Ull
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1917)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1538
Safnnúmer B: 1968-1
Staður
Staður: Kvísker, Tvísker, 785-Öræfum, Sveitarfélagið Hornafjörður, Öræfi, Ísland
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1538
p1
Ull og tóvinna 4.
Fram yfir 1940 var ofið talsvert hér í sveit og hefir eflaust verið
svo frá öndverðu. Nú er þó svo komið að erfiðleikar eru á að vita
um ýmislegt sem að vefnaði laut áður en leiðbeiningar frá Halldóru Bjarnadóttur
komu hér í sveitina, en eftir þeim var nokkuð ofið á tímabili. Þegar
vefur var settur upp, var hann oftast ætlaður í ákveðinn fatnað, og nefndur
eftir því, buxnavefur, skyrtuvefur osfrv. og fór það ekki eftir vefnaðarvend,
nema að því leyti að á buxnavef var oftast vaðmálsvend, en oftast einskefta
á skyrtuvoð. Talað var um einskeftu og tvískeftu, en ekki
er mér ljóst hver munur var þar á. Ekki veit ég til að ákveðinn álnafjöldi
væri ætlaður í sérstaka dúka, nema teppi. Voð úr einskeftu var þynnri
en úr vaðmáli og því fremur höfð í milliskyrtuefni, svuntur og undirkjóla.
Það var því venjulega einskefta í tvistdúkum, en þó mun stöku sinnum
hafa verið ofið með vaðmálsvend, ef tvistur var
p2
uppistaðan, en ullarband
í fyrirvafið. Tvistdúkur var oft hafður köflóttur, en ullardúkur
sjaldan, því ullarvoðir voru oftast litaðar með hellulit, indigólit eða
lyngaðar, en þá var oft höfð sorta með. Lítið var að því
gert að vinda mislitan þráð á spjald til að sjá hvernig litirnir færu best
saman. Þó vissi fólk hér í sveit um þessa aðferð, en ekki var það
nefnt sérstöku nafni. Um dúka til einstakra nota er þetta að segja:
Kjóladúkur var ýmist einskefta eða vaðmál, og ýmist úr ull eða tvisti,
og stundum var uppistaðan tvistur, en ívafið ull, en einkanlega var það
svo tvistur og ull í millipils, svuntu- og milliskyrtudúkur var yfirleitt
úr tvisti, eftir að hann fór að fást og var enginn munur á þeim.
Sængurver voru úr tvisti, en lök oft úr vaðmáli (ull). Sjaldúkar
voru sjaldan ofnir, veit þó um eitt sjal, sem ofið var fyrir aldamótin
síðustu. Það var úr þelbandi, mosalituðu og sauðsvörtu. Utanyfirföt,
t.d. mjaltapils, þóttu best úr togþræði, en munu
p3
þó oftar hafa verið
úr grófu bandi úr óofanaf tekinni ull. Úr togi voru stundum ofnir
pokadúkar. Þráðurinn (uppistaðan) í hvaða vef sem var, þurfti að
vera snúðharður, en fyrirvafið átti að vera snúðlint, enda fór þykkt voðarinnar
eftir því hvað vel var gefið í, þ.e. hvað fyrirbandið var haft slakt.
Vaðmál voru yfirleitt einlit, nema ef þau voru ætluð í teppi, þá
voru þau oftast köflótt. Sparifatavaðmál var jafnan vandað sem best
mátti verða, hvort sem það átti að vera í karl- eða kvenfatnað, bæði með
spunann á bandinu, og að sem allra jafnast væri gefið í, einnig um þóf
og litun, en það var yfirleitt litað svart. Ígangsföt þurfti
ekki að vanda eins, enda voru þau oft höfð með blönduðum sauðalitum (grá).
Nærföt voru úr ólituðu ullar vaðmáli, þangað til prjónavélar komu
til sögunnar. Ekki er vitað til, að hér hafi verið notaðar
yfirrekkvoðir, og ekki er heldur vitað til að skyrsíur hafi verið ofnar.
Ekki er vitað til
p4
að tjalddúkar hafi
verið ofnir hér, en líklegt er þó að svo hafi verið áður fyrr, því tjöld
urðu menn að hafa í kaupstaðarferðum. Vefur með klæðavend
var oft ofinn og mun hafa verið nefndur klæðavefnaður, en oftast heyrði
ég einfaldlega talað um að vefurinn væri með klæðavend. Veipu heyrði
ég aldrei nefnda. Fremur mun vefur með klæðavend hafa verið ætlaður
í spariföt, og oftast litað svart með útlendum lit, en að öðru en áferð
var enginn munur á því og vaðmáli. Hringofnar voðir voru
mest notaðar í teppi, en einnig stundum í millipils og var þá hafður bekkur
neðst á því. Jurtalitir tíðkuðust dálítið eftir að kom nokkuð fram
á þessa öld (um 1930), en ekki veit ég með vissu hversu lengi menn hafa
þekkt þá, nema að sjálfsögðu liti úr sortulyngi og litunarmosa.
Oddavefnaður og ormeldúkur þekktust hér ekki.
p5
Salúnsvefnaður þekktist
hér, og var notaður í rúmábreiður, teppi, en ekki er víst að svo hafi verið
nema frá því úm 1870. Veit til að kona hér í sveit nam salúnvefnað
af konu, sem fluttist úr V-Skaftafellssýslu um það leyti, en það sannar
ekki að fólk hafi ekki kunnað þessa tegund vefnaðar áður. Uppskriftabækur
gætu eflaust gefið bendingar um það, ef athugaðar væru. Salún var
mjög lítið ofið hér í sveit. Rúmábreiður voru jafnan nefnd teppi
og voru oftast úr vaðmáli, og voru að jafnaði köflótt, en litir mjög mismunandi.
Eftir að vefnaðarbækur komu, voru teppi yfirleitt hring- eða salúnsofin.
Ekki veit ég til að glit- eða krossvefnaður hafi tíðkast hér, og
ekkert kann ég frá flosvefnaði að segja. Hef þó heyrt um konu héðan
úr sveit, sem kunni flosvefnað, og var talið að hún hefði lært það hér,
em veit ekki hvort það er með öllu víst. Ekki veit ég til að spjaldvefnaður
hafi þekkst
p6
né heldur fótvefnaður.
En slanga í sokkabandavef var rakin á fót, en svo sett í
vefstól, en aðeins notuð 2 höföld. Ekki var notuð venjuleg skeið,
heldur bein eða spýta úr harðviði, sem nefnt var sokkabandaskeið, og var
fyrirvafið rakið á annan enda hennar. Gjarðir voru hér brugðnar,
en ekki ofnar og voru oft með oddamynstri (oddagjarðir).
Hrosshár var notað í poka (hærusekki), og voru þeir oftast hafðir röndóttir.
Til að kemba hrosshár þótti betra að hafa grófa kamba, og voru kemburnar
vafðar upp í vindil, sem oftast var festur með því að stinga al í gegnum
hann miðjan og honum svo stungið í spýtu, t.d. rúmstuðul. Spunatækið var
stór snælda, oftast með renndum snúð, sem var um eða yfir 10 cm. í þvermál.
Til var sérstakur útbúnaður til að hafa snælduna í meðan rakið var
af henni, nokkurskonar stóll, sem endar snældunnar voru festir í. Vefjarskeiðar
bjuggu menn til sjálfir, og veit ég til að í þær var notað spónn og
p7
vír. Þegar
spónn var notaður, var hann skorinn í 10 cm. lengur (breidd) og var röndin
notuð til að þrýsta ívafinu að.
Ekki veit
ég til að konur hafi unnið hrosshár, og ekki munu þeir hafa verið margir,
sem ófu hrosshár svo nokkru næmi. Aðallega talað um einn mann, en
þó er víst amk. 3 bændur hafa ofið hæruvoð hér í sveit eftir 1890. Ekki
mun þó nema einn þeirra hafa átt til þess gerða vefjarskeið, en hann átti
tvær og lánaði hinum. Ekki hafa verið haldin vefnaðarnámskeið
hér í sveit, en þegar vefnaðarbækur komu, voru þær mikið notaðar, og var
þá allmikið ofið hér eftir þeim á tímabili, en það sem hér hefir verið
sagt, er miðað við það ástand sem var áður en þær komu hingað.
Nr. 1538
p1
Ull og tóvinna 4.
Fram yfir 1940 var ofið talsvert hér í sveit og hefir eflaust verið
svo frá öndverðu. Nú er þó svo komið að erfiðleikar eru á að vita
um ýmislegt sem að vefnaði laut áður en leiðbeiningar frá Halldóru Bjarnadóttur
komu hér í sveitina, en eftir þeim var nokkuð ofið á tímabili. Þegar
vefur var settur upp, var hann oftast ætlaður í ákveðinn fatnað, og nefndur
eftir því, buxnavefur, skyrtuvefur osfrv. og fór það ekki eftir vefnaðarvend,
nema að því leyti að á buxnavef var oftast vaðmálsvend, en oftast einskefta
á skyrtuvoð. Talað var um einskeftu og tvískeftu, en ekki
er mér ljóst hver munur var þar á. Ekki veit ég til að ákveðinn álnafjöldi
væri ætlaður í sérstaka dúka, nema teppi. Voð úr einskeftu var þynnri
en úr vaðmáli og því fremur höfð í milliskyrtuefni, svuntur og undirkjóla.
Það var því venjulega einskefta í tvistdúkum, en þó mun stöku sinnum
hafa verið ofið með vaðmálsvend, ef tvistur var
p2
uppistaðan, en ullarband
í fyrirvafið. Tvistdúkur var oft hafður köflóttur, en ullardúkur
sjaldan, því ullarvoðir voru oftast litaðar með hellulit, indigólit eða
lyngaðar, en þá var oft höfð sorta með. Lítið var að því
gert að vinda mislitan þráð á spjald til að sjá hvernig litirnir færu best
saman. Þó vissi fólk hér í sveit um þessa aðferð, en ekki var það
nefnt sérstöku nafni. Um dúka til einstakra nota er þetta að segja:
Kjóladúkur var ýmist einskefta eða vaðmál, og ýmist úr ull eða tvisti,
og stundum var uppistaðan tvistur, en ívafið ull, en einkanlega var það
svo tvistur og ull í millipils, svuntu- og milliskyrtudúkur var yfirleitt
úr tvisti, eftir að hann fór að fást og var enginn munur á þeim.
Sængurver voru úr tvisti, en lök oft úr vaðmáli (ull). Sjaldúkar
voru sjaldan ofnir, veit þó um eitt sjal, sem ofið var fyrir aldamótin
síðustu. Það var úr þelbandi, mosalituðu og sauðsvörtu. Utanyfirföt,
t.d. mjaltapils, þóttu best úr togþræði, en munu
p3
þó oftar hafa verið
úr grófu bandi úr óofanaf tekinni ull. Úr togi voru stundum ofnir
pokadúkar. Þráðurinn (uppistaðan) í hvaða vef sem var, þurfti að
vera snúðharður, en fyrirvafið átti að vera snúðlint, enda fór þykkt voðarinnar
eftir því hvað vel var gefið í, þ.e. hvað fyrirbandið var haft slakt.
Vaðmál voru yfirleitt einlit, nema ef þau voru ætluð í teppi, þá
voru þau oftast köflótt. Sparifatavaðmál var jafnan vandað sem best
mátti verða, hvort sem það átti að vera í karl- eða kvenfatnað, bæði með
spunann á bandinu, og að sem allra jafnast væri gefið í, einnig um þóf
og litun, en það var yfirleitt litað svart. Ígangsföt þurfti
ekki að vanda eins, enda voru þau oft höfð með blönduðum sauðalitum (grá).
Nærföt voru úr ólituðu ullar vaðmáli, þangað til prjónavélar komu
til sögunnar. Ekki er vitað til, að hér hafi verið notaðar
yfirrekkvoðir, og ekki er heldur vitað til að skyrsíur hafi verið ofnar.
Ekki er vitað til
p4
að tjalddúkar hafi
verið ofnir hér, en líklegt er þó að svo hafi verið áður fyrr, því tjöld
urðu menn að hafa í kaupstaðarferðum. Vefur með klæðavend
var oft ofinn og mun hafa verið nefndur klæðavefnaður, en oftast heyrði
ég einfaldlega talað um að vefurinn væri með klæðavend. Veipu heyrði
ég aldrei nefnda. Fremur mun vefur með klæðavend hafa verið ætlaður
í spariföt, og oftast litað svart með útlendum lit, en að öðru en áferð
var enginn munur á því og vaðmáli. Hringofnar voðir voru
mest notaðar í teppi, en einnig stundum í millipils og var þá hafður bekkur
neðst á því. Jurtalitir tíðkuðust dálítið eftir að kom nokkuð fram
á þessa öld (um 1930), en ekki veit ég með vissu hversu lengi menn hafa
þekkt þá, nema að sjálfsögðu liti úr sortulyngi og litunarmosa.
Oddavefnaður og ormeldúkur þekktust hér ekki.
p5
Salúnsvefnaður þekktist
hér, og var notaður í rúmábreiður, teppi, en ekki er víst að svo hafi verið
nema frá því úm 1870. Veit til að kona hér í sveit nam salúnvefnað
af konu, sem fluttist úr V-Skaftafellssýslu um það leyti, en það sannar
ekki að fólk hafi ekki kunnað þessa tegund vefnaðar áður. Uppskriftabækur
gætu eflaust gefið bendingar um það, ef athugaðar væru. Salún var
mjög lítið ofið hér í sveit. Rúmábreiður voru jafnan nefnd teppi
og voru oftast úr vaðmáli, og voru að jafnaði köflótt, en litir mjög mismunandi.
Eftir að vefnaðarbækur komu, voru teppi yfirleitt hring- eða salúnsofin.
Ekki veit ég til að glit- eða krossvefnaður hafi tíðkast hér, og
ekkert kann ég frá flosvefnaði að segja. Hef þó heyrt um konu héðan
úr sveit, sem kunni flosvefnað, og var talið að hún hefði lært það hér,
em veit ekki hvort það er með öllu víst. Ekki veit ég til að spjaldvefnaður
hafi þekkst
p6
né heldur fótvefnaður.
En slanga í sokkabandavef var rakin á fót, en svo sett í
vefstól, en aðeins notuð 2 höföld. Ekki var notuð venjuleg skeið,
heldur bein eða spýta úr harðviði, sem nefnt var sokkabandaskeið, og var
fyrirvafið rakið á annan enda hennar. Gjarðir voru hér brugðnar,
en ekki ofnar og voru oft með oddamynstri (oddagjarðir).
Hrosshár var notað í poka (hærusekki), og voru þeir oftast hafðir röndóttir.
Til að kemba hrosshár þótti betra að hafa grófa kamba, og voru kemburnar
vafðar upp í vindil, sem oftast var festur með því að stinga al í gegnum
hann miðjan og honum svo stungið í spýtu, t.d. rúmstuðul. Spunatækið var
stór snælda, oftast með renndum snúð, sem var um eða yfir 10 cm. í þvermál.
Til var sérstakur útbúnaður til að hafa snælduna í meðan rakið var
af henni, nokkurskonar stóll, sem endar snældunnar voru festir í. Vefjarskeiðar
bjuggu menn til sjálfir, og veit ég til að í þær var notað spónn og
p7
vír. Þegar
spónn var notaður, var hann skorinn í 10 cm. lengur (breidd) og var röndin
notuð til að þrýsta ívafinu að.
Ekki veit
ég til að konur hafi unnið hrosshár, og ekki munu þeir hafa verið margir,
sem ófu hrosshár svo nokkru næmi. Aðallega talað um einn mann, en
þó er víst amk. 3 bændur hafa ofið hæruvoð hér í sveit eftir 1890. Ekki
mun þó nema einn þeirra hafa átt til þess gerða vefjarskeið, en hann átti
tvær og lánaði hinum. Ekki hafa verið haldin vefnaðarnámskeið
hér í sveit, en þegar vefnaðarbækur komu, voru þær mikið notaðar, og var
þá allmikið ofið hér eftir þeim á tímabili, en það sem hér hefir verið
sagt, er miðað við það ástand sem var áður en þær komu hingað.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Upprunastaður
63°58'40.7"N 16°26'10.4"W