Ull
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1929)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1482
Safnnúmer B: 1968-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1482
p1
Ull og tóvinna 4. Vefnaður:
Voðum var gefið nafn eftir því í hvað þær áttu að fara. Álnatal var
ákveðið til ákveðinna hluta t.d. 6 álnir í rekkjuvoð og svolítið meira
í teppi, sem þá var alltaf brugðið innundir til hliðanna og endanna á rúminu.
Einskefta: Það sem var úr tvisti var ávallt kallað
dúkvend. Ekki var mikið um jurtalit, en tvisturinn var svo mislitur
oft sjálfur. Mynstrin voru kölluð t.d. dúkvend og vaðmálsvend. Litirnir
voru undnir á spjald áður og þeim raðað niður. Það var kallað að
raða niður litum, og þá mátti ekki vera einum þræði meira
p2
í einni rönd en annarri, nema að
það kæmi rétt út. Kjóladúkur var eins og milliskyrtudúkur,
nema á litinn. Millipilsdúkur var oft mikið röndóttur í uppistöðunni.
Svuntudúkur var oft svipaður. Oft var höfð rönd neðst þversum í millipilsadúk.
Kjóla og milliskyrtudúkar voru oft rúðóttir. Fatafóður var
oftast einskefta. Allt óvandað var ofið með einskeftu eins og t.d.
reiðingsdýnur. Húsgagnaáklæði ekki ofið né borðdúkar eða handklæði
eða gluggatjöld né til útsaums eða skyrsíur. Einskeftudúkar voru
ekki sendir til litunar. Vaðmál: Uppistaða í vaðmáli
var t.d. hvít, ef hún átti að vera í nærföt og rekkjuvoðir. Þá var
oft höfð haustull með. Svo var haft dökkleitara í ytri föt. Það
fínasta sem
p3
haft var í spariföt, peysupils
oþh. var kallað þriggja lóða verk, þegar átti að vanda það sem best. Vandasamt
var að þæfa það svo það þófnaði ekki misjafnt, því fínna sem það var, varð
að hrista það oftar upp. Það geru 2 með því að taka það í milli sín
og hrist svo small í. Pokavend hét sérstök vend. Í undirdekk
var haft voða fínt, stundum ar saumað í það. Klæðavefnaður
- veipa: Klæðavend var til, og gekk undir því nafni. T.d. var hún
trúlega notuð til karlmannafatnaðar. Uppistaða í hana var heimaspunninn
þráður. Ívafið varð að vera ákaflega lint band. Sauðalitir
voru í hversdagsföt, hafðir dökkir helst. Annars voru litir eftir
því hvað hver hafði ráð á.
p4
Hringvefnaður: Hringvefnaður
var hafður í ábreiður. Bæði tíðkaðist heil og hálf hringað. Uppistaða
oft dökkgrá, þráður og band. Litir eftir ástæðum. Oddavefnaður:
Oddavefnaður var til, og var oft hafður í teppi yfir menn. Þráður
var uppistaða og ívafið band, helst snúðlint. Ormeldúkur:
Sú vend var kölluð Vormeldúkur. Efnið var úr ull því snúðmeira
sem það átti að vera sterkara. Litir eftir ástæðum. Bandormeldúkur
var til og einnig þráðarormeldúrkur. Uppistaðan mátti vera linari,
ef hún var tvöföld. Hvorttveggja var notað nokkuð jöfnum höndum,
eftir því þó í hvað það átti að vera.
p5
Salún: Rúmábreiður voru ofnar
úr því. Litir eftir ástæðum. Vefarar hugsuðu oft sjálfir upp
mynstrin amk. ef eigandi voðarinnar ekki gerði það. Þeir höfðu venjulega
engar fyrirmyndir. Salúnmynstrin voru yfirleitt ekki í bekkjum. Salúnsvefnaður
var ekki mikið notaður. Salúnsábreiður voru notaðar stundum til hátíðabrigða.
Salúnsábreiður tæplega til nú. Brekán: Rúmábreiður
voru oft nefndar ábreiður. "Þú átt eftir að láta ábreiðuna yfir
rúmið" osfrv. Salúnsofnar ábreiður voru stundum nefndar brekán.
Ekki var talað um brekánsvefnað. Brekán voru vanalega rúðótt
eða teinótt og á víxl vaðmálsvend eða einskefta, eftir því hve fínt það
átti að vera. Þræðir voru í uppistöðu
p6
ívaf úr bandi. Notuð var
skytta. Ef efnið átti að vera þykkt, var meira gefið upp í vefinn, (meira
varpað), eða þá sumsstaðar 2 þræðir í tönn og minna varpað. Ekki
voru ofin brekán eftir 1930. Glitvefnaður: Glitofnir munir
munu flestir hafa farið í eyðileggingu. Trúlega hefir verið gott að merkja
í einskeftuna. Glitvefnaður hefir verið iðkaður á þessari öld í skólum
t.d. Flosvefnaður: Stundum var flosað án þess að flosvefa
í stól. Slagborðið var notað til að slá að, ef flosað var í stól. Hálfflos
er til og þó trúlega alflos líka. Flosvefnaður var hafður í púða
t.d.
p7
Spjaldvefnaður: Spjaldabönd
voru úr spjaldvefnaði, bæði sokkabönd, axlabönd og styttubönd. Ívafið
var undið á trénál. Ullistaða og ívaf á spjaldaband var yfirleitt
úr tvisti. Kannske stundum úr fínu bandi.
Hannyrðabókin var til og
blöð úr henni eru trúlega til hjá Tómasínu Þórólfsd. Minni Ólafsvöllum.
Fótvefnaður: Heimildarmaður veit ekkert um hann.
Gjarðavefnaður: Gjarðir voru ekki ofnar í vefstól. Þær voru
brugðnar í höndunum, svo fínt að það komu alltaf randir í odda í gjörðina.
Gjarðir voru nefndar eftir mynstum. Stórt band og hrosshár
nefndist gjarðaefnið. Endinn látinn í hringjuna eða í lykkju yfir eitthvað
p8
og svo var saumað fyrir hinn endann.
Námskeið: Skólar eða vefnaðarnámskeið voru engin í
sveitinni.
Hæruvoðir: Hrosshár
eða faxhár var kembt í kömbum en taglhár reytt. Undir spuna var vafinn
vindill og spunnið á snældu. Sumir höfðu vitlausu snældu, sem kölluð
var. Snældur voru mismunandi stórar eða fínar, stundum var gert gat
upp í gólfið til að snældan færi lengra niður. Hnyklarnir voru hafðir
voða stórir. Prjónaðar voru þvögur úr hrosshári. Ein kona átti
3, eina á mjólkurílátin, eina á pottana og eina á súrdalla. Þetta
þótti betra
p9
en sandur. Þó voru hárin
alltaf klippt sem úr úr þeim gengu. Menn unnu gjarðir og reipi úr
hrosshári og múlbeisli. Hrosshár var ekki kembt saman við ull í voðir.
Hundshár hefur heimildarmaður ekki heyrt getið um til neins.
Nr. 1482
p1
Ull og tóvinna 4. Vefnaður:
Voðum var gefið nafn eftir því í hvað þær áttu að fara. Álnatal var
ákveðið til ákveðinna hluta t.d. 6 álnir í rekkjuvoð og svolítið meira
í teppi, sem þá var alltaf brugðið innundir til hliðanna og endanna á rúminu.
Einskefta: Það sem var úr tvisti var ávallt kallað
dúkvend. Ekki var mikið um jurtalit, en tvisturinn var svo mislitur
oft sjálfur. Mynstrin voru kölluð t.d. dúkvend og vaðmálsvend. Litirnir
voru undnir á spjald áður og þeim raðað niður. Það var kallað að
raða niður litum, og þá mátti ekki vera einum þræði meira
p2
í einni rönd en annarri, nema að
það kæmi rétt út. Kjóladúkur var eins og milliskyrtudúkur,
nema á litinn. Millipilsdúkur var oft mikið röndóttur í uppistöðunni.
Svuntudúkur var oft svipaður. Oft var höfð rönd neðst þversum í millipilsadúk.
Kjóla og milliskyrtudúkar voru oft rúðóttir. Fatafóður var
oftast einskefta. Allt óvandað var ofið með einskeftu eins og t.d.
reiðingsdýnur. Húsgagnaáklæði ekki ofið né borðdúkar eða handklæði
eða gluggatjöld né til útsaums eða skyrsíur. Einskeftudúkar voru
ekki sendir til litunar. Vaðmál: Uppistaða í vaðmáli
var t.d. hvít, ef hún átti að vera í nærföt og rekkjuvoðir. Þá var
oft höfð haustull með. Svo var haft dökkleitara í ytri föt. Það
fínasta sem
p3
haft var í spariföt, peysupils
oþh. var kallað þriggja lóða verk, þegar átti að vanda það sem best. Vandasamt
var að þæfa það svo það þófnaði ekki misjafnt, því fínna sem það var, varð
að hrista það oftar upp. Það geru 2 með því að taka það í milli sín
og hrist svo small í. Pokavend hét sérstök vend. Í undirdekk
var haft voða fínt, stundum ar saumað í það. Klæðavefnaður
- veipa: Klæðavend var til, og gekk undir því nafni. T.d. var hún
trúlega notuð til karlmannafatnaðar. Uppistaða í hana var heimaspunninn
þráður. Ívafið varð að vera ákaflega lint band. Sauðalitir
voru í hversdagsföt, hafðir dökkir helst. Annars voru litir eftir
því hvað hver hafði ráð á.
p4
Hringvefnaður: Hringvefnaður
var hafður í ábreiður. Bæði tíðkaðist heil og hálf hringað. Uppistaða
oft dökkgrá, þráður og band. Litir eftir ástæðum. Oddavefnaður:
Oddavefnaður var til, og var oft hafður í teppi yfir menn. Þráður
var uppistaða og ívafið band, helst snúðlint. Ormeldúkur:
Sú vend var kölluð Vormeldúkur. Efnið var úr ull því snúðmeira
sem það átti að vera sterkara. Litir eftir ástæðum. Bandormeldúkur
var til og einnig þráðarormeldúrkur. Uppistaðan mátti vera linari,
ef hún var tvöföld. Hvorttveggja var notað nokkuð jöfnum höndum,
eftir því þó í hvað það átti að vera.
p5
Salún: Rúmábreiður voru ofnar
úr því. Litir eftir ástæðum. Vefarar hugsuðu oft sjálfir upp
mynstrin amk. ef eigandi voðarinnar ekki gerði það. Þeir höfðu venjulega
engar fyrirmyndir. Salúnmynstrin voru yfirleitt ekki í bekkjum. Salúnsvefnaður
var ekki mikið notaður. Salúnsábreiður voru notaðar stundum til hátíðabrigða.
Salúnsábreiður tæplega til nú. Brekán: Rúmábreiður
voru oft nefndar ábreiður. "Þú átt eftir að láta ábreiðuna yfir
rúmið" osfrv. Salúnsofnar ábreiður voru stundum nefndar brekán.
Ekki var talað um brekánsvefnað. Brekán voru vanalega rúðótt
eða teinótt og á víxl vaðmálsvend eða einskefta, eftir því hve fínt það
átti að vera. Þræðir voru í uppistöðu
p6
ívaf úr bandi. Notuð var
skytta. Ef efnið átti að vera þykkt, var meira gefið upp í vefinn, (meira
varpað), eða þá sumsstaðar 2 þræðir í tönn og minna varpað. Ekki
voru ofin brekán eftir 1930. Glitvefnaður: Glitofnir munir
munu flestir hafa farið í eyðileggingu. Trúlega hefir verið gott að merkja
í einskeftuna. Glitvefnaður hefir verið iðkaður á þessari öld í skólum
t.d. Flosvefnaður: Stundum var flosað án þess að flosvefa
í stól. Slagborðið var notað til að slá að, ef flosað var í stól. Hálfflos
er til og þó trúlega alflos líka. Flosvefnaður var hafður í púða
t.d.
p7
Spjaldvefnaður: Spjaldabönd
voru úr spjaldvefnaði, bæði sokkabönd, axlabönd og styttubönd. Ívafið
var undið á trénál. Ullistaða og ívaf á spjaldaband var yfirleitt
úr tvisti. Kannske stundum úr fínu bandi.
Hannyrðabókin var til og
blöð úr henni eru trúlega til hjá Tómasínu Þórólfsd. Minni Ólafsvöllum.
Fótvefnaður: Heimildarmaður veit ekkert um hann.
Gjarðavefnaður: Gjarðir voru ekki ofnar í vefstól. Þær voru
brugðnar í höndunum, svo fínt að það komu alltaf randir í odda í gjörðina.
Gjarðir voru nefndar eftir mynstum. Stórt band og hrosshár
nefndist gjarðaefnið. Endinn látinn í hringjuna eða í lykkju yfir eitthvað
p8
og svo var saumað fyrir hinn endann.
Námskeið: Skólar eða vefnaðarnámskeið voru engin í
sveitinni.
Hæruvoðir: Hrosshár
eða faxhár var kembt í kömbum en taglhár reytt. Undir spuna var vafinn
vindill og spunnið á snældu. Sumir höfðu vitlausu snældu, sem kölluð
var. Snældur voru mismunandi stórar eða fínar, stundum var gert gat
upp í gólfið til að snældan færi lengra niður. Hnyklarnir voru hafðir
voða stórir. Prjónaðar voru þvögur úr hrosshári. Ein kona átti
3, eina á mjólkurílátin, eina á pottana og eina á súrdalla. Þetta
þótti betra
p9
en sandur. Þó voru hárin
alltaf klippt sem úr úr þeim gengu. Menn unnu gjarðir og reipi úr
hrosshári og múlbeisli. Hrosshár var ekki kembt saman við ull í voðir.
Hundshár hefur heimildarmaður ekki heyrt getið um til neins.
Spurningaskrá
Aðfangategund