Ull

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1904)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1446
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1446
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður hófst eftir hentugleikum, þegar efnið var
tiltækt, oft var þá byrjað á tvisti en sjaldnar var það fyrir jól sem vefstóll
var settur upp, og þá ef var, vefstóll gjarnan tekinn niður um jólin. Heimilispiltar
ófu jafnan, og stundum gerði sá maður ekki að útiverkum, um 1910 óf afi
minn eingöngu til heimilisþarfa og sat þá við allan daginn. Eftir
hans dag 1914 voru fleiri er gripu í verkið. Heyrt hef ég um afköst
á dag 20-25 álnir en það fór mjög eftir efninu. Aldraður bóndi segir mér,
að svo fótastuttur var hann í byrjun þegar hann fór að vefa að hann varð
að standa á skammelinum, gat ekki notað setubekkinn, en áhuginn var mjög
mikill. Til var að tekinn var vefur til vinnslu en smá þóknun tekin
eða örfáir aurar á alin
p2
Vefstóll: Heitið
var vefstóll. Kljásteinsvefstóll alveg óþekktur hér um sveitir. Hraðskyttu
slagborð var til hér, en aldrei notað. Ekki til tvíbreiðir vefstólar.
Þeir sem ekki áttu vefstól en höfðu framtak að koma upp voð, fengu
þá ofið hjá nágrönnum er betur bjuggu. Skeið: Nafnið ætið
skeið. Til var hér heimasmíðuð skeið, pílarnir keyptir. Kjálkarnir
smíðaðir úr góðum viði, bilið á milli pílanna vafið með grófum togþræði,
þar til gerður og unninn. Annars voru skeiðar innfluttar ætið fimm
kvartel og ætíð talað um t.d. 6 tuga 7 tuga og áttræða.
p3
Vefskytta: Efni
gott eftir bestu getu t.d. beyki elstu skyttur voru heilar að neðan með
lítið eitt uppbretta enda, seinna komu skyttur með völtukeflum litlum er
þóttu ganga betur, á þræðinum. Spólurnar rendar eða tálgaðar tréspólur,
ef fleiri litir voru og spóluþörfin meiri, gjarnan þá notuð bréf spil eða
þess háttar.
Spólurokkur: Gekk
ætíð undir því nafni. Gjarnan þá notaðir fyrrum spunarokkar en sett
á þá snældurteinn og færanlegur framstjaki því tveir teinar voru notaðir
til að spóla og balbína.
p4
Spanstokkur: Nafnið
spjálk ætíð notað um áhaldið til að halda út voðinni. Talað
var um spjálkarbrygður ef hún var ekki færð til með hæfilegu millibili
og þótti ekki vefaralegt. (sjá teikningu) Þannig var spjálkin, hægt að
stytta hana og beygja. Að leggja upp: Talað var um að
leggja upp alin úr hespu 12 skreppa er mælt var á hesputré því fljótt eftir
aldamótin var hér í sveit spunavél er mikið var spunnið á. Talað
var um "verk í lóðum" t.d. 6.8.
p5
Að reikna í skeið:
Ákveðið var í byrjun hvað þráðafjóldi skyldi vera var þá talað um
"varp" einnig að voðin væri of "varplítil" ef hún reyndist
þynnri en áætlað var. Að reikna í vef: Þegar efnið var tiltækt
og þá ef til vill fleiri litir, þurfti að ákveða hvað margir þræðir og
þá hespur þurfti til að "leggja upp með". Talað var ætíð
um uppistöðu og ívaf.
p6
Rakgrind:
Það var áhaldið nefnt. Rakgrinduur munu hafa verið af svipaðri gerð, víðast
til ásamt vefstólum. Skilhælar eða hestar var nafnið á hælunum er
skoraðir voru á grindina og bundnir traustlega. Rakgrindin var með
prik stúf að ofan er festur var í ólarsmeyg á baðstofubita en að neðan
var kollóttur haus er látinn var leika í holu á fjalarstúf, í holu þá var
gjarnan látinn tólgarmoli til að liðugt léki í. Balbínustóll: Og
balbínusnældur þar í 6 í röð tvíraða stólinn á sjálfstæðum fæti. Undið
var upp á snældurnar "balbínað" á spólurokkinn en þá notaður
"balbínuteininn".
p7
Rakningsspaði: Þekkti
þetta áhald og nafnið með. Afi minn notaði spaðann æfinlega en seinni
tíma vefarar ekki en sennilega hefur flóknað síður ef slitnaði (sjá mynd)
þannig leit rakningsspaði afa út, var hann með laglegt handfang íslenzk
smíði spaðinn 6 cm á breidd, og 30 cm á lengd allur spaðinn.
p8
Rakning á rakgrind:
Rakgrindin var sett upp þar sem pláss var til oft í baðstofu. Gott
var að tveir voru við verkið t.d. þegar ég var barn var, afi minn æfinlega
sá sem hélt á spaðanum, og aðalmaður, en amma sneri grindinni og leit eftir.
Áætluð lengd voðarinnar var ákveðin með því að undið var ofan af einni
snældunni 1 þuml. hleypt framfyrir hverja alin. Þegar lengdin var
fengin var aftur undið upp á snælduna eftir að fest var merki á þráðinn
bundinn spotti eða þ.h. þá var dregið í rakningspaðann en 1 hafður í gati
og gangurinn hélt sér. Hnýttur hnútur á alla endana, skipt sundur
til helminga og brugðið um skilhlælinn og byrjað að ofan og áætlað
eftir lengd hvað þétt þurfti að "leggja á" grindina. Þegar
komið var að merkinu á þræðinum kom hinn skilhællinn, festur sem að ofan,
gert skil á ganginn með því að komið að ofan á fyrrri hælnum og undir hinn
og krossað við til baka
p9
þannig var snúið
til baka og var þá kominn gangur "feti". Alltaf komið ofan
að og þrýst niður með hendinni um leið og grindinni var snúið. Settur
markspotti við "hundrað" eða "stórt hundrað" ef rakið
var á 12. Fullrakin uppistaða nefnd slanga var ætíð gengið frá skilum
með öruggum skilspottum og slangan tekin niður að sérstökum hætti slangan
lykkjufléttuð, fór það fram með mikilli aðgát og grindinni stilltur hraði
í hóf. Þegar fleirlituð uppistaða var, krafðist það vitanlega margs
konar fyrirhafnar slíta frá rekja litarendur. Nokkuð þurfti að áætla
fyrir styttingu að voðin, "kippti sér" en ekki með fastri reglu.
p10
Hafaldaefni og höföld:
Hafalda efni mun hafa fyrrum verið úr togi en ekki er mér kunnugt
um vinnzlu á því. Miðhluti hafaldsins nefndist hafaldaauga. Geymd
voru höföldin, hangandi á góðum stað helst þar sem mölur og ryð komst lítt
að. Höföld með stálaugum komu frá 1916-'20 og voru slæm, vegna þess
að ekki var hnýtt að augunum er þráðurinn var festur í gegn en efnið mjög
límborið og hart, því var breytt um og hnýtt góðri vefjagarni í staðinn,
en það verk var mikil þolinmæðisvinna en tókst vel.
p11
Hafaldagrind:
Var það áhald nefnt er höföld voru hnýtt á. Ég vann að því sem drengur
að hnýta höföld vorum við tveir við það. Þá var notaðneta garn en
gömul höföld voru áður úr togþræði. Þannig var hafaldagrind (sjá
mynd). Hafaldagrindin var gerð úr 5 hlutum 2 hliðum 2 göflum og
sívölum miðás. Vinnan hófst á því að efnið var skorið niður í hæfilega
lengd, annar endinn lítið eitt lengri, honum var brugðið utan um miðásinn
og hnýtt að með rembihnút þetta var um miðju endans en hinum endanum brugðið
lykkjuna áður og hnýtt að síðan út fyrir hliðarskaptið og hnýtt að með
tveim hnútum og að lokum út fyrir leyniþráðinn og enn þá hnýtt eins. Þá
var fyrsta hafaldið komið.
p12
Vefjarkambur: Nefndist
hann. Og að gerð var hann þannig: (sjá mynd). Á kambinum voru
55 fastir tindar í neðri kjálkanum, efri kjálkinn var laus en með holum
á móti tindunum er í þær féllu þegar búið var að leggja í kambinn og honum
lokað. Að láta í kamb: Verkið nefdist að leggja í kamb.
Ákveðið var eftir gangafjölda hvað oft þurfti að breyta útaf með
skiptingu t.d. 1 1/2, 1, að sem slangan kæmi sem jafnast á. Settust tveir
með kambinn milli sín opinn með tindana upp og deildu síðan í bilin er
við átti. Áður var skilprik og skilþráður settir á sinn stað.
p13
Að festa upp: Að
"setja til vefinn" var það kallað. Að bóma vef: Að
"vinda upp" var það kallað. Skilprikið felt inn í rásina
á slöngurifnum, en lausir snúðar voru á rifnum undir snúðana gengu endarnir
á prikinu, snúðarnir festir með teinum er gengu í gegn um rifinn.
Gott var að þrír störfuðu að uppvindingunni 1 hélt í slönguna 2 snéri rifnum
en á rifhausinn var gjarnar bundinn annar skilhælinn sá þriðri leit eftir
kambinum og færði hann til eftir þörfum, greiða flóka og festingar og sjá
um að slangan breiddist sem jafnast á rifinn. Þegar komið var á
enda voru skilprikunum komið fyrir í neðri skilin.
p14
Að draga í höföld:
Verkið hét það. Höföldin bundin saman svo þau gætu sem minnst
færst til. Tveir störfuðu að því að draga í sátu hver á móti öðrum,
annar sá um þræðina en hinn sá um að höföldin kæmu í þeirri röð er við
átti hnýtt var uppá þegar kominn var töluverður skúfur. Að draga
í skeið: Skeiðar krókur hét verkfærið (sjá mynd). Skeiðin bundin
þannig framan á höföldin að hún hallaðist fram. Tveir unnu að ídrættinum
annar tók fram rétta enda, hinn með skeiðarkrókinn í hendi sá um að í réttan
reir væri farið.
p15
Að hnýta fram: Skaftið
er uppistaðan var hnýtt framá var grannur járnteinn, ferkantaður, var talað
um að "hnýta á skaftið" þrjú snæri voru fest um teininn, fyrir
bómuna og í neðri rifinn í þar til gerð göt. Uppbinding: Við
venjulegan einskeftuvefnað voru snærin með sínum krókum fest í hafaldasköftin
í beinni röð, en breytilegt eftir vefnaðargerð t.d. vaðmál.
p16
Að draga fyrir: Þegar
búið var að hnýta fram og fá nokkurt skil, var byrjað að "draga fyrir".
Gefið var "uppí" með einum stórum boga, og slegið með slagborðinu
en þó var oftast fært að fyrst en síðan gefið snöggt högg.
Þá var fljótt er komin var dálítill bekkur tekin spjálkin og hún spent
á, og þurfti þá aðgát til að ekki kæmu spjálkarbrigður ef hún var ekki
færð nógu oft. Þá var alinspotti hafður, það var seglgarnspotti
alin á lengd með hnút á öðrum enda þeim enda ofið í og siðan dreginn brott
er full lengd var komin og sagan endurtók sig.
p17
Að fella vef: Kallaðist
það þegar kom að lokum. Ekki þótti gott að hætta að kvöldi þegar
grisja fór í rifinn var þá "sofið hjá skallakerlingu" og aðrir
sögðu "geitnakerlingu" og þótti það hneysa. Afgangs
endar nefndust "krummabuxur" og voru til margra hluta nytsamir
að bæta og stoppa á þeim tímum er ull var í meira heiðri höfð en nú.
p18
Þóf: Ætíð var
stór dagur er átti að þæfa. Settur stór pottur á eld, fylltur af
vatni. Þá var þófaratunnan staðsett á hentugum stað og ekki mjög
köldum, búri, eldhúsi. Vatninu heitu helt í tunnuna, og þar með drjúgum
slatta af keytu, vel stækri ofan í þennan lög var vaðmálið sett, því ég
geri ráð fyrir að þetta sé 30 alina langur buxnadúkur, en ég óf og þæfði
margar, Hér var um að gera að velta þófinu til með fótunum, var það
ærin þrekraun að geta velt því til meðan hitinn var sem mestur. Þegar
búið var að þvætta þessu um tíma var undið upp og jafnvel dúkurinn skolaður
í rennandi vatni, til að skola keytu þefinn burt. Nú var sett heitt
vatn á dúkinn og nokkur sápa þá hófst hið verulega vota þóf og þá var nauðsynlegt
að halda hitanum í tunnunni, því kom fyrir að þófarinn varpaði af sér brókum
og klæddist pilsi, breiddi það
p19
yfir tunnu barmana,
síðan var snúist og velt og velt tímum saman. Þegar frá leið og þvælið
kólnaði var skift um vatn, fætur vildu sárna, og voru menn lítt til gangs,
daginn þann. Að lokum þótti nóg að gjört, var þá efnið dregið upp
úr þvælinu lykkjað upp á gott prik síðan látið síga úr því til næsta dags.
Þá var þurra þófið eftir: Þvegið var horn í baðstofu, voðin
sett í bala mjög heitt vatn á, farið út í dyr fundin miðjan á dúknum stungið
þar í sterkum staf og nú fór alt fram með miklum hraða snúið og snúið seinni
endanum fléttu brugðið um annan staf er settur var um þverar dyr, nú var
undið, og strokin bleitan af sem best, sett í hlykki sem jafnasta togað
í og strokið. Þá var eftir að "kippa" til að jafna dúkinn
þótti þá miklu varða að smellirnir voru sem jafnastir og hæðstir, annars
var "lausakrakki" sem fólst í mislukkuðum tilburðum við kippinguna.
p20
Nú var farið með
dúkinn inn á þvegið baðstofuhorn og nú hófst seinni þófara athöfnin.
Efninu velt til og frá hnoðað og troðið stóð þetta yfir dagsstund. Ekki
var að jafnaði höfð yfir þófaraþula en vel hefur verið þeginn þófarabiti,
var það ef vel var, magálssneið all væn, og flatkaka fylgdi með. Nú
var senn talið nóg að gert efnið orðið þétt við hæfi. Þá var eftir
að vinda á fjöl, var hafðar tvær fjalir, undið af annari á hina mjög fast
með stimpingum, strokið og togað endinn saumaður fastur, fjölinni komið
fyrir í pressu, undir kistu eða kommóðu. Eftir pressuna í fleiri daga,
var efnið rakið niður þurrkað, vafið í stranga er síðan beið að skorin
væru úr því klæði. Þessir þófara lýsing á við tímann 1910-20.
Eftir þann tíma mun sápa meira notuð en ekki keyta. Ofnir voru
líka þynnri dúkar í milliskyrtur, kjóla og var þá ef meira var haft við
sent til pressunar og litunar til Gefjunar á Akureyri. Þetta sem
hér er sagt er upprifjun á þeim gömlu tímum sem gengnir eru.
Nr. 1446
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður hófst eftir hentugleikum, þegar efnið var
tiltækt, oft var þá byrjað á tvisti en sjaldnar var það fyrir jól sem vefstóll
var settur upp, og þá ef var, vefstóll gjarnan tekinn niður um jólin. Heimilispiltar
ófu jafnan, og stundum gerði sá maður ekki að útiverkum, um 1910 óf afi
minn eingöngu til heimilisþarfa og sat þá við allan daginn. Eftir
hans dag 1914 voru fleiri er gripu í verkið. Heyrt hef ég um afköst
á dag 20-25 álnir en það fór mjög eftir efninu. Aldraður bóndi segir mér,
að svo fótastuttur var hann í byrjun þegar hann fór að vefa að hann varð
að standa á skammelinum, gat ekki notað setubekkinn, en áhuginn var mjög
mikill. Til var að tekinn var vefur til vinnslu en smá þóknun tekin
eða örfáir aurar á alin
p2
Vefstóll: Heitið
var vefstóll. Kljásteinsvefstóll alveg óþekktur hér um sveitir. Hraðskyttu
slagborð var til hér, en aldrei notað. Ekki til tvíbreiðir vefstólar.
Þeir sem ekki áttu vefstól en höfðu framtak að koma upp voð, fengu
þá ofið hjá nágrönnum er betur bjuggu. Skeið: Nafnið ætið
skeið. Til var hér heimasmíðuð skeið, pílarnir keyptir. Kjálkarnir
smíðaðir úr góðum viði, bilið á milli pílanna vafið með grófum togþræði,
þar til gerður og unninn. Annars voru skeiðar innfluttar ætið fimm
kvartel og ætíð talað um t.d. 6 tuga 7 tuga og áttræða.
p3
Vefskytta: Efni
gott eftir bestu getu t.d. beyki elstu skyttur voru heilar að neðan með
lítið eitt uppbretta enda, seinna komu skyttur með völtukeflum litlum er
þóttu ganga betur, á þræðinum. Spólurnar rendar eða tálgaðar tréspólur,
ef fleiri litir voru og spóluþörfin meiri, gjarnan þá notuð bréf spil eða
þess háttar.
Spólurokkur: Gekk
ætíð undir því nafni. Gjarnan þá notaðir fyrrum spunarokkar en sett
á þá snældurteinn og færanlegur framstjaki því tveir teinar voru notaðir
til að spóla og balbína.
p4
Spanstokkur: Nafnið
spjálk ætíð notað um áhaldið til að halda út voðinni. Talað
var um spjálkarbrygður ef hún var ekki færð til með hæfilegu millibili
og þótti ekki vefaralegt. (sjá teikningu) Þannig var spjálkin, hægt að
stytta hana og beygja. Að leggja upp: Talað var um að
leggja upp alin úr hespu 12 skreppa er mælt var á hesputré því fljótt eftir
aldamótin var hér í sveit spunavél er mikið var spunnið á. Talað
var um "verk í lóðum" t.d. 6.8.
p5
Að reikna í skeið:
Ákveðið var í byrjun hvað þráðafjóldi skyldi vera var þá talað um
"varp" einnig að voðin væri of "varplítil" ef hún reyndist
þynnri en áætlað var. Að reikna í vef: Þegar efnið var tiltækt
og þá ef til vill fleiri litir, þurfti að ákveða hvað margir þræðir og
þá hespur þurfti til að "leggja upp með". Talað var ætíð
um uppistöðu og ívaf.
p6
Rakgrind:
Það var áhaldið nefnt. Rakgrinduur munu hafa verið af svipaðri gerð, víðast
til ásamt vefstólum. Skilhælar eða hestar var nafnið á hælunum er
skoraðir voru á grindina og bundnir traustlega. Rakgrindin var með
prik stúf að ofan er festur var í ólarsmeyg á baðstofubita en að neðan
var kollóttur haus er látinn var leika í holu á fjalarstúf, í holu þá var
gjarnan látinn tólgarmoli til að liðugt léki í. Balbínustóll: Og
balbínusnældur þar í 6 í röð tvíraða stólinn á sjálfstæðum fæti. Undið
var upp á snældurnar "balbínað" á spólurokkinn en þá notaður
"balbínuteininn".
p7
Rakningsspaði: Þekkti
þetta áhald og nafnið með. Afi minn notaði spaðann æfinlega en seinni
tíma vefarar ekki en sennilega hefur flóknað síður ef slitnaði (sjá mynd)
þannig leit rakningsspaði afa út, var hann með laglegt handfang íslenzk
smíði spaðinn 6 cm á breidd, og 30 cm á lengd allur spaðinn.
p8
Rakning á rakgrind:
Rakgrindin var sett upp þar sem pláss var til oft í baðstofu. Gott
var að tveir voru við verkið t.d. þegar ég var barn var, afi minn æfinlega
sá sem hélt á spaðanum, og aðalmaður, en amma sneri grindinni og leit eftir.
Áætluð lengd voðarinnar var ákveðin með því að undið var ofan af einni
snældunni 1 þuml. hleypt framfyrir hverja alin. Þegar lengdin var
fengin var aftur undið upp á snælduna eftir að fest var merki á þráðinn
bundinn spotti eða þ.h. þá var dregið í rakningspaðann en 1 hafður í gati
og gangurinn hélt sér. Hnýttur hnútur á alla endana, skipt sundur
til helminga og brugðið um skilhlælinn og byrjað að ofan og áætlað
eftir lengd hvað þétt þurfti að "leggja á" grindina. Þegar
komið var að merkinu á þræðinum kom hinn skilhællinn, festur sem að ofan,
gert skil á ganginn með því að komið að ofan á fyrrri hælnum og undir hinn
og krossað við til baka
p9
þannig var snúið
til baka og var þá kominn gangur "feti". Alltaf komið ofan
að og þrýst niður með hendinni um leið og grindinni var snúið. Settur
markspotti við "hundrað" eða "stórt hundrað" ef rakið
var á 12. Fullrakin uppistaða nefnd slanga var ætíð gengið frá skilum
með öruggum skilspottum og slangan tekin niður að sérstökum hætti slangan
lykkjufléttuð, fór það fram með mikilli aðgát og grindinni stilltur hraði
í hóf. Þegar fleirlituð uppistaða var, krafðist það vitanlega margs
konar fyrirhafnar slíta frá rekja litarendur. Nokkuð þurfti að áætla
fyrir styttingu að voðin, "kippti sér" en ekki með fastri reglu.
p10
Hafaldaefni og höföld:
Hafalda efni mun hafa fyrrum verið úr togi en ekki er mér kunnugt
um vinnzlu á því. Miðhluti hafaldsins nefndist hafaldaauga. Geymd
voru höföldin, hangandi á góðum stað helst þar sem mölur og ryð komst lítt
að. Höföld með stálaugum komu frá 1916-'20 og voru slæm, vegna þess
að ekki var hnýtt að augunum er þráðurinn var festur í gegn en efnið mjög
límborið og hart, því var breytt um og hnýtt góðri vefjagarni í staðinn,
en það verk var mikil þolinmæðisvinna en tókst vel.
p11
Hafaldagrind:
Var það áhald nefnt er höföld voru hnýtt á. Ég vann að því sem drengur
að hnýta höföld vorum við tveir við það. Þá var notaðneta garn en
gömul höföld voru áður úr togþræði. Þannig var hafaldagrind (sjá
mynd). Hafaldagrindin var gerð úr 5 hlutum 2 hliðum 2 göflum og
sívölum miðás. Vinnan hófst á því að efnið var skorið niður í hæfilega
lengd, annar endinn lítið eitt lengri, honum var brugðið utan um miðásinn
og hnýtt að með rembihnút þetta var um miðju endans en hinum endanum brugðið
lykkjuna áður og hnýtt að síðan út fyrir hliðarskaptið og hnýtt að með
tveim hnútum og að lokum út fyrir leyniþráðinn og enn þá hnýtt eins. Þá
var fyrsta hafaldið komið.
p12
Vefjarkambur: Nefndist
hann. Og að gerð var hann þannig: (sjá mynd). Á kambinum voru
55 fastir tindar í neðri kjálkanum, efri kjálkinn var laus en með holum
á móti tindunum er í þær féllu þegar búið var að leggja í kambinn og honum
lokað. Að láta í kamb: Verkið nefdist að leggja í kamb.
Ákveðið var eftir gangafjölda hvað oft þurfti að breyta útaf með
skiptingu t.d. 1 1/2, 1, að sem slangan kæmi sem jafnast á. Settust tveir
með kambinn milli sín opinn með tindana upp og deildu síðan í bilin er
við átti. Áður var skilprik og skilþráður settir á sinn stað.
p13
Að festa upp: Að
"setja til vefinn" var það kallað. Að bóma vef: Að
"vinda upp" var það kallað. Skilprikið felt inn í rásina
á slöngurifnum, en lausir snúðar voru á rifnum undir snúðana gengu endarnir
á prikinu, snúðarnir festir með teinum er gengu í gegn um rifinn.
Gott var að þrír störfuðu að uppvindingunni 1 hélt í slönguna 2 snéri rifnum
en á rifhausinn var gjarnar bundinn annar skilhælinn sá þriðri leit eftir
kambinum og færði hann til eftir þörfum, greiða flóka og festingar og sjá
um að slangan breiddist sem jafnast á rifinn. Þegar komið var á
enda voru skilprikunum komið fyrir í neðri skilin.
p14
Að draga í höföld:
Verkið hét það. Höföldin bundin saman svo þau gætu sem minnst
færst til. Tveir störfuðu að því að draga í sátu hver á móti öðrum,
annar sá um þræðina en hinn sá um að höföldin kæmu í þeirri röð er við
átti hnýtt var uppá þegar kominn var töluverður skúfur. Að draga
í skeið: Skeiðar krókur hét verkfærið (sjá mynd). Skeiðin bundin
þannig framan á höföldin að hún hallaðist fram. Tveir unnu að ídrættinum
annar tók fram rétta enda, hinn með skeiðarkrókinn í hendi sá um að í réttan
reir væri farið.
p15
Að hnýta fram: Skaftið
er uppistaðan var hnýtt framá var grannur járnteinn, ferkantaður, var talað
um að "hnýta á skaftið" þrjú snæri voru fest um teininn, fyrir
bómuna og í neðri rifinn í þar til gerð göt. Uppbinding: Við
venjulegan einskeftuvefnað voru snærin með sínum krókum fest í hafaldasköftin
í beinni röð, en breytilegt eftir vefnaðargerð t.d. vaðmál.
p16
Að draga fyrir: Þegar
búið var að hnýta fram og fá nokkurt skil, var byrjað að "draga fyrir".
Gefið var "uppí" með einum stórum boga, og slegið með slagborðinu
en þó var oftast fært að fyrst en síðan gefið snöggt högg.
Þá var fljótt er komin var dálítill bekkur tekin spjálkin og hún spent
á, og þurfti þá aðgát til að ekki kæmu spjálkarbrigður ef hún var ekki
færð nógu oft. Þá var alinspotti hafður, það var seglgarnspotti
alin á lengd með hnút á öðrum enda þeim enda ofið í og siðan dreginn brott
er full lengd var komin og sagan endurtók sig.
p17
Að fella vef: Kallaðist
það þegar kom að lokum. Ekki þótti gott að hætta að kvöldi þegar
grisja fór í rifinn var þá "sofið hjá skallakerlingu" og aðrir
sögðu "geitnakerlingu" og þótti það hneysa. Afgangs
endar nefndust "krummabuxur" og voru til margra hluta nytsamir
að bæta og stoppa á þeim tímum er ull var í meira heiðri höfð en nú.
p18
Þóf: Ætíð var
stór dagur er átti að þæfa. Settur stór pottur á eld, fylltur af
vatni. Þá var þófaratunnan staðsett á hentugum stað og ekki mjög
köldum, búri, eldhúsi. Vatninu heitu helt í tunnuna, og þar með drjúgum
slatta af keytu, vel stækri ofan í þennan lög var vaðmálið sett, því ég
geri ráð fyrir að þetta sé 30 alina langur buxnadúkur, en ég óf og þæfði
margar, Hér var um að gera að velta þófinu til með fótunum, var það
ærin þrekraun að geta velt því til meðan hitinn var sem mestur. Þegar
búið var að þvætta þessu um tíma var undið upp og jafnvel dúkurinn skolaður
í rennandi vatni, til að skola keytu þefinn burt. Nú var sett heitt
vatn á dúkinn og nokkur sápa þá hófst hið verulega vota þóf og þá var nauðsynlegt
að halda hitanum í tunnunni, því kom fyrir að þófarinn varpaði af sér brókum
og klæddist pilsi, breiddi það
p19
yfir tunnu barmana,
síðan var snúist og velt og velt tímum saman. Þegar frá leið og þvælið
kólnaði var skift um vatn, fætur vildu sárna, og voru menn lítt til gangs,
daginn þann. Að lokum þótti nóg að gjört, var þá efnið dregið upp
úr þvælinu lykkjað upp á gott prik síðan látið síga úr því til næsta dags.
Þá var þurra þófið eftir: Þvegið var horn í baðstofu, voðin
sett í bala mjög heitt vatn á, farið út í dyr fundin miðjan á dúknum stungið
þar í sterkum staf og nú fór alt fram með miklum hraða snúið og snúið seinni
endanum fléttu brugðið um annan staf er settur var um þverar dyr, nú var
undið, og strokin bleitan af sem best, sett í hlykki sem jafnasta togað
í og strokið. Þá var eftir að "kippa" til að jafna dúkinn
þótti þá miklu varða að smellirnir voru sem jafnastir og hæðstir, annars
var "lausakrakki" sem fólst í mislukkuðum tilburðum við kippinguna.
p20
Nú var farið með
dúkinn inn á þvegið baðstofuhorn og nú hófst seinni þófara athöfnin.
Efninu velt til og frá hnoðað og troðið stóð þetta yfir dagsstund. Ekki
var að jafnaði höfð yfir þófaraþula en vel hefur verið þeginn þófarabiti,
var það ef vel var, magálssneið all væn, og flatkaka fylgdi með. Nú
var senn talið nóg að gert efnið orðið þétt við hæfi. Þá var eftir
að vinda á fjöl, var hafðar tvær fjalir, undið af annari á hina mjög fast
með stimpingum, strokið og togað endinn saumaður fastur, fjölinni komið
fyrir í pressu, undir kistu eða kommóðu. Eftir pressuna í fleiri daga,
var efnið rakið niður þurrkað, vafið í stranga er síðan beið að skorin
væru úr því klæði. Þessir þófara lýsing á við tímann 1910-20.
Eftir þann tíma mun sápa meira notuð en ekki keyta. Ofnir voru
líka þynnri dúkar í milliskyrtur, kjóla og var þá ef meira var haft við
sent til pressunar og litunar til Gefjunar á Akureyri. Þetta sem
hér er sagt er upprifjun á þeim gömlu tímum sem gengnir eru.
Spurningaskrá
Aðfangategund