Tóvinna

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1912)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 7572
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 7572
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Það voru víða til vefstaðir, þegar ég man fyrst
eftir, og margir, sem kunnu að vefa. Heima hjá mér var vefstaður,
og mikið notaður. Voð var oft sett upp fyrir jól og þá reynt að vera
búinn að vefa hana fyrir hátíðar. Það tókst ekki alltaf, en oft.
Stundum var ekki byrjað að vefa fyrr en eftir áramót. Hvenær
byrjað var, fór eftir ýmsu. Hve fljótt var búið að spinna í voðina.
Stundum var bæði þráður og veftur spunnið heima, en stundum var garn
notað í uppistöðu. Ég man nú ekki hve margar voðir voru ofnar á hverjum
vetri, en aldrei færri en 2, oft 3 man ég. Pabbi óf oftast, en líka mamma,
og stundum aðrir eftir ástæðum. Sjaldan var setið við frá morgni
til kvölds, en ofið milli mála. Við krakkarnir vorum látin grípa
í að vefa, þegar við vorum komin nær fermingu, þegar einskefta var í vefstaðnum.
Hún var einföldust. Ég óf stundum dálítið og þótti það fyrna
leiðinlegt starf, og lagði mig ósköp lítið eftir vefnaði yfirleitt, svo
líklega verður þessi frásögn mín heldur ræfilsleg, en ég geri hvað ég get.
Ég man eftir einni konu, sem átti heima í nágrenni við heimili mitt.
Hún stundaði vefnað mikið að vetrinum, bæði tók hún voðir heim til
sín, og fór á bæi og óf. Hún var stundum heima að vefa og sat þá
við vefinn daginn út, þar til voðin var búin, en ekkert veit ég hvað hún
fékk í akup. Þessi kona hafði gaman af bókum og
p2
alveg sérstaklega
þótti henni gaman að Mannamun eftir Jón Mýrdal. Hún lét mig lesa
upphátt fyrir sig meðan hún óf. Ég var þá stelpa 11-12 ára. Það
var að lesa nokkuð hátt, svo hún gæti fylgst með. Hún kunni bókina
utan að, en hafði alltaf jafn gaman af henni og hló dátt að heimsku Vigfúsar.
Vefnaður ver ekki notaður til vöruskifta. Vefstóll-vefstaður:
Heima ver verkfærið nefnt vefstaður, og svo hefur verið í Árnessýslu
þegar ég var ung. Um kljásteinavefstaðinn veit ég ekkert. Hef
þó einhverntíma séð steina, sem notaðir voru í slíkan vefstað. Veit
ekkert um smíði vefstaða. Hef aldrei séð tvíbreiðan vefstað. Veit
ekkert um hraðskyttu vefstaði eða um við í vefstöðum. Þeir sem ekki
ófu sjálfir urðu að koma voðum sínum í vefnað annarsstaðar eða ef þeir
áttu vefstað, en ófu ekki sjálfir, urðu þeir að fá mann af bæ til að vefa.
Ég kannast best við vefstað B. Skeið: Skeiðið
hét ritti á mínu máli. Um smíði á ritti veit ég ekkert, en tennurnar
voru úr málmi, annaðhvort látúni eða járni. Rittin sem ég sá voru
af svipaðri stærð, en hver stærðin var veit ég ekki. Um tannafjölda
man ég ekkert.
p3
Vefskytta: Skyttan
var úr tré með koparplötum framan á endunum og slípaðar, hál að neðan.
Ég man ekki eftir öðru nafni á teininum sem spólan lék á en skyttuteinn.
Mig minnir að spólurnar væru úr þunnu blikki, og geymdust ár frá
ári. Aldrei notað fiskroð. Ekki man ég heldur eftir tréspólum,
en þunnur pappi var einstaka sinnum notaður, ef spólur vantaði.
Spólurokkur: Heima var notaður gamall rokkur, afdankaður spunarokkur,
notaður til að spóla á. Já útbúinn teinn í hann til að spóla á.
Spanstokkur: Áhaldið
var nefnt spanstokkur. Mig minnir þetta væri úr flatri spýtu ofulítið
breiðari en borðhnífsblað með þremur eða fjórum járnpinnum í hvorum enda,
til að festa í voðina. Að leggja upp: Mig minnir að
þetta væri kallað að reikna út. Mamma sá um þetta. Miðað var
við hve voðin átti að vera löng. En hvernig þetta var gert, man ég
alls ekkert eftir. Mér leiddist allt í sambandi við vefnað, og lagði
mig því miður ekkert eftir neinu viðkomandi vefnaði. Get þess vegna
lítið sagt af viti um þessi vefnaðarmál.
p4
Að reikna í skeið:
Mig minnir að þetta væri kallað að reikna út breidd voðarinnar, ef
þræðir urðu færri en rittið tók, varð voðin mjórri, og varð þá að ganga
af rittinu beggja megin, en að talað væri um að voðin væri varplítil, hef
ég aldrei heyrt. Ég man aldrei eftir öðru en allir útreikningar stæður,
heyrði aldrei talað um annað. Að reikna í vef: Mig
minnir þetta væri nefnt að reikna út í voð. Ég man nú ekki hvernig
þetta var gert. Uppistaða í voð var nefnd uppistaða, en ívafið nefndist
veftur. Rakningsgrind: Áhaldið, sem uppistaða í voð
var rakin á var nefnt rakningsgrind. Ég man aðeins eftir grindinni,
sem notuð var heima, nokkuð stór. Tréð nefndist krísholt, grindin
stóð á fæti, sem gekk í gegnum tré neðst á grindinni, þegar rakið var,
var grindin spennt í sundur eins og vindutré. Hún snérist svo eins
og hjól á fætinum. Ég held að rakningsgrindur hafi ekki alsstaðar
verið til, þó vefstólar væru á heimilinu. Menn fengu þá lánaðar rakningsgrindur.
Balbínur balbínustóll. Ég man ekki eftir að snældur
nokkurskonar væru
p5
notaðar þegar rakið
var á grind. Balbínunafnið hef ég aldrei heyrt áður. Það var
rakið af hnyklum, sem hafðir voru í aflöngum kassa með loki, en göt á lokinu
fyrir þræðina. Einn þráður dreginn é gegnum hvert gat á lokinu. Mig
minnir að kassinn væri nefndur rakningskassi.
Rakningsspaði: Ég
man ekki eftir neinu áhaldi, sem notað var við að rekja á grind.
Rakningsstokkur: Ég hef áður sagt frá þeim. Hafa líklega
verið hólf í kassanum, þó ég muni það ekki. Rakning á rakningsgrind:
Rakningsgrindin var víðast sett upp í baðstofu, því víða voru engin
önnur herbergi til, sem hægt var að nota. Það unnu alltaf 2 við að rekja
stundum 3. Ég man ekkert hvernig lengd voðarinnar var mæld, en búið
var að ákveða lengdina þegar farið var að spinna þráðinn, uppistöðuna,
man ég var. Veit ekkert um rakningsspaða eins og ég sagði áður. Ég
man ekkert hvernig skilin voru tekin. Mig minnir að ein umferð á
grindinni væri aðeins nefnd umferð. Rakning fyrstu umferðar hét einfaldlega
að byrja að rekja eða fyrsta umferð. Ég man ekkert um hvernig þráðarskil
var tekið eða hvort fetaborð var notað, en orðið varptág hef ég aldrei
heyrt fyrr.
p6
Fullrakin uppistaða
var nefnd slanga. Ég man ekki hvernig gengið var frá skilunum, áður
en hún var tekin af grindinni. Ég man ekki til að neitt væri sagt
annað um að taka uppistöðuna af grindinni, en að taka ofan. Það var
alltaf gert ráð fyrir að uppistaðan þyrfti að vera dálítið lengri en voðin
átti að vera, en hve mikið man ég ekki. Rakið á veggjahæla:
Ég þekki ekkert til þess að rakið væri á veggjahæla, sá það aldrei
og heyrði aldrei um það talað. Rakið á rúmstólpa: Hef
aldrei séð né heyrt að rakið væri á rúmstólpa. Hafaldagrind:
Höföldin voru hnýtt á hafaldasköft, engar spýtur fyrir hliðunum.
Ég sá aldrei eða hef aldrei séð höföld hnýtt eða búin til. Þau
voru til heima þegar ég man fyrst eftir og alltaf notuð þau sömu meðan
vefnaður í heimahúsum var stundaður. Hafaldaefni: Efni
í höföldum þeim, sem ég þekkti, var gróft útlent garn, en ekki hart. Hef
aldrei séð höföld úr innlendu bandi eða þræði. Miðhluti afalda hét hafaldsauga.
Höföldin voru geymd í trékassa, sem látinn vr upp á loft þegar hætt
var að vefa að vorinu.
p7
Höföldin varð að
taka varlega saman. Þau voru vafin upp á annað skaftið, hitt skaftið
féll svo utan á vafninginn. Stálhöföld þekki ég ekki. Ég man
ekki eftir neinu nafni á bandinu, sem varnaði höföldunum að renna út af
sköftunum. Áreiðanlega var það hvorki nefnt vartág eða þan. Gæti
hafa verið nefnt varnarband, ég er þó ekki alveg viss. Vefjarkambur:
Ég man ekkert eftir neinu áhaldi, sem nefndist vefjarkambur. Hafi
það verið notað hefi ég alveg gleymt því. Að láta í kamb:
Skaftið í gangaskilin var nefnt rifskaft. Um annað viðvíkjandi
þessum kafla man ég ekkert. Að festa upp: Verkið við
að koma voðarefni í vefstað hét að setja upp voð eða setja í vefstað.
Að bóma vef: Að vinda upp slönguna á rifinn, hét að bóma.
Ég man ekki hvernig gengið var frá festingu fyrir rifskaftið. Ég
man ekki eftir að neitt væri haft á jöðrunum á slöngunni, þegar bómað var.
Við að bóma minnir mig að alltaf væru 3, 2 sitt hvoru megin við rifinn
og gættu þess að ekki færi of utarlega, annar vatt upp á
p8
bómuna, svo hélt
einn í slönguna og varð að toga mátuleg í, svo ekki kæmu snurður á þræðina.
Rifsköft voru notuð. Ég man ekkert hvernig frá þeim var gengið. Fremur
var slangan látin ganga að sér, heldur en hitt, þegar endað var að bóma,
en ekki var það nefnt að hálsa. Ég man ekki til það væri nefnt nokkuð
annað en að láta það gana að sér. Það var hnýtt á slönguendann með
stórri lykkju þegar búið var að bóma, sem svo var leyst upp þegar dregið
var í. Ég man ekkert um frágang á skilsköftum. Að draga í
höföld: Verkið hét einfaldlega að draga í höföldin. Hafaldasköftin
voru bundin föst. Tveir unnu verkið, annar dró í, hafði smákrók til
þess, hinn rétti þræðina. Þegar búið var að þræða í allmörg höföld,
voru þræðirnir, sem sá er dró í hélt í öðrum lófanum, teknir saman og hnýtt
á með lykkju, eins og á slöngunni,sem svo var leyst upp þegar dregið var
í rittið. Að draga í skeið: Það var svipuð aðferð að
draga í skeiðina eins og höföldin. Tveir við verkið, annar dró í
hinn rétti. Áhaldið var ýmist kallað krókur eða krækja. Skeiðin
bundin föst beggja megin meðan dregið var í. Að hnýta fram:
Mig minnir að skaftið væri kallað hnýtiskaft.
p9
Verkið við að hnýta
á skaftið var bara kallað að hnýta eða hnýta á skaftið. Ég man ekkert
um hvernig hnýting fór fram eða hvernig skaftið var fest.
Uppbinding: Man ekkert um uppbindingu eða vefstóls snærum eða hnútum
þar að lútandi. Að draga fyrir: Jú, það mun hafa verið
kallað að draga fyrir, þegar byrjað var að vefa. Ég skil ekki við
hvað er átt, þegar spurt er um hvort ívafið væri gefið í með einum stórum
boga eða mörgum smábogum. Skyttunni var einfaldlega skotið í gegnum
skilið, slegið að með rittinu og stigið á skilsköftin osfrv. Ég man
ekkert eftir að talað væri um hvort voðin væri vel bönduð eða ekki. En
upphnýtingin réði gerð og að nokkru mynstri vefnaðar. Voðin mátti
ekki ganga saman og til þess var spanstokkurinn, að halda henni út. Stundum
var mælt með tommustokk eða málbandi, til að vera viss um að voðin héldi
fullri breidd. Það kom fyrir bráðarslit, þá var lausi þráðurinn festur
í voðina aftur. Svo gátu komið skilgallar, ef stigið ar vitlaust
á skilsköftin. Það kom stundum fyrir hjá óvaningum, en sjaldan eða
aldrei hjá vönum vefurum. Ekki man ég eftirað talið væri það aðsókn,
þó þræðir slitnuðu meira í eitt skifti en annað.
p10
Hver einstök vinding
upp á bómuna var kallað umferð. Verkið var nefnt að bóma.
Að fella vef: Þegar búið var að vefa alla voðina, og hún tekin
úr vefstaðnum, hét það að fella voð. Þráðarendar, sem af gengu nefndir
afgangur. Ég man ekki til þess að þeir væru notaðir í neitt sérstakt,
eða yfirleitt hvað við þá var gert, en sjálfsagt hefa þeir eitthvað verið
nýttir. Í þá daga var allt nýtt, sem hægt var. Þóf:
Þegar þæfa átti voð, var vatn hitað í stórum pottpotti, sem notaður
var til að sjóða í þvott. Grænsápa hrærð út í vatnið í pottinum þegar
það var orðið mátulega heitt, voðin sett ofan í og hrært í dálitla stund.
Tekið upp úr og undið dálítið, borið út í fjós, alltaf var þæft í
fjósinu. Hitunin fór fram á hlóðunum, sem voru við útgöngudyr á eldhúsinu,
bakdyramegin. Úti í fjósi var hurð, sem áður var þvegin, látin flöt
í auðan bás. Þar ofan á var voðin lögð og karlmaður þæfði með því
að troða voðina undir fótum. Pabbi þæfði oft, en stundum vinnumaðurinn.
Þeir vörpuðu af sér öllum klæðum, sem hægt var velsæmisins vegna. Voru
venjulega í nærfötunum einum saman. Svitinn draup af þeim þrátt fyrir
léttan klæðnað. Manna aðgætti þófið við og við og sagði til um hvenær
búið var að fullþæfa. Svo var öðru hvoru hrist upp, þá var hrist
og togað
p11
líkt og þegar lak
er brotið saman. Tveir um verkið, en ekki var hægt að taka alla voðina
í einu, en haldið áfram þar til öll voðin var toguð og teygð, sem þurfa
þótti. Ég held að venjulega hafi þófarinn fengið aukakaffi og nýbakaðar
pönnukökur með. Ég veit ekkert um laun fyrir að þæfa voð, ef maður
var fenginn af bæ til að þæfa. Þegar búið var að þæfa þurfti að þurrka
voðina. Þegar búið var að þurrka, var voðin vafin upp á rúmfjöl,
síðan pressuð með því að láta farg ofan á allt saman. Ég man ekki
hve lengi þótti hæfilegt að hafa voðina undir pressunni. Ég man ekki
eftir að voð hafi verið send til lóskurðar heima hjá mér.
Vefjarsýnishorn: Því miður á ég ekki neitt af heimaofnu efni eða
nokkra flík úr heimaofnu.
Nr. 7572
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Það voru víða til vefstaðir, þegar ég man fyrst
eftir, og margir, sem kunnu að vefa. Heima hjá mér var vefstaður,
og mikið notaður. Voð var oft sett upp fyrir jól og þá reynt að vera
búinn að vefa hana fyrir hátíðar. Það tókst ekki alltaf, en oft.
Stundum var ekki byrjað að vefa fyrr en eftir áramót. Hvenær
byrjað var, fór eftir ýmsu. Hve fljótt var búið að spinna í voðina.
Stundum var bæði þráður og veftur spunnið heima, en stundum var garn
notað í uppistöðu. Ég man nú ekki hve margar voðir voru ofnar á hverjum
vetri, en aldrei færri en 2, oft 3 man ég. Pabbi óf oftast, en líka mamma,
og stundum aðrir eftir ástæðum. Sjaldan var setið við frá morgni
til kvölds, en ofið milli mála. Við krakkarnir vorum látin grípa
í að vefa, þegar við vorum komin nær fermingu, þegar einskefta var í vefstaðnum.
Hún var einföldust. Ég óf stundum dálítið og þótti það fyrna
leiðinlegt starf, og lagði mig ósköp lítið eftir vefnaði yfirleitt, svo
líklega verður þessi frásögn mín heldur ræfilsleg, en ég geri hvað ég get.
Ég man eftir einni konu, sem átti heima í nágrenni við heimili mitt.
Hún stundaði vefnað mikið að vetrinum, bæði tók hún voðir heim til
sín, og fór á bæi og óf. Hún var stundum heima að vefa og sat þá
við vefinn daginn út, þar til voðin var búin, en ekkert veit ég hvað hún
fékk í akup. Þessi kona hafði gaman af bókum og
p2
alveg sérstaklega
þótti henni gaman að Mannamun eftir Jón Mýrdal. Hún lét mig lesa
upphátt fyrir sig meðan hún óf. Ég var þá stelpa 11-12 ára. Það
var að lesa nokkuð hátt, svo hún gæti fylgst með. Hún kunni bókina
utan að, en hafði alltaf jafn gaman af henni og hló dátt að heimsku Vigfúsar.
Vefnaður ver ekki notaður til vöruskifta. Vefstóll-vefstaður:
Heima ver verkfærið nefnt vefstaður, og svo hefur verið í Árnessýslu
þegar ég var ung. Um kljásteinavefstaðinn veit ég ekkert. Hef
þó einhverntíma séð steina, sem notaðir voru í slíkan vefstað. Veit
ekkert um smíði vefstaða. Hef aldrei séð tvíbreiðan vefstað. Veit
ekkert um hraðskyttu vefstaði eða um við í vefstöðum. Þeir sem ekki
ófu sjálfir urðu að koma voðum sínum í vefnað annarsstaðar eða ef þeir
áttu vefstað, en ófu ekki sjálfir, urðu þeir að fá mann af bæ til að vefa.
Ég kannast best við vefstað B. Skeið: Skeiðið
hét ritti á mínu máli. Um smíði á ritti veit ég ekkert, en tennurnar
voru úr málmi, annaðhvort látúni eða járni. Rittin sem ég sá voru
af svipaðri stærð, en hver stærðin var veit ég ekki. Um tannafjölda
man ég ekkert.
p3
Vefskytta: Skyttan
var úr tré með koparplötum framan á endunum og slípaðar, hál að neðan.
Ég man ekki eftir öðru nafni á teininum sem spólan lék á en skyttuteinn.
Mig minnir að spólurnar væru úr þunnu blikki, og geymdust ár frá
ári. Aldrei notað fiskroð. Ekki man ég heldur eftir tréspólum,
en þunnur pappi var einstaka sinnum notaður, ef spólur vantaði.
Spólurokkur: Heima var notaður gamall rokkur, afdankaður spunarokkur,
notaður til að spóla á. Já útbúinn teinn í hann til að spóla á.
Spanstokkur: Áhaldið
var nefnt spanstokkur. Mig minnir þetta væri úr flatri spýtu ofulítið
breiðari en borðhnífsblað með þremur eða fjórum járnpinnum í hvorum enda,
til að festa í voðina. Að leggja upp: Mig minnir að
þetta væri kallað að reikna út. Mamma sá um þetta. Miðað var
við hve voðin átti að vera löng. En hvernig þetta var gert, man ég
alls ekkert eftir. Mér leiddist allt í sambandi við vefnað, og lagði
mig því miður ekkert eftir neinu viðkomandi vefnaði. Get þess vegna
lítið sagt af viti um þessi vefnaðarmál.
p4
Að reikna í skeið:
Mig minnir að þetta væri kallað að reikna út breidd voðarinnar, ef
þræðir urðu færri en rittið tók, varð voðin mjórri, og varð þá að ganga
af rittinu beggja megin, en að talað væri um að voðin væri varplítil, hef
ég aldrei heyrt. Ég man aldrei eftir öðru en allir útreikningar stæður,
heyrði aldrei talað um annað. Að reikna í vef: Mig
minnir þetta væri nefnt að reikna út í voð. Ég man nú ekki hvernig
þetta var gert. Uppistaða í voð var nefnd uppistaða, en ívafið nefndist
veftur. Rakningsgrind: Áhaldið, sem uppistaða í voð
var rakin á var nefnt rakningsgrind. Ég man aðeins eftir grindinni,
sem notuð var heima, nokkuð stór. Tréð nefndist krísholt, grindin
stóð á fæti, sem gekk í gegnum tré neðst á grindinni, þegar rakið var,
var grindin spennt í sundur eins og vindutré. Hún snérist svo eins
og hjól á fætinum. Ég held að rakningsgrindur hafi ekki alsstaðar
verið til, þó vefstólar væru á heimilinu. Menn fengu þá lánaðar rakningsgrindur.
Balbínur balbínustóll. Ég man ekki eftir að snældur
nokkurskonar væru
p5
notaðar þegar rakið
var á grind. Balbínunafnið hef ég aldrei heyrt áður. Það var
rakið af hnyklum, sem hafðir voru í aflöngum kassa með loki, en göt á lokinu
fyrir þræðina. Einn þráður dreginn é gegnum hvert gat á lokinu. Mig
minnir að kassinn væri nefndur rakningskassi.
Rakningsspaði: Ég
man ekki eftir neinu áhaldi, sem notað var við að rekja á grind.
Rakningsstokkur: Ég hef áður sagt frá þeim. Hafa líklega
verið hólf í kassanum, þó ég muni það ekki. Rakning á rakningsgrind:
Rakningsgrindin var víðast sett upp í baðstofu, því víða voru engin
önnur herbergi til, sem hægt var að nota. Það unnu alltaf 2 við að rekja
stundum 3. Ég man ekkert hvernig lengd voðarinnar var mæld, en búið
var að ákveða lengdina þegar farið var að spinna þráðinn, uppistöðuna,
man ég var. Veit ekkert um rakningsspaða eins og ég sagði áður. Ég
man ekkert hvernig skilin voru tekin. Mig minnir að ein umferð á
grindinni væri aðeins nefnd umferð. Rakning fyrstu umferðar hét einfaldlega
að byrja að rekja eða fyrsta umferð. Ég man ekkert um hvernig þráðarskil
var tekið eða hvort fetaborð var notað, en orðið varptág hef ég aldrei
heyrt fyrr.
p6
Fullrakin uppistaða
var nefnd slanga. Ég man ekki hvernig gengið var frá skilunum, áður
en hún var tekin af grindinni. Ég man ekki til að neitt væri sagt
annað um að taka uppistöðuna af grindinni, en að taka ofan. Það var
alltaf gert ráð fyrir að uppistaðan þyrfti að vera dálítið lengri en voðin
átti að vera, en hve mikið man ég ekki. Rakið á veggjahæla:
Ég þekki ekkert til þess að rakið væri á veggjahæla, sá það aldrei
og heyrði aldrei um það talað. Rakið á rúmstólpa: Hef
aldrei séð né heyrt að rakið væri á rúmstólpa. Hafaldagrind:
Höföldin voru hnýtt á hafaldasköft, engar spýtur fyrir hliðunum.
Ég sá aldrei eða hef aldrei séð höföld hnýtt eða búin til. Þau
voru til heima þegar ég man fyrst eftir og alltaf notuð þau sömu meðan
vefnaður í heimahúsum var stundaður. Hafaldaefni: Efni
í höföldum þeim, sem ég þekkti, var gróft útlent garn, en ekki hart. Hef
aldrei séð höföld úr innlendu bandi eða þræði. Miðhluti afalda hét hafaldsauga.
Höföldin voru geymd í trékassa, sem látinn vr upp á loft þegar hætt
var að vefa að vorinu.
p7
Höföldin varð að
taka varlega saman. Þau voru vafin upp á annað skaftið, hitt skaftið
féll svo utan á vafninginn. Stálhöföld þekki ég ekki. Ég man
ekki eftir neinu nafni á bandinu, sem varnaði höföldunum að renna út af
sköftunum. Áreiðanlega var það hvorki nefnt vartág eða þan. Gæti
hafa verið nefnt varnarband, ég er þó ekki alveg viss. Vefjarkambur:
Ég man ekkert eftir neinu áhaldi, sem nefndist vefjarkambur. Hafi
það verið notað hefi ég alveg gleymt því. Að láta í kamb:
Skaftið í gangaskilin var nefnt rifskaft. Um annað viðvíkjandi
þessum kafla man ég ekkert. Að festa upp: Verkið við
að koma voðarefni í vefstað hét að setja upp voð eða setja í vefstað.
Að bóma vef: Að vinda upp slönguna á rifinn, hét að bóma.
Ég man ekki hvernig gengið var frá festingu fyrir rifskaftið. Ég
man ekki eftir að neitt væri haft á jöðrunum á slöngunni, þegar bómað var.
Við að bóma minnir mig að alltaf væru 3, 2 sitt hvoru megin við rifinn
og gættu þess að ekki færi of utarlega, annar vatt upp á
p8
bómuna, svo hélt
einn í slönguna og varð að toga mátuleg í, svo ekki kæmu snurður á þræðina.
Rifsköft voru notuð. Ég man ekkert hvernig frá þeim var gengið. Fremur
var slangan látin ganga að sér, heldur en hitt, þegar endað var að bóma,
en ekki var það nefnt að hálsa. Ég man ekki til það væri nefnt nokkuð
annað en að láta það gana að sér. Það var hnýtt á slönguendann með
stórri lykkju þegar búið var að bóma, sem svo var leyst upp þegar dregið
var í. Ég man ekkert um frágang á skilsköftum. Að draga í
höföld: Verkið hét einfaldlega að draga í höföldin. Hafaldasköftin
voru bundin föst. Tveir unnu verkið, annar dró í, hafði smákrók til
þess, hinn rétti þræðina. Þegar búið var að þræða í allmörg höföld,
voru þræðirnir, sem sá er dró í hélt í öðrum lófanum, teknir saman og hnýtt
á með lykkju, eins og á slöngunni,sem svo var leyst upp þegar dregið var
í rittið. Að draga í skeið: Það var svipuð aðferð að
draga í skeiðina eins og höföldin. Tveir við verkið, annar dró í
hinn rétti. Áhaldið var ýmist kallað krókur eða krækja. Skeiðin
bundin föst beggja megin meðan dregið var í. Að hnýta fram:
Mig minnir að skaftið væri kallað hnýtiskaft.
p9
Verkið við að hnýta
á skaftið var bara kallað að hnýta eða hnýta á skaftið. Ég man ekkert
um hvernig hnýting fór fram eða hvernig skaftið var fest.
Uppbinding: Man ekkert um uppbindingu eða vefstóls snærum eða hnútum
þar að lútandi. Að draga fyrir: Jú, það mun hafa verið
kallað að draga fyrir, þegar byrjað var að vefa. Ég skil ekki við
hvað er átt, þegar spurt er um hvort ívafið væri gefið í með einum stórum
boga eða mörgum smábogum. Skyttunni var einfaldlega skotið í gegnum
skilið, slegið að með rittinu og stigið á skilsköftin osfrv. Ég man
ekkert eftir að talað væri um hvort voðin væri vel bönduð eða ekki. En
upphnýtingin réði gerð og að nokkru mynstri vefnaðar. Voðin mátti
ekki ganga saman og til þess var spanstokkurinn, að halda henni út. Stundum
var mælt með tommustokk eða málbandi, til að vera viss um að voðin héldi
fullri breidd. Það kom fyrir bráðarslit, þá var lausi þráðurinn festur
í voðina aftur. Svo gátu komið skilgallar, ef stigið ar vitlaust
á skilsköftin. Það kom stundum fyrir hjá óvaningum, en sjaldan eða
aldrei hjá vönum vefurum. Ekki man ég eftirað talið væri það aðsókn,
þó þræðir slitnuðu meira í eitt skifti en annað.
p10
Hver einstök vinding
upp á bómuna var kallað umferð. Verkið var nefnt að bóma.
Að fella vef: Þegar búið var að vefa alla voðina, og hún tekin
úr vefstaðnum, hét það að fella voð. Þráðarendar, sem af gengu nefndir
afgangur. Ég man ekki til þess að þeir væru notaðir í neitt sérstakt,
eða yfirleitt hvað við þá var gert, en sjálfsagt hefa þeir eitthvað verið
nýttir. Í þá daga var allt nýtt, sem hægt var. Þóf:
Þegar þæfa átti voð, var vatn hitað í stórum pottpotti, sem notaður
var til að sjóða í þvott. Grænsápa hrærð út í vatnið í pottinum þegar
það var orðið mátulega heitt, voðin sett ofan í og hrært í dálitla stund.
Tekið upp úr og undið dálítið, borið út í fjós, alltaf var þæft í
fjósinu. Hitunin fór fram á hlóðunum, sem voru við útgöngudyr á eldhúsinu,
bakdyramegin. Úti í fjósi var hurð, sem áður var þvegin, látin flöt
í auðan bás. Þar ofan á var voðin lögð og karlmaður þæfði með því
að troða voðina undir fótum. Pabbi þæfði oft, en stundum vinnumaðurinn.
Þeir vörpuðu af sér öllum klæðum, sem hægt var velsæmisins vegna. Voru
venjulega í nærfötunum einum saman. Svitinn draup af þeim þrátt fyrir
léttan klæðnað. Manna aðgætti þófið við og við og sagði til um hvenær
búið var að fullþæfa. Svo var öðru hvoru hrist upp, þá var hrist
og togað
p11
líkt og þegar lak
er brotið saman. Tveir um verkið, en ekki var hægt að taka alla voðina
í einu, en haldið áfram þar til öll voðin var toguð og teygð, sem þurfa
þótti. Ég held að venjulega hafi þófarinn fengið aukakaffi og nýbakaðar
pönnukökur með. Ég veit ekkert um laun fyrir að þæfa voð, ef maður
var fenginn af bæ til að þæfa. Þegar búið var að þæfa þurfti að þurrka
voðina. Þegar búið var að þurrka, var voðin vafin upp á rúmfjöl,
síðan pressuð með því að láta farg ofan á allt saman. Ég man ekki
hve lengi þótti hæfilegt að hafa voðina undir pressunni. Ég man ekki
eftir að voð hafi verið send til lóskurðar heima hjá mér.
Vefjarsýnishorn: Því miður á ég ekki neitt af heimaofnu efni eða
nokkra flík úr heimaofnu.
Spurningaskrá
Aðfangategund