklana velta í, bæði mjólkurskjólur,
vatnsskjólur, kirnur og kassar, pottar og skálar. Aðeins voru það
kopparnir (náttpottarnir), sem ekki þóttu þess verðir að nota þá til þess
arna. Grindin, sem rakið var á kallaðist rakningsgrind. Grindin
var í kross, þegar hún var í notkun, en í geymslu var hún lögð saman. Hún
var fest saman með sívölu skafti, sem náði upp úr og niður úr henni. Á
neðri enda skaftsins var járngaddur.
p7
Þegar hún var í notkun,
var henni haldið sundur með krísholtinu, sem var bundið í báða enda fast
með snærum. Rakningsgrind var til á flestum bæjum, þó ekki
alveg eins algeng og vefstóllinn. Rakningsgrindin var þannig
fest upp við notkun, að leðurhólkur var negldur utaná bita, sem var neðaná
stofuloftinu, miða ég þá við heimili foreldra minna, og þessu líkt var
það þar sém ég þekkti til. Efri enda skaftsins, sem hélt grindinni
saman var smeygt þar í. Járngaddinum, sem var á neðri enda skaftsins
var stungið ofaní gat sem var á járni á kvarnarsteini. Hann var hafður
undir grindinni. Undir kvarnarteininum var hellublað, þykkt eða þunnt,
eftir því í hvaða hæð passaði fyrir grindina. Þegar mamma
rakti í vef var hún ein um það verk, nema ég var til aðstoðar við það frá
því ég man eftir mér og æ síðan meðan hún óf. Það verk var í því
fólgið að fylgjast með þegar hnykill var að rekjast upp, þá
p8
gerði ég aðvart,
hægði hún þá á, og ég hnýtti nýjum hnykli við. Einnig passaði ég uppá það
hvort hnykill hoppaði uppúr og kom honum aftur á sinn stað.
Þegar búið var að vigta þráðinn og ákveða lengd voðarinnar, var einn þráðarendinn
mældur með kvarða og þar hnýtt á þráðinn mislitt tuskusnudda, síðan var
þessu aftur vafið uppá hnykilinn. Svo þegar rakið var og kom að þessu
merki, var ekki rakið lengra niður eftir grindinni, en þráðunum brugðið
um skilhælana og aftur rakið til baka. Ekki man ég eftir að rakningsspaði
væri notaður þegar rakið var, heldur lét rakningskona þræðina renna milli
fingra sér í öllum greipum annarar handar. Ef illa var rakið var
talað um að slekja væri á þræðinum, og kom það fram þegar ofið var. Það
var talað um að það þyrfti að rekja þverhönd á hverja alin í stillingar.
Rakningskona rækti aldrei ofaná, heldur ofanvið og neðanvið. Þegar
henni þótti
p9
rekjast of dreyft
á grindina ýtti hún fetunum saman eldsnöggt öðru hvoru. Það þurfti
að leggja ofaná fyrir framhnýtingu. Litlum nagla var neglt utan við
ysta hafaldið, í hafaldaskaftið, til þess að varna því að höföldin færu
útaf. Aðrir höfðu til þess band utan við höföldin.
Ef mikið var gefið í vef, kannast ég við eftirfarandi orð um það. Mikið
bandað, bandborið, og svo þessar ýktu lýsingar: bandinu hakkað í, bandinu
mokað í, bandinu hlaðið í. Ef voð ófst inn, þá var sagt, hún gengur
saman. Það er missa í henni. Ef bandið var allt of smátt í
samanburði við þráðinn, þá var sagt, bandið fyrirverður sig, og ef þráðurinn
féll illa í voðinni var sagt, þráðurinn ríður uppi. Voðin
var þannig mæld jafnóðum og hún var ofin, að bandspotta, sem áður hafði
verið nældur nákvæmlega 1 alin, var stungið niður á milli þráðanna
p10
framan við vefinn.
Hnútur var á enda spottans, svo hann drægist ekki uppúr. Með
þessum spotta var svo mælt. Þegar ein alin var ofin, var hann aftur
færður, og koll af kolli. Vefjarkambur, sem oftast var í
daglegu tali bara kallaður kambur, var eingöngu smíðaður úr tré. Báðar
hliðar kambsins voru nokkuð breiðar fjalir, en mjóri sívalir trétittar
þar á milli. Þeir voru grópaðir fastir á endunum í neðri fjölina,
en þá efri var auðvelt að taka upp. Til endanna var þunn fjöl, sem
skorðaðist í hliðarfjalirnar eins og tittarnir, en trénagli var settur
í gat, sem var efst á endafjölunum, og til endanna á efri fjöl kambsins.
Tittarnir eða tindarnir í kambinum voru á að giska grannir sem blýantur.
Verkið við að dreyfa slöngunni í kambinn nefndist að láta í kamb.
Þræðirnir voru látnir sem jafnast, en ekki taldir í kambinn. Skaftið
sem var tengt við afturrifinn, var kallað plógskaft. Þráðurinn, sem dreginn
var í fremra
p11
gangskilið kallaðist
skilþráður. Honum var hnýtt yfir slönguna og bundinn við báða enda plógskaftsins
í gróp, sem var á endanum. Þannig gróp var einnig á endunum á skilsköftunum.
Að setja til nefndist verkið einu nafni frá því byrjað var
að festa slönguna við rifinn, þar til hægt var að byrja að vefa. En
einnig var komist svona að orði: "Ég var að festa upp voð í gær".
Að bóma vef nefndist verkið við að vinda slönguna uppá rifinn. Gróp
var á rifnum eftir endilöngu. Þar var plógskaftið með slöngunni á
lagt í, áður voru kragarnir dregnir uppá rifinn, en þeir voru kringlóttir
trésnúðar með gati í miðið, en meðfram gatinu var skinn neglt á kragann,
og gekk það inn á rifinn, og vafðist slangan ofaná það, og urðu kragarnir
þá fastir. Verkið við að bóma fór þannig fram, að karlmaður snéri
rifhausnum, en kona sat á setufjölinni, og hélt um slönguna, og gaf eftir,
hægt og hægt. Hún hélt það fast við, að það var talsverð átakavinna
að vefja
p12
upp á rifinn, en
mikið lá við að fast og vel færi á rifnum. Það mátti ekki hlaðast upp öðrumegin
en svelta við hinn kragann. Til aðstoðar var svo ein kona, sem passaði
kambinn og færði hann til lítillega eftir þörfum. Á Stokkalæk hvalvikaði
hún honum til, en í Miðkrika hnikaði hún honum til. Það var líka
talað um að hnóhnika, ef t.d. börn voru sí og æ að hreyfa sig, þegar þau
áttu að vera kyrr. Að draga í höföld og draga í skeið var
einu nafni kallað að draga inn. Að rétta í höföld var það verk kallað,
sem aðstoðarmaður annaðist, sem rétti þráðarendana fram. Og einnig
að rétta í skeið og draga í skeið. Þegar búið var að draga í 100 þræði
var þeim hnýtt saman. Það unnu 2 við að draga í höföld og skeið.
konan sem dró í sat á setufjölinni, en aðstoðarmaður sat á stól eða
kassa, sem komið var fyrir inni í vefstólnum, aftan við höföldin. En
slagborð með skeiðinni í og höföld, var áður búið að færa fram undir bómuna
til hagræðis fyrir þá sem unnu
p13
að inndrætti. Að
rétta í höföld og skeið hét einu nafni að rétta fram. Krækja
var notið við að draga í skeið. Hún var smíðuð úr þunnu látúni, lengd
hennar mun hafa verið svo sem 2 1/2" og var lítill krókur á öðrum
enda hennar. Að hnýta fram nefndist verkið við að hnýta í framhnýtingarskaft.
Þegar hnýtt var fram, voru skilendunum hnýtt saman. Byrjað
var á miðju skaftinu, og síðan til endanna og gæta varð þess að allt væri
jafnt og beint fyrir. Þetta var kallað að hnýta fram, og talað var
um framhnýtingu. Um mitt skaftið var hnýtt snæri og sitt um hvorn
enda. Þessum snærum var svo hnýtt um framrifinn. Þegar fyrst var
stigið á skammelin, til þess að fá skil, var talað um hreint skil eða óhreint
skil. Vefstólssnærin fylgdu alltaf vefstólnum. Það var kallað
að draga fyrir þegar fyrst var farið að skjóta skyttunni um skilið. Ég
held að það hafi verið algengast að gefa ívaf í einum boga.
p14
Það fór eftir því
hvort voðin átti að vera fast ofin eða laust, hvað vefurinn var mikið sleginn.
Voðinni var haldið út með spanstokk. Broddunum á endum hans var stungið
í jaðra voðarinnar og þvinguð út il þess að hún héldi jafnri breidd. Ef
þráðurinn slitnaði var samlitum þráðarspotta bætt þar í, það var kallað
að bæta. Hver einstök vinding voðar upp á framrifinn kallaðist
ein færa, en verkið að færa. Ef voðin var slök var tekið svona til
orða:"Hertu á einni tönn". Er voð var tekin úr vefstól,
var það kallað að fella af.
Þráðarvikur voru
notaðar sem saumgarn til þess að bæta, stoppa og staga með ullarfatnað,
ofinn og prjónaðann. Afvikur úr vefjargarni voru notaðar í þræðingu.
p15
Um höföld og þóf
var ég áður búin að skrifa í fyrri skrá, og vísa ég til þess. En
því miður hefi ég lítil skil getað gert þessu, og hefir þetta legið svona
lengi hjá mér, því mér hefir varla fundist taka því að senda þetta.
Nr. 1274
p1
Ull og tóvinna 3.
Ullarvinna hófst ekki fyrir alvöru fyrr en um veturnætur, svo nokkur
dráttur varð á því að vefnaður hæfist, en keppst var við að vinna í buxnavoð,
vaðmál eða vormeldúk svo fljótt sem kostur var á, til þess að þeim vefnaði
yrði lokið nokkru fyrir jól. Svo einnig yrði unnt að sauma úr því
fyrir hátíðar hana vermönnum. Öllum vefnaði skildi lokið fyrir sumardaginn
fyrsta. Ekki var sett til í nýja voð fyrr en eftir hátíðar. Hverjir
önnuðust vefnað á heimilum, fór nú eftir atvikum og heimilisástæðum. Það
þótti nauðsynlegt að þar færi saman, að vefari væri vandvirkur og duglegur.
Ég held að það hafi verið bara einn heimilismaúr sem annaðist það
verk, en ekki einn þessa voðina og annar hina. Þannig var það allsstaðar
þar sem ég þekkti til. Þar sem húsmóðirin annaðist vefnaðinn, settist
hún í vefstólinn eftir morgunmat (frúkost, sem kallaður var), þegar hún
var búin að koma frá mjöltum og
p2
málnytu, en væri
það annar heimilismaður, var ætlast til þess að setið væri í vefstólnum
frá fótaferð til háttumála. Ekki veit ég á hvaða aldri unglingar
lærðu yfirleitt að vefa, en þegar ég var 16 ára, ákvað mamma að kenna mér
að vefa, en þann tiltekna dag, sem námið átti að hefjast, tókst svo illa
til að ég var orðin veik af innflúensu með talsverðan hita, en ekki vildi
ég gefast upp, því það sem ég átti að vefa var efni í pils handa mér. Uppistaðan
var rautt vefjargarn, ég held að það sé núna kallaður tvistur, en ívafið
var svart litað einfalt band (eingirni). Vefnaðurinn var veipa. Ég
lauk við að vefa í pilsið, en aldrei entist ég til þess að slíta því. En
um þetta leyti fór það að vera ófínt að ganga í heimaofnu. Þetta
er það fyrsta og síðasta, sem ég hefi ofið, enda er ég í meira lagi ófróð
um vefnað. Í daglegu tali var vefstóllinn kallaður
p3
vefstaður, en þó
held ég að allir hefðu skrifað vefstóll, ef þeir hefðu þurft að minnast
á hann skriflega. Flest heimili áttu vefstól, en bæði þekktist það
að vefstóll væri fenginn að láni og einnig var það til að menn fengju ofið
hjá öðrum gegn greiðslu. Gott þótti ef hægt var að losa snærin úr
á fyrsta degi. Veifskeiðar voru einnig kallaðar ritti. Það
var alltaf talað um að draga í skeiðina, en í öðru sambandi var sagt: "réttu
mér rittið eða hvar er rittið". Ritti var misjafnlega gisið
eftir því hvað átti að vefa, og var þá talað um 70-80-90 tanna miðað við
kvartel. Ritti var venjulega 5 kvartel. Þau ritti, sem ég sá
voru úr járni að ég held, ósköp dökk á að líta. Vefskytta
var í daglegu tali kölluð skytta. Vefskyttur voru venjulega úr harðviði,
ljósum eða dökkum eftir atvikum. Skytturinar voru látúnsbryddar á
endum, og einnig látinn greypt neðan á þær til
p4
þess að þær rynnu
betur um skilið. Látún var einnig í grópinu, þar sem príminn var.
Á sumum skyttum var grópað ofaní fyrir spóluna, en botninn heill,
aðrar og algengasta var að grópið væri opið niður úr skyttunni. Ég
vandist því að spóluteinn væri kallaður prími. Í spóluhólkana voru
notuð gömul spil. Eitthvað man ég eftir spóluhólkum úr málmi.
Spólurokkurinn var gamall spunarokkur eða tvinningarrokkur. Tálgaður
var teinn úr tré og honum stungið í rokkpípuna. Þessi teinn var látinn
mjókka dálítið fram, til þess að auðveldara væri að ná spólunni af. Með
vinstri hendi var bandinu stýrt um spóluna, en með hægri hendi var stutt
við endann á spóluteininum með sauðarvölu. Spanstokkur, á
honum þekkti ég ekki annað nafn. Sá spanstokkur, sem mamma átti og
ég þekkti best, var úr mjög dökkum harðviði, látúnsbryddur á endum, með
4 eða 5 gadda á hvorum enda, nokkuð
p5
breiður fyrir endann.
Ég hef séð spanstokka brydda með járni eða blikki, og aðeins með
2 gadda á hvorum enda, aðra með 3 gadda á enda. Sumir spanstokkar
voru úr tvennskonar viði, var þá sá endinn sem gekk utanyfir úr betri við.
Að leggja upp var það kallað þegar reiknað var út í uppistöðuþráð.
Algengast eða það sem ég þekkti best, var að þráðurinn væri vigtaður og
sauðarvölurnar, sem undið var á dregnar frá þyngd þráðarins. Sumar
konur reiknuðu út eftir lengd þráðar í hespum, þar sem hesputré var notað,
sem mældi þráðinn í skreppur. Ég heyrði talað um að ein hespa væri
11 skreppur, 44 þræðir. Að reikna í skeið, var það kallað
þegar reiknað var út hvað margir þráðarendar voru látnir í tönn. Aldrei
var látin nema einn þráðarendi í hvert hafald. Betra þótti
að láta þéttara í skeiðina til endanna, til þess að það slitnaði síður.
Það er að segja uppistöðuþráðurinn þegar ofið var.
p6
Ef voðin var varplítil
slitnaði frekar. Það var talað um að voðin væri varplítil og varpmikil.
Algengast var að tala um uppistöðu og ívaf og fyrirvaf. Rakningskassi:
Margir áttu kassa með hæfilega stórum og mörgum hólfum fyrir hnyklana.
Kassinn var nokkuð kjúpur til þess að hnyklarnir hoppuðu síður uppúr.
Kassinn var hólfaður sundur með þunnum hefluðum fjölum, hvert hólf
ferhyrnt. En þar sem svona kassi var ekki til, voru öll möguleg ílát
týnd saman og losuð, til þess að láta hnyklana velta í, bæði mjólkurskjólur,
vatnsskjólur, kirnur og kassar, pottar og skálar. Aðeins voru það
kopparnir (náttpottarnir), sem ekki þóttu þess verðir að nota þá til þess
arna. Grindin, sem rakið var á kallaðist rakningsgrind. Grindin
var í kross, þegar hún var í notkun, en í geymslu var hún lögð saman. Hún
var fest saman með sívölu skafti, sem náði upp úr og niður úr henni. Á
neðri enda skaftsins var járngaddur.
p7
Þegar hún var í notkun,
var henni haldið sundur með krísholtinu, sem var bundið í báða enda fast
með snærum. Rakningsgrind var til á flestum bæjum, þó ekki
alveg eins algeng og vefstóllinn. Rakningsgrindin var þannig
fest upp við notkun, að leðurhólkur var negldur utaná bita, sem var neðaná
stofuloftinu, miða ég þá við heimili foreldra minna, og þessu líkt var
það þar sém ég þekkti til. Efri enda skaftsins, sem hélt grindinni
saman var smeygt þar í. Járngaddinum, sem var á neðri enda skaftsins
var stungið ofaní gat sem var á járni á kvarnarsteini. Hann var hafður
undir grindinni. Undir kvarnarteininum var hellublað, þykkt eða þunnt,
eftir því í hvaða hæð passaði fyrir grindina. Þegar mamma
rakti í vef var hún ein um það verk, nema ég var til aðstoðar við það frá
því ég man eftir mér og æ síðan meðan hún óf. Það verk var í því
fólgið að fylgjast með þegar hnykill var að rekjast upp, þá
p8
gerði ég aðvart,
hægði hún þá á, og ég hnýtti nýjum hnykli við. Einnig passaði ég uppá það
hvort hnykill hoppaði uppúr og kom honum aftur á sinn stað.
Þegar búið var að vigta þráðinn og ákveða lengd voðarinnar, var einn þráðarendinn
mældur með kvarða og þar hnýtt á þráðinn mislitt tuskusnudda, síðan var
þessu aftur vafið uppá hnykilinn. Svo þegar rakið var og kom að þessu
merki, var ekki rakið lengra niður eftir grindinni, en þráðunum brugðið
um skilhælana og aftur rakið til baka. Ekki man ég eftir að rakningsspaði
væri notaður þegar rakið var, heldur lét rakningskona þræðina renna milli
fingra sér í öllum greipum annarar handar. Ef illa var rakið var
talað um að slekja væri á þræðinum, og kom það fram þegar ofið var. Það
var talað um að það þyrfti að rekja þverhönd á hverja alin í stillingar.
Rakningskona rækti aldrei ofaná, heldur ofanvið og neðanvið. Þegar
henni þótti
p9
rekjast of dreyft
á grindina ýtti hún fetunum saman eldsnöggt öðru hvoru. Það þurfti
að leggja ofaná fyrir framhnýtingu. Litlum nagla var neglt utan við
ysta hafaldið, í hafaldaskaftið, til þess að varna því að höföldin færu
útaf. Aðrir höfðu til þess band utan við höföldin.
Ef mikið var gefið í vef, kannast ég við eftirfarandi orð um það. Mikið
bandað, bandborið, og svo þessar ýktu lýsingar: bandinu hakkað í, bandinu
mokað í, bandinu hlaðið í. Ef voð ófst inn, þá var sagt, hún gengur
saman. Það er missa í henni. Ef bandið var allt of smátt í
samanburði við þráðinn, þá var sagt, bandið fyrirverður sig, og ef þráðurinn
féll illa í voðinni var sagt, þráðurinn ríður uppi. Voðin
var þannig mæld jafnóðum og hún var ofin, að bandspotta, sem áður hafði
verið nældur nákvæmlega 1 alin, var stungið niður á milli þráðanna
p10
framan við vefinn.
Hnútur var á enda spottans, svo hann drægist ekki uppúr. Með
þessum spotta var svo mælt. Þegar ein alin var ofin, var hann aftur
færður, og koll af kolli. Vefjarkambur, sem oftast var í
daglegu tali bara kallaður kambur, var eingöngu smíðaður úr tré. Báðar
hliðar kambsins voru nokkuð breiðar fjalir, en mjóri sívalir trétittar
þar á milli. Þeir voru grópaðir fastir á endunum í neðri fjölina,
en þá efri var auðvelt að taka upp. Til endanna var þunn fjöl, sem
skorðaðist í hliðarfjalirnar eins og tittarnir, en trénagli var settur
í gat, sem var efst á endafjölunum, og til endanna á efri fjöl kambsins.
Tittarnir eða tindarnir í kambinum voru á að giska grannir sem blýantur.
Verkið við að dreyfa slöngunni í kambinn nefndist að láta í kamb.
Þræðirnir voru látnir sem jafnast, en ekki taldir í kambinn. Skaftið
sem var tengt við afturrifinn, var kallað plógskaft. Þráðurinn, sem dreginn
var í fremra
p11
gangskilið kallaðist
skilþráður. Honum var hnýtt yfir slönguna og bundinn við báða enda plógskaftsins
í gróp, sem var á endanum. Þannig gróp var einnig á endunum á skilsköftunum.
Að setja til nefndist verkið einu nafni frá því byrjað var
að festa slönguna við rifinn, þar til hægt var að byrja að vefa. En
einnig var komist svona að orði: "Ég var að festa upp voð í gær".
Að bóma vef nefndist verkið við að vinda slönguna uppá rifinn. Gróp
var á rifnum eftir endilöngu. Þar var plógskaftið með slöngunni á
lagt í, áður voru kragarnir dregnir uppá rifinn, en þeir voru kringlóttir
trésnúðar með gati í miðið, en meðfram gatinu var skinn neglt á kragann,
og gekk það inn á rifinn, og vafðist slangan ofaná það, og urðu kragarnir
þá fastir. Verkið við að bóma fór þannig fram, að karlmaður snéri
rifhausnum, en kona sat á setufjölinni, og hélt um slönguna, og gaf eftir,
hægt og hægt. Hún hélt það fast við, að það var talsverð átakavinna
að vefja
p12
upp á rifinn, en
mikið lá við að fast og vel færi á rifnum. Það mátti ekki hlaðast upp öðrumegin
en svelta við hinn kragann. Til aðstoðar var svo ein kona, sem passaði
kambinn og færði hann til lítillega eftir þörfum. Á Stokkalæk hvalvikaði
hún honum til, en í Miðkrika hnikaði hún honum til. Það var líka
talað um að hnóhnika, ef t.d. börn voru sí og æ að hreyfa sig, þegar þau
áttu að vera kyrr. Að draga í höföld og draga í skeið var
einu nafni kallað að draga inn. Að rétta í höföld var það verk kallað,
sem aðstoðarmaður annaðist, sem rétti þráðarendana fram. Og einnig
að rétta í skeið og draga í skeið. Þegar búið var að draga í 100 þræði
var þeim hnýtt saman. Það unnu 2 við að draga í höföld og skeið.
konan sem dró í sat á setufjölinni, en aðstoðarmaður sat á stól eða
kassa, sem komið var fyrir inni í vefstólnum, aftan við höföldin. En
slagborð með skeiðinni í og höföld, var áður búið að færa fram undir bómuna
til hagræðis fyrir þá sem unnu
p13
að inndrætti. Að
rétta í höföld og skeið hét einu nafni að rétta fram. Krækja
var notið við að draga í skeið. Hún var smíðuð úr þunnu látúni, lengd
hennar mun hafa verið svo sem 2 1/2" og var lítill krókur á öðrum
enda hennar. Að hnýta fram nefndist verkið við að hnýta í framhnýtingarskaft.
Þegar hnýtt var fram, voru skilendunum hnýtt saman. Byrjað
var á miðju skaftinu, og síðan til endanna og gæta varð þess að allt væri
jafnt og beint fyrir. Þetta var kallað að hnýta fram, og talað var
um framhnýtingu. Um mitt skaftið var hnýtt snæri og sitt um hvorn
enda. Þessum snærum var svo hnýtt um framrifinn. Þegar fyrst var
stigið á skammelin, til þess að fá skil, var talað um hreint skil eða óhreint
skil. Vefstólssnærin fylgdu alltaf vefstólnum. Það var kallað
að draga fyrir þegar fyrst var farið að skjóta skyttunni um skilið. Ég
held að það hafi verið algengast að gefa ívaf í einum boga.
p14
Það fór eftir því
hvort voðin átti að vera fast ofin eða laust, hvað vefurinn var mikið sleginn.
Voðinni var haldið út með spanstokk. Broddunum á endum hans var stungið
í jaðra voðarinnar og þvinguð út il þess að hún héldi jafnri breidd. Ef
þráðurinn slitnaði var samlitum þráðarspotta bætt þar í, það var kallað
að bæta. Hver einstök vinding voðar upp á framrifinn kallaðist
ein færa, en verkið að færa. Ef voðin var slök var tekið svona til
orða:"Hertu á einni tönn". Er voð var tekin úr vefstól,
var það kallað að fella af.
Þráðarvikur voru
notaðar sem saumgarn til þess að bæta, stoppa og staga með ullarfatnað,
ofinn og prjónaðann. Afvikur úr vefjargarni voru notaðar í þræðingu.
p15
Um höföld og þóf
var ég áður búin að skrifa í fyrri skrá, og vísa ég til þess. En
því miður hefi ég lítil skil getað gert þessu, og hefir þetta legið svona
lengi hjá mér, því mér hefir varla fundist taka því að senda þetta.
Spurningaskrá
Aðfangategund