Tóvinna

Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1884)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1242
Safnnúmer B: 1966-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1242
p1
Ull og tóvinna 3.
Um vefnað og það sem honum tilheyrir get ég fátt og lítið sagt,
sem til fræðslu sé. En það litla sem ég man eða kannast við vil ég
gjarna festa á blað. Vefnaður var sjálfsagður heimilisiðnaður á
hverjum bæ. Fleirri eða færri voðir á hverjum vetri. Hvað margar
eða stórar þær voru, fór eftir mannfjölda, efnum og ástæðum. Voðirnar
voru ætlaðar í utanyfirföt, gróf og fín. Milliföt, pils og skyrtur.
Nærföt, rúmföt, rekkjuvoðir, sængurver, koddaver, brekán.
Flest heimili kepptust við að koma upp og ljúka einni voð fyrir jól. Og
helst skyldi efni í þá næstu vera tilbúið, sem fyrst eftir nýjár. En
helst átti vefstaðurinn að vera auður um hátíðarnar, og gjarnan tekinn
upp á meðan, svo rýmra væri. Vefnað önnuðust að langmestu
leyti stúlkur eða konur, einatt húsfreyjan sjálf, heimasæta eða vinnukona.
Hvað lengi setið var í vefstaðnum dag hvern, fór auðvitað mjög eftir
heimilisástæðum. Á stórum heimilum, mannmörgum sat vefarinn við allann
daginn. En þyrfti hann að sinna
p2
öðrum verkum, eins
og víða var, var ofið milli mála og á vökunni. Vefnaður var erfitt verk,
og ekki ætlað öðrum en fullþroska stúlkum. Ekki þekkti ég neinn umferða
vefara, en fyrir kom, að tekinn var vefur af vinkonu, ef á lá. Um
borgun fyrir það var víst ekki nein regla, oftast greiði móti greiða.
Heyrt hef ég um mann í Mýrdal, Þorstein, sem nokkuð stundaði vefnað
fyrir aðra, og fór milli bæja þeirra erinda. Vefstaður var
til á flestum bæjum, annars varð að fá lánaðan vefstað eða fara með vefinn
á annan bæ, og vefa þar. Hvorutveggja kom fyrir.
Ekki þekki ég kljásteinavefstaðinn,
og ekki veit ég hve lengi hann var í notkun austur þar. Í
vefstaði þurfti gott efni, og vefstaðasmíði vandaverk. Menn í Meðallandi,
sem smíðuðu vefstað get ég nefnt Sigurð á Fljótum, Bjarna á Melhól, Runólf
í Nýjabæ, Ingiberg á Melhól og Friðfinn á Skurðbæ.
Vefstaðir voru amk.
með tvennu lagi. Aðallega
p3
var það þráðarbóman
sem skildi "Með háu bómu" afturokar um helmingi hærri en framokar,
og þá þráðarbóman fest efst milli þeirra "með lágu bómu". Jafnháir
aftur og framokar. Vefjarbóma og þráðabóma á jafnháar báðar í efri
hliðfjöl. Skeiðin, rittið, var í slagborði, féll í gróp, sem
var í efri og neðri slá. Efri sláin á slagborðinu var færanleg á
uppihöldum, en á uppihöldunum hékk slagborðið á kambatrénu, sem voru snasir
framundan hafaldatrénu, tennt fremst, svo færa mátti slagborðið aftur og
fram eftir þörfum. Skeiðar voru allar líkar að lengd og gerð, en
misþéttar, 8o tanna ritti, voru víst algeng. Þetta var útlend smíði.
Þó voru til íslensk ritti, sem notuð voru við mjög grófann vefnað,
t.d. hæruvoðir, sekkja-ritti, poka-skeið. Skyttan var smíðuð
úr hörðum góðum viði. Létt og lipur átti hún að vera. Neðan
á henni voru 2-3 látúnsreimar langs eftir miðri skyttunni, við það rann
hún vetur í skilinu. Á báða enda voru festar málmspengur, þeir máttu
ekki trosna.
p4
Í báðum endum spóluopsins
voru þunnar flögur með gati, sem spóluteinninn, príminn, lék í. Við
aðra flöguna var fjöður laus í efri enda, sem varnaði því að príminn dytti
úr. Spólan var undin á spóluroð. Þau voru klippt úr þunnu kindarskinni,
kannske stundum fiskroð. Spólunni var smeygt á prímann og bandendinn
gekk út um rifu á hlið skyttunnar, sem fóðruð var með látuns renning (rifan).
Spólurokkur var einatt uppgjafa, gamall, spunarokkur, óbreyttur
nema að spóluteinn kom í stað snælduumbúnaðar. Til voru þó spólurokkar
af sérstakri gerð. Hjól líkt og rokkhjól, eintrjáningur, með sveif,
lék í grópum milli lóðréttra stuðla. Snúra var af hjólinu á trissu,
sem var föst á spóluteininum, undir honum var oft kassi fyrir spólur og
spóluhnoð. Spanstokkur var till þess að halda út jöðrum voðar, svo
hæfilega strýtt væri. Hann var í 2 hlutum, svo lengja mátti og stytta
eftir þörfum.
p5
Þegar búið var að
þvo og þurrka þráðarhespurnar varð að ákveða hvað mætti leggja upp úr mörkinni.
Gjarna var þetta borið undir grannkonu eða húsmóður, og vefjarkona,
sem raunar var oft sú sama, ákváðu það eftir nokkrar bollaleggingar. Með
þessu var átt við hvað margar álnir vefjarlengdar miðað við þyngd þráðar,
svo voðin hefði hæfilega breidd. Þetta fór eftir því hvað grannur þráðurinn
var, stór eða smár.
Þá er að vinda þráðinn
í hnykla, þéttfast með fallegum jöfnum reikum. Og næst var að rekja. Einn
þráður var mældur og merktur. Það var lengd vefjarins, 10 álna stubbi,
tvítugur, þrítugur vefur, jafnvel fertug voð. Oftast var rakið á hælum.
Einatt þannig að sköft eða prik voru rekin inn í vegg með þeim millibilum,
sem við átti. Sumsstaðar var rýmra um hús og fastir hælar. Skilhælar
munu hafa verið 2. Þráðarhnyklarnir voru einn og einn látnir í einhver
smá ílát, kassa, skálar, jafnvel aska. Endar allra hnyklanna teknir
í hendina, feti brugðið um hælana eftir einhverjum vissum reglum, sem
p6
ég kann ekki að lýsa.
En skilhæla og skilband heyrði ég nefnt. Þegar fullrakið
var, var fikað ofan af hælunum, lykkju brugðið í lykkju, vel gengið frá
endum og slangan var fullgerð. Rakningsgrind sá ég fyrst á Strönd.
Hana átti Einar hreppsn. oddviti Einarsson. Hana mun hafa smíðað
snillingurinn Sveinn Ólafsson, tengdasonur Einars. Þannig var um
búið í skemmu Einars, að fljótlegt var að setja upp grindina og taka niður.
Ýmsum þótti gott að fara að Strönd, og fá að rekja á þessarri grind. Þótti
hægara en að hlaupa á milli hælana. Nú var komið að því að
setja til. Fyrst var að leggja í kambinn. Kamburinn var trérim allþykk,
næstum jafnlöng breidd vefstaðarins. Í þessa rim voru festir sívalir
tindar ca. 3" langir, svo þéttir að tæplega varð komið fingurgóm á
milli. Til beggja enda voru flatar rimar nokkru lengri en tindarnir,
svo var önnur rim, efri kambur, með götum á báðum endum, sem neðri kambrimarnar
gengu í gegnum þegar kambinum
p7
var lokað. Þegar
búið var að leggja í kambinn, og þannig ákveða breidd voðar, var kamburinn
festur framan streyi bómu plógskaftinu, sem var sívallt smeygt í skilið,
gengið frá því í gróp á þráðarbómunni, rifnum, og svo var farið að bóma.
Til þess þurftu helst að vera 3 menn, einn hélt í slönguna, hélt
undir, fram af brjóstbómu, annar snéri þráðarbómuhausnum og þriðji var
við þráðarbómuna, sá um og hafði hendur á, svo að vefðist jafnt á hana,
jaðrar færu vel osfrv. Svo voru höföldin sett upp. Hafaldasköftin
voru venjulega 8, 4 að ofan 4 að neðan, flöt slétt og lipur. Í enda
efri skaftanna var fest snæri, sem svo voru þrædd upp í trissur, Jómfrú,
sem festar voru á hafaldatréð. Þetta voru smátalíur eða blokkir. Haföldin
voru vandlega unninn þráður úr góðu togi. Tvinnaður eða helst þrinnaður,
undinn í hnykla á dálítinn tólgarmola, hespað í mátulega stórar hespur,
þvegið og þurrkað. Skorið út úr hespunni og loks voru höföldin hnýtt
á hafaldagrindinni.
p8
Hafaldagrindin: 2
okar, í neðri okann voru festar rimar, flatar sín í hvorn enda og grönn
sívöl rim í miðju. Efri okinn var laus með götum fyrir rimarnar,
og mátti festa hann á þær á meðan haföldin voru hnýtt. Hafaldaefnið, hespan,
hengd upp. Einn og einn þráður tekinn, lykkjan lögð um rimina,
sem frá manni snýr. Endarnir jafnir, góðir hnútar báðu megin við
mið, sívölu, rimina, og svo hnýtt utaná hinni, venjulegur rembihnútur.
Miðrimin myndaði möskvan, hafaldaaugað. Þegar grindin
var full, var efri okinn tekinn af, spotti dreginn gegnum báða enda hafaldanna,
og þeim smeygt upp af rimunum. Og svo á sínum tíma á hafaldasköftin
í vefstaðnum. Hnútarnir á haföldunum snéru upp og mynduðu eins og
.... ofan á sköftunum. Til þess að haföldin færu ekki útaf neðri
sköftunum, var spotti festur um endana og lá lauslega með þeim. En
niður úr miðjum neðri sköftum voru skammelabonelin niður í skammelin. Stundum
voru járnlykkjur í sköftunum til þess
p9
að festa í skammelabönd
og jómfrúsnærin, en það var ekki alltaf. Að draga í höföldin
þurfti 2, annar, sá sem rétti, einatt unglingur, tók þráðarendana einn
og einn framan við kambinn, hinn, oftast vefarinn sjálfur, var fyrir framan
haföldin. Tók við endanum og þræddi hann gegnum möskvann eftir einhverjum
flóknum reglum, fremsta, fremra mið, aftara mið, aftasta, heyrðist stundum
í hljóðskrafi. Næst var að draga í skeiðina. Skeiðin,
ritti, var skorðuð í slagborðið. Krækjan, oftast klippt úr látúnsrenning,
henni var stungið gegnum skeiðina (byrjað í miðju), annar lét 2-3 enda
á krækjuna, hinn dró hana til sín og tók endann af. Þetta gekk koll
af kolli út til enda og svo hinn helmingurinn á sama hátt. Áður var
ákveðið hvernig reiknað var í skeiðina, hvað margir þræðir í tönn, þar
eftir fór varpið, 2 í tönn, 3 í annarri, þriðju hverri. Skemmtilegast
var að þráðurinn fyllti skeiðina út til enda skeiðarbreidd. Stundum
gekk kannske utanaf smáfeti og stundum varð görnmjótt. Hvorugt var
gott, einhver misreikningur olli.
p10
Nú er að hnýta fram,
3-4 snæri fest um vefjarbómuna, lögð svo upp yfir brjóstbómuna, þar sem
plógskaftið er nú. Þráðunum sem komnir eru í gegnum haföld og skeið,
er nú nokkrum saman hnýtt um plógskaftið, strekkt á og aðgætt að öll uppistaða
væri jöfn og skil hrein, hvergi misslekja né snúið um tönn.
Og svo er að draga fyrir. Fyrirvafið hreint og þurrt í hespum eða
hnyklum og búið að spóla á nokkur voð. Skyttan með spólunni í, er
tekin, skilið opnað með því að stíga á skammelin. Skyttan smýgur
gegnum skilið og þráðurinn, fyrirdrátturinn, sleginn að með slagborðinu.
Sköftin með höföldunum ganga á víxl upp eða niður við hvern fyrirdrátt
um leið og stigið er á skammelin. Gefið er í með því að höndin ýtir
á fyrirvefsþráðinn í boga aftur undir skeiðina, áður en að er slegið. Stikuþráður
álnarlangur bandspotti (fín flétta) með hnút á öðrum enda, er festur í
vefaðið milli þráða. Hann er færður eftir því sem verkið vinnst,
með því er hægt að vita hvað gengur. Ein áfæra er búin þegar dúkurinn
er kominn
p11
það nærri skeiðinni,
að ekki er skilrúm fyrir skyttuna, enda þótt búið sé að færa slagborðið
í öftustu skor á kambatrénu. Það er slakað á þráðarbómu, en hert
á fram-vefjarbómu, greitt vel úr aftan við höföldin, ef einhversstaðar
er flækt eða þræðir snúnir saman. Snærin vefjast um bómuna og loks
eru komin það mörg vöf af voðinni að nú má leysa snærin. Plógskaftið
fellur inní gróp á bómunni, strekkt er á, og vefurinn barinn jafnt og þétt.
Taktfastur samhljómur í skammelum, trissum og slagborði merkir að
lag er á vefnum. Stundum er líka ólag á, hann er flæktur, slitnar
eða misslekja. Að mörgu þurfti að gæta, þráðarbótin varð alltaf að
vera tiltæk, ef þráður slitnaði. Stundum þótti óvenjuleg þráðaslit
boða gestakomu og jafnvel vissir menn boðuðu komu sína með þeim hætti.
Smátt og smátt gildnar vefjarbóman, en hin rýrnar að sama
skapi. Svo fer að grisja í bómuna gegnum þráðinn, og bráðum er mál
að hnýta snærin. 3-4 snæri eru festu um blógskaftið og hinn hendinn
p12
um bómuna, jafnlöng
urðu þau að vera. Ekki þótti gott, ef nótt leið eftir að búið var
að hnýta snærin áður en vefur var felldur, og væri skaftið komið upp að
streyibómu, en ekki fellt niður, skyldi vefjarkona sofa hjá geitnakarlinum,
sem fáar fýsti. Nú er skaftið komið fram undir höföldin. Ekki skil
fyrir skyttuna fyrir framan skeið, verkinu er lokið. Vefurinn er
felldur, klippt frá og afvikurnar dregnar úr höföldunum. Þær mátti
nota í þráðarbót, þræðingar við fatasaum ofl. Voðin er vafin í stranga
ofan af bómunni. Voðir voru ýmislega litar. Uppistaða
stundum með sama lit og fyrirvaf, stundum ekki. Ofið var röndótt
og köflótt, litað fyrirvaf. Ofið var vaðmál, vormeldúkur, tvískefta
og hver veit hvað. Svo kom vefjargarn, útlent, tvistur, til
sögunnar. Það var bæði hvítt og mislitt. Við það minnkaði mjög
þráðarspuni. Oft var garnið haft í uppistöðu, en ullarband í fyrirvaf,
stundum var líka ofið "garn uppí garn". Þetta voru ágætir
og fallegir dúkar með margslags randaflúri.
p13
Fljótlega eftir að
voðin var laus úr vefstaðnum varð að þvo hana og þæfa. Hún var þvæld
í heitri keytublöndu, síðan vel skoluð í köldu vatni og margbarin með tréklappi,
svo var hún gegnbleytt í heitu vatni og vandlega undin. Að
vinda voð var næsta erfitt verk og vandasamt, oftast þannig gert: járnkarl
eða annað slíkt, var skorðað í húsdyr. Þar um var gengið frá báðum
endum eða lykkju og endi voðar. Í hinn enda eða lykkjur var sett
sterkt skaft, sem sterkur maður fór með, svo langt ú sem náði. Svo
var snúið af öllu afli og vatnið hripaði úr. Forðast bar í lengstu
lög að láta "hlaupa í lið", þ.e. að snurða kæmi á þennan vefning.
Þegar búið var að þurrvinda, var vöndullinn borinn inn í baðstofu,
kannske stundum í auðan fjósbás. Þar greitt úr vöndlinum á þófaraborðið,
sem var tilbúið, hreinþvegið. Það var vanalega hleri eða lítil hurð.
Þófarinn oftast karlmaður, berfættu á nærklæðum einum, steig upp
á hrúguna, hnuðlaði hana, og vellti undir fótum
p14
sér af mesta kappi,
tímum saman. Við og við varð að hrista upp. Það gerðu 2, tóku
í jaðrana sinn með hvorri hendi um fjögra álna bút í einu. Hrist
var með snöggum samtaka hreyfingum, svo að small í. Þetta þótti vandaverk
og erfitt var að þæfa stóra voð.
Oftast gerðu þetta
heimamenn, einstaka kvenmaður þæfði fótaþóf, en þótti varla kvennavinna.
Afbæjarmenn eða maður var stundum fenginn til að þæfa vaðmál. Þótt
það góður greiði. Til voru menn sem fengu orð fyrir að vera góður
þófari, og voru eftirsóttir til þeirra hluta. Sjálfsagt þótti að
þófarinn væri vel haldinn, hvað fæði snerti. Það besta sem til var,
var framreitt og ekki skorið við nögl. Hann var kófsveittur og þurfti
því oft að drekka. Stundum þófnaði voðin óvenulega seint, því var
sagt að óþóf væri komið í hana. Orsakir þess kunnu að hafa verið
ýmsar, þófið of þurrt. Þá var reynt að dekkja í því, þ.e. látið drjúpa
vatn hér og þar í viðina, t.d. eftir að
p15
hrisst var upp. Ef
til vill vantaði þófarann snerpu eða hann var ekki nógu þungur á því.
Þegar fullþæft var, en þar kom vanalega úrskurður húsfreyju til,
var voðin vafin upp á slétta jafnbreiða fjöl, oft rúmfjöl, annar hélt í
þéttfast og teygði út jaðra. Fast og jafnt var vafið og hvert vaf
vel strokið út til ystu jaðra. Svo var þetta sett undir farg t.d.
þunga kistu, þar sem það var um tíma. Seinna var þessi voð hlutuð
í sundur, sumt litað og sniðið í flíkur. En það er önnur saga.
p16
Alkunn vísa: Bárður
minn á jökli - leggst þú nú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - innan
í skóna - og naglabrot í skipið þitt - ef að gengur þótið mitt. Þófaravísur:
Illa gekk að þæfa þá - þegar hann var með hnallinn - brúðurin mælti
og börnin smá - brjótt ekki ofan pallinn. Þungur er á þófinu - þó
þunnur sé á vangann - Ekki skaltu hafa karlinn svangann. Þraut er
að sprikla á þófi hér - í þröngum baulu klefa - en bót er það ef birtist
mér - bráðum jómfrú Eva.
Nr. 1242
p1
Ull og tóvinna 3.
Um vefnað og það sem honum tilheyrir get ég fátt og lítið sagt,
sem til fræðslu sé. En það litla sem ég man eða kannast við vil ég
gjarna festa á blað. Vefnaður var sjálfsagður heimilisiðnaður á
hverjum bæ. Fleirri eða færri voðir á hverjum vetri. Hvað margar
eða stórar þær voru, fór eftir mannfjölda, efnum og ástæðum. Voðirnar
voru ætlaðar í utanyfirföt, gróf og fín. Milliföt, pils og skyrtur.
Nærföt, rúmföt, rekkjuvoðir, sængurver, koddaver, brekán.
Flest heimili kepptust við að koma upp og ljúka einni voð fyrir jól. Og
helst skyldi efni í þá næstu vera tilbúið, sem fyrst eftir nýjár. En
helst átti vefstaðurinn að vera auður um hátíðarnar, og gjarnan tekinn
upp á meðan, svo rýmra væri. Vefnað önnuðust að langmestu
leyti stúlkur eða konur, einatt húsfreyjan sjálf, heimasæta eða vinnukona.
Hvað lengi setið var í vefstaðnum dag hvern, fór auðvitað mjög eftir
heimilisástæðum. Á stórum heimilum, mannmörgum sat vefarinn við allann
daginn. En þyrfti hann að sinna
p2
öðrum verkum, eins
og víða var, var ofið milli mála og á vökunni. Vefnaður var erfitt verk,
og ekki ætlað öðrum en fullþroska stúlkum. Ekki þekkti ég neinn umferða
vefara, en fyrir kom, að tekinn var vefur af vinkonu, ef á lá. Um
borgun fyrir það var víst ekki nein regla, oftast greiði móti greiða.
Heyrt hef ég um mann í Mýrdal, Þorstein, sem nokkuð stundaði vefnað
fyrir aðra, og fór milli bæja þeirra erinda. Vefstaður var
til á flestum bæjum, annars varð að fá lánaðan vefstað eða fara með vefinn
á annan bæ, og vefa þar. Hvorutveggja kom fyrir.
Ekki þekki ég kljásteinavefstaðinn,
og ekki veit ég hve lengi hann var í notkun austur þar. Í
vefstaði þurfti gott efni, og vefstaðasmíði vandaverk. Menn í Meðallandi,
sem smíðuðu vefstað get ég nefnt Sigurð á Fljótum, Bjarna á Melhól, Runólf
í Nýjabæ, Ingiberg á Melhól og Friðfinn á Skurðbæ.
Vefstaðir voru amk.
með tvennu lagi. Aðallega
p3
var það þráðarbóman
sem skildi "Með háu bómu" afturokar um helmingi hærri en framokar,
og þá þráðarbóman fest efst milli þeirra "með lágu bómu". Jafnháir
aftur og framokar. Vefjarbóma og þráðabóma á jafnháar báðar í efri
hliðfjöl. Skeiðin, rittið, var í slagborði, féll í gróp, sem
var í efri og neðri slá. Efri sláin á slagborðinu var færanleg á
uppihöldum, en á uppihöldunum hékk slagborðið á kambatrénu, sem voru snasir
framundan hafaldatrénu, tennt fremst, svo færa mátti slagborðið aftur og
fram eftir þörfum. Skeiðar voru allar líkar að lengd og gerð, en
misþéttar, 8o tanna ritti, voru víst algeng. Þetta var útlend smíði.
Þó voru til íslensk ritti, sem notuð voru við mjög grófann vefnað,
t.d. hæruvoðir, sekkja-ritti, poka-skeið. Skyttan var smíðuð
úr hörðum góðum viði. Létt og lipur átti hún að vera. Neðan
á henni voru 2-3 látúnsreimar langs eftir miðri skyttunni, við það rann
hún vetur í skilinu. Á báða enda voru festar málmspengur, þeir máttu
ekki trosna.
p4
Í báðum endum spóluopsins
voru þunnar flögur með gati, sem spóluteinninn, príminn, lék í. Við
aðra flöguna var fjöður laus í efri enda, sem varnaði því að príminn dytti
úr. Spólan var undin á spóluroð. Þau voru klippt úr þunnu kindarskinni,
kannske stundum fiskroð. Spólunni var smeygt á prímann og bandendinn
gekk út um rifu á hlið skyttunnar, sem fóðruð var með látuns renning (rifan).
Spólurokkur var einatt uppgjafa, gamall, spunarokkur, óbreyttur
nema að spóluteinn kom í stað snælduumbúnaðar. Til voru þó spólurokkar
af sérstakri gerð. Hjól líkt og rokkhjól, eintrjáningur, með sveif,
lék í grópum milli lóðréttra stuðla. Snúra var af hjólinu á trissu,
sem var föst á spóluteininum, undir honum var oft kassi fyrir spólur og
spóluhnoð. Spanstokkur var till þess að halda út jöðrum voðar, svo
hæfilega strýtt væri. Hann var í 2 hlutum, svo lengja mátti og stytta
eftir þörfum.
p5
Þegar búið var að
þvo og þurrka þráðarhespurnar varð að ákveða hvað mætti leggja upp úr mörkinni.
Gjarna var þetta borið undir grannkonu eða húsmóður, og vefjarkona,
sem raunar var oft sú sama, ákváðu það eftir nokkrar bollaleggingar. Með
þessu var átt við hvað margar álnir vefjarlengdar miðað við þyngd þráðar,
svo voðin hefði hæfilega breidd. Þetta fór eftir því hvað grannur þráðurinn
var, stór eða smár.
Þá er að vinda þráðinn
í hnykla, þéttfast með fallegum jöfnum reikum. Og næst var að rekja. Einn
þráður var mældur og merktur. Það var lengd vefjarins, 10 álna stubbi,
tvítugur, þrítugur vefur, jafnvel fertug voð. Oftast var rakið á hælum.
Einatt þannig að sköft eða prik voru rekin inn í vegg með þeim millibilum,
sem við átti. Sumsstaðar var rýmra um hús og fastir hælar. Skilhælar
munu hafa verið 2. Þráðarhnyklarnir voru einn og einn látnir í einhver
smá ílát, kassa, skálar, jafnvel aska. Endar allra hnyklanna teknir
í hendina, feti brugðið um hælana eftir einhverjum vissum reglum, sem
p6
ég kann ekki að lýsa.
En skilhæla og skilband heyrði ég nefnt. Þegar fullrakið
var, var fikað ofan af hælunum, lykkju brugðið í lykkju, vel gengið frá
endum og slangan var fullgerð. Rakningsgrind sá ég fyrst á Strönd.
Hana átti Einar hreppsn. oddviti Einarsson. Hana mun hafa smíðað
snillingurinn Sveinn Ólafsson, tengdasonur Einars. Þannig var um
búið í skemmu Einars, að fljótlegt var að setja upp grindina og taka niður.
Ýmsum þótti gott að fara að Strönd, og fá að rekja á þessarri grind. Þótti
hægara en að hlaupa á milli hælana. Nú var komið að því að
setja til. Fyrst var að leggja í kambinn. Kamburinn var trérim allþykk,
næstum jafnlöng breidd vefstaðarins. Í þessa rim voru festir sívalir
tindar ca. 3" langir, svo þéttir að tæplega varð komið fingurgóm á
milli. Til beggja enda voru flatar rimar nokkru lengri en tindarnir,
svo var önnur rim, efri kambur, með götum á báðum endum, sem neðri kambrimarnar
gengu í gegnum þegar kambinum
p7
var lokað. Þegar
búið var að leggja í kambinn, og þannig ákveða breidd voðar, var kamburinn
festur framan streyi bómu plógskaftinu, sem var sívallt smeygt í skilið,
gengið frá því í gróp á þráðarbómunni, rifnum, og svo var farið að bóma.
Til þess þurftu helst að vera 3 menn, einn hélt í slönguna, hélt
undir, fram af brjóstbómu, annar snéri þráðarbómuhausnum og þriðji var
við þráðarbómuna, sá um og hafði hendur á, svo að vefðist jafnt á hana,
jaðrar færu vel osfrv. Svo voru höföldin sett upp. Hafaldasköftin
voru venjulega 8, 4 að ofan 4 að neðan, flöt slétt og lipur. Í enda
efri skaftanna var fest snæri, sem svo voru þrædd upp í trissur, Jómfrú,
sem festar voru á hafaldatréð. Þetta voru smátalíur eða blokkir. Haföldin
voru vandlega unninn þráður úr góðu togi. Tvinnaður eða helst þrinnaður,
undinn í hnykla á dálítinn tólgarmola, hespað í mátulega stórar hespur,
þvegið og þurrkað. Skorið út úr hespunni og loks voru höföldin hnýtt
á hafaldagrindinni.
p8
Hafaldagrindin: 2
okar, í neðri okann voru festar rimar, flatar sín í hvorn enda og grönn
sívöl rim í miðju. Efri okinn var laus með götum fyrir rimarnar,
og mátti festa hann á þær á meðan haföldin voru hnýtt. Hafaldaefnið, hespan,
hengd upp. Einn og einn þráður tekinn, lykkjan lögð um rimina,
sem frá manni snýr. Endarnir jafnir, góðir hnútar báðu megin við
mið, sívölu, rimina, og svo hnýtt utaná hinni, venjulegur rembihnútur.
Miðrimin myndaði möskvan, hafaldaaugað. Þegar grindin
var full, var efri okinn tekinn af, spotti dreginn gegnum báða enda hafaldanna,
og þeim smeygt upp af rimunum. Og svo á sínum tíma á hafaldasköftin
í vefstaðnum. Hnútarnir á haföldunum snéru upp og mynduðu eins og
.... ofan á sköftunum. Til þess að haföldin færu ekki útaf neðri
sköftunum, var spotti festur um endana og lá lauslega með þeim. En
niður úr miðjum neðri sköftum voru skammelabonelin niður í skammelin. Stundum
voru járnlykkjur í sköftunum til þess
p9
að festa í skammelabönd
og jómfrúsnærin, en það var ekki alltaf. Að draga í höföldin
þurfti 2, annar, sá sem rétti, einatt unglingur, tók þráðarendana einn
og einn framan við kambinn, hinn, oftast vefarinn sjálfur, var fyrir framan
haföldin. Tók við endanum og þræddi hann gegnum möskvann eftir einhverjum
flóknum reglum, fremsta, fremra mið, aftara mið, aftasta, heyrðist stundum
í hljóðskrafi. Næst var að draga í skeiðina. Skeiðin,
ritti, var skorðuð í slagborðið. Krækjan, oftast klippt úr látúnsrenning,
henni var stungið gegnum skeiðina (byrjað í miðju), annar lét 2-3 enda
á krækjuna, hinn dró hana til sín og tók endann af. Þetta gekk koll
af kolli út til enda og svo hinn helmingurinn á sama hátt. Áður var
ákveðið hvernig reiknað var í skeiðina, hvað margir þræðir í tönn, þar
eftir fór varpið, 2 í tönn, 3 í annarri, þriðju hverri. Skemmtilegast
var að þráðurinn fyllti skeiðina út til enda skeiðarbreidd. Stundum
gekk kannske utanaf smáfeti og stundum varð görnmjótt. Hvorugt var
gott, einhver misreikningur olli.
p10
Nú er að hnýta fram,
3-4 snæri fest um vefjarbómuna, lögð svo upp yfir brjóstbómuna, þar sem
plógskaftið er nú. Þráðunum sem komnir eru í gegnum haföld og skeið,
er nú nokkrum saman hnýtt um plógskaftið, strekkt á og aðgætt að öll uppistaða
væri jöfn og skil hrein, hvergi misslekja né snúið um tönn.
Og svo er að draga fyrir. Fyrirvafið hreint og þurrt í hespum eða
hnyklum og búið að spóla á nokkur voð. Skyttan með spólunni í, er
tekin, skilið opnað með því að stíga á skammelin. Skyttan smýgur
gegnum skilið og þráðurinn, fyrirdrátturinn, sleginn að með slagborðinu.
Sköftin með höföldunum ganga á víxl upp eða niður við hvern fyrirdrátt
um leið og stigið er á skammelin. Gefið er í með því að höndin ýtir
á fyrirvefsþráðinn í boga aftur undir skeiðina, áður en að er slegið. Stikuþráður
álnarlangur bandspotti (fín flétta) með hnút á öðrum enda, er festur í
vefaðið milli þráða. Hann er færður eftir því sem verkið vinnst,
með því er hægt að vita hvað gengur. Ein áfæra er búin þegar dúkurinn
er kominn
p11
það nærri skeiðinni,
að ekki er skilrúm fyrir skyttuna, enda þótt búið sé að færa slagborðið
í öftustu skor á kambatrénu. Það er slakað á þráðarbómu, en hert
á fram-vefjarbómu, greitt vel úr aftan við höföldin, ef einhversstaðar
er flækt eða þræðir snúnir saman. Snærin vefjast um bómuna og loks
eru komin það mörg vöf af voðinni að nú má leysa snærin. Plógskaftið
fellur inní gróp á bómunni, strekkt er á, og vefurinn barinn jafnt og þétt.
Taktfastur samhljómur í skammelum, trissum og slagborði merkir að
lag er á vefnum. Stundum er líka ólag á, hann er flæktur, slitnar
eða misslekja. Að mörgu þurfti að gæta, þráðarbótin varð alltaf að
vera tiltæk, ef þráður slitnaði. Stundum þótti óvenjuleg þráðaslit
boða gestakomu og jafnvel vissir menn boðuðu komu sína með þeim hætti.
Smátt og smátt gildnar vefjarbóman, en hin rýrnar að sama
skapi. Svo fer að grisja í bómuna gegnum þráðinn, og bráðum er mál
að hnýta snærin. 3-4 snæri eru festu um blógskaftið og hinn hendinn
p12
um bómuna, jafnlöng
urðu þau að vera. Ekki þótti gott, ef nótt leið eftir að búið var
að hnýta snærin áður en vefur var felldur, og væri skaftið komið upp að
streyibómu, en ekki fellt niður, skyldi vefjarkona sofa hjá geitnakarlinum,
sem fáar fýsti. Nú er skaftið komið fram undir höföldin. Ekki skil
fyrir skyttuna fyrir framan skeið, verkinu er lokið. Vefurinn er
felldur, klippt frá og afvikurnar dregnar úr höföldunum. Þær mátti
nota í þráðarbót, þræðingar við fatasaum ofl. Voðin er vafin í stranga
ofan af bómunni. Voðir voru ýmislega litar. Uppistaða
stundum með sama lit og fyrirvaf, stundum ekki. Ofið var röndótt
og köflótt, litað fyrirvaf. Ofið var vaðmál, vormeldúkur, tvískefta
og hver veit hvað. Svo kom vefjargarn, útlent, tvistur, til
sögunnar. Það var bæði hvítt og mislitt. Við það minnkaði mjög
þráðarspuni. Oft var garnið haft í uppistöðu, en ullarband í fyrirvaf,
stundum var líka ofið "garn uppí garn". Þetta voru ágætir
og fallegir dúkar með margslags randaflúri.
p13
Fljótlega eftir að
voðin var laus úr vefstaðnum varð að þvo hana og þæfa. Hún var þvæld
í heitri keytublöndu, síðan vel skoluð í köldu vatni og margbarin með tréklappi,
svo var hún gegnbleytt í heitu vatni og vandlega undin. Að
vinda voð var næsta erfitt verk og vandasamt, oftast þannig gert: járnkarl
eða annað slíkt, var skorðað í húsdyr. Þar um var gengið frá báðum
endum eða lykkju og endi voðar. Í hinn enda eða lykkjur var sett
sterkt skaft, sem sterkur maður fór með, svo langt ú sem náði. Svo
var snúið af öllu afli og vatnið hripaði úr. Forðast bar í lengstu
lög að láta "hlaupa í lið", þ.e. að snurða kæmi á þennan vefning.
Þegar búið var að þurrvinda, var vöndullinn borinn inn í baðstofu,
kannske stundum í auðan fjósbás. Þar greitt úr vöndlinum á þófaraborðið,
sem var tilbúið, hreinþvegið. Það var vanalega hleri eða lítil hurð.
Þófarinn oftast karlmaður, berfættu á nærklæðum einum, steig upp
á hrúguna, hnuðlaði hana, og vellti undir fótum
p14
sér af mesta kappi,
tímum saman. Við og við varð að hrista upp. Það gerðu 2, tóku
í jaðrana sinn með hvorri hendi um fjögra álna bút í einu. Hrist
var með snöggum samtaka hreyfingum, svo að small í. Þetta þótti vandaverk
og erfitt var að þæfa stóra voð.
Oftast gerðu þetta
heimamenn, einstaka kvenmaður þæfði fótaþóf, en þótti varla kvennavinna.
Afbæjarmenn eða maður var stundum fenginn til að þæfa vaðmál. Þótt
það góður greiði. Til voru menn sem fengu orð fyrir að vera góður
þófari, og voru eftirsóttir til þeirra hluta. Sjálfsagt þótti að
þófarinn væri vel haldinn, hvað fæði snerti. Það besta sem til var,
var framreitt og ekki skorið við nögl. Hann var kófsveittur og þurfti
því oft að drekka. Stundum þófnaði voðin óvenulega seint, því var
sagt að óþóf væri komið í hana. Orsakir þess kunnu að hafa verið
ýmsar, þófið of þurrt. Þá var reynt að dekkja í því, þ.e. látið drjúpa
vatn hér og þar í viðina, t.d. eftir að
p15
hrisst var upp. Ef
til vill vantaði þófarann snerpu eða hann var ekki nógu þungur á því.
Þegar fullþæft var, en þar kom vanalega úrskurður húsfreyju til,
var voðin vafin upp á slétta jafnbreiða fjöl, oft rúmfjöl, annar hélt í
þéttfast og teygði út jaðra. Fast og jafnt var vafið og hvert vaf
vel strokið út til ystu jaðra. Svo var þetta sett undir farg t.d.
þunga kistu, þar sem það var um tíma. Seinna var þessi voð hlutuð
í sundur, sumt litað og sniðið í flíkur. En það er önnur saga.
p16
Alkunn vísa: Bárður
minn á jökli - leggst þú nú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - innan
í skóna - og naglabrot í skipið þitt - ef að gengur þótið mitt. Þófaravísur:
Illa gekk að þæfa þá - þegar hann var með hnallinn - brúðurin mælti
og börnin smá - brjótt ekki ofan pallinn. Þungur er á þófinu - þó
þunnur sé á vangann - Ekki skaltu hafa karlinn svangann. Þraut er
að sprikla á þófi hér - í þröngum baulu klefa - en bót er það ef birtist
mér - bráðum jómfrú Eva.
Spurningaskrá
Aðfangategund