Tóvinna
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1923)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 5739
Safnnúmer B: 1968-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 5739
p1
Ull og tóvinna 4.
Það hefur dregist hjá mér lengur en ég ætlaði að sýna lit á að svara
þessu. Í og með vegna þess að ég var að reyna að hafa samband við
fólk, sem ég hélt að vissi betur en ég. Mjög fáu get ég svarað.
Talað var um skyrtudúk, buxnavaðmál, sængurveratvist. Tvistur
var úr útlendu garni eingöngu. Ég hef ekki spurnir af að voðir hafi
verið sendar burt til litunar eða þrykkja í þær mynstur. Þar sem
ég veit til var efnið litað áður, væri um litum að ræða.
Ofið var efni til almennrar fatagerðar. Rekkvoðir úr ull og sængurveraefni
og skyrtuefni úr útlendu garni. Ofið var í skyrsíur og poka, en það
var fyrir mína daga. Vefnað í segl, tjöld, í reiðver og bakleppa
undir reiðing hef ég ekki heimildir um. Veiða, hef aldrei heyrt
það nafn, en klæðavend og tel að sá vefnaður hafi verið notaður í betri
fatnað karla. Hringavefnaður tíðkaðist. Hef aðeins
séð hálfhringað í nærföt úr ull, og kjóla og þá
p2
gjarnan úr útlendu
efni. Um oddavefnað get ég ekkert sagt. Vormeldúkur:
Hér um slóðir var þessi gerð kölluð vormeldúkur. Ég hef aðeins
fundið eina undantekningu, sem segir að ormeldúkur sé tamara, en þekkir
þó vormeldúk. Móðir hennar var góður vefari, fædd og uppalin í Fljótshlíðinni.
Salún: Þekki ekki annað nafn. Unnin voru aðallega
rúmteppi, og til var að áklæði á bekki og stóla væru þannig unnin. Litað
bæði úr jurtalitum og keyptum lit. Veit dæmi um bæði samfellt salúnsmunstur
og bekkjað, autt á milli. Ég hygg að vefnaður hafi verið stundaður
dálítið fram á fjórða áratuginn, en mjög lítið úr því, í mínu nágrenni.
Nú munu salúnsábreiður víðast vera slitur ein. Engin dæmi veit
ég að þær hafi verið notaðar spari, en geymdar á milli. Brekán:
Mér er ekki ljóst hvort salúnsábreiður voru kallaðar brekán, en held
það þó frekar. Rúmábreiður voru ýmist nefnd brekán eða rúmteppi,
og þá stundum stytt í teppi. Ég og þeir sem ég hef ráðfært mig við, muna
bæði köflótt og röndótt mynstur.
p3
Um glit, krossvefnað,
flos og spjaldvefnað hef ég ekkert að segja. Veit ekki til að það hafi
veirð unnið hér á heimilum um mína daga. Gjarðarvefnaður.
Eftir þó nokkrar fyrirspurnir fékk ég heimildir um 2 menn, sem ófu
gjarðir. Guðrún Þorsteinsd. á Uppsölum, fædd 26-05-1910, sagði mér
að Þorvaldur Stefánsson, bóndi á Norður Reykjum í Hálsasveit, dáinn 1937,
hefði ofið gjarðir. Þær hefðu verið unnar úr fínna efni (smágerðara)
en þær sem voru fléttaðar eða riðnar. Þær hefðu viljað leggjast saman
og ekki þótt eins góðar. Laufey Hannesd. Brekkukoti, fædd 29-01-1900
segir að faðir sinn Hannes Jónsson bóndi í Brekkukoti hefði ofið
gjarðir. Hann var fæddur 1887, d. 1959. Námskeið, skólar:
Jóney S Jónsdóttir, nú í Gróf í Reykholtsdal, fædd 15-05-1902, greindi
mér frá að 1926 eða 27, hafi verið haldin 2 vefnaðarnámskeið á vegum ungmennafélaganna,
annað hélt UMF Brúin í Hálsasveit og Hvítársíðu, hitt UMF Dagrenning í
Lundareykjadal. Kennari var Guðlaug Jónsdóttir frá Ölvaldsstöðum
í Borgarhreppi. Jóney, sem þá var í föðurgarði í Kópareykjum í Reykholtsdal,
var á námskeiðinu hjá
p4
Dagrenningu. Kennt
var á Lundi og voru 4 þátttakendur, hinar 3 úr Lundareykjadal. Kenndur
var salúnsvefnaður og aðrar algengar gerðir vefnaðar. Ekki
held ég að áhrifa frá vefnaðarkennslu í húsmæðraskólum hafi mikið gætt.
Þó var til að konur sem höfðu verið á húsmæðraskólum stunduðu eitthvað
vefnað á sínu heimili. Skal ég nefna 2, Helgu Sigurðardóttur í Hraunsási,
fædd 1908, dáin 1982 og Vigdísi Bjarnadóttur í Nesi, Reykholtsdal, fædd
1910. Þær voru báðar á húsmæðraskólanum á Staðarfelli. Vefnaður
hér um slóðir fjaraði út vegna fólksfæðar og anna á heimilum, og einnig
vegna aukins úrvals af fataefnum í verslunum. Um 1940 fóru líka að
aukast fjárráð fólks til kaupa á efnum. Ég hef reynt að afla
sýnishorna af vefnaði, en því miður er margt komið í glatkistuna. Á
tveimur bæjum varð mér dálítið ágengt. Ég sendi það hér með.
Nr. 5739
p1
Ull og tóvinna 4.
Það hefur dregist hjá mér lengur en ég ætlaði að sýna lit á að svara
þessu. Í og með vegna þess að ég var að reyna að hafa samband við
fólk, sem ég hélt að vissi betur en ég. Mjög fáu get ég svarað.
Talað var um skyrtudúk, buxnavaðmál, sængurveratvist. Tvistur
var úr útlendu garni eingöngu. Ég hef ekki spurnir af að voðir hafi
verið sendar burt til litunar eða þrykkja í þær mynstur. Þar sem
ég veit til var efnið litað áður, væri um litum að ræða.
Ofið var efni til almennrar fatagerðar. Rekkvoðir úr ull og sængurveraefni
og skyrtuefni úr útlendu garni. Ofið var í skyrsíur og poka, en það
var fyrir mína daga. Vefnað í segl, tjöld, í reiðver og bakleppa
undir reiðing hef ég ekki heimildir um. Veiða, hef aldrei heyrt
það nafn, en klæðavend og tel að sá vefnaður hafi verið notaður í betri
fatnað karla. Hringavefnaður tíðkaðist. Hef aðeins
séð hálfhringað í nærföt úr ull, og kjóla og þá
p2
gjarnan úr útlendu
efni. Um oddavefnað get ég ekkert sagt. Vormeldúkur:
Hér um slóðir var þessi gerð kölluð vormeldúkur. Ég hef aðeins
fundið eina undantekningu, sem segir að ormeldúkur sé tamara, en þekkir
þó vormeldúk. Móðir hennar var góður vefari, fædd og uppalin í Fljótshlíðinni.
Salún: Þekki ekki annað nafn. Unnin voru aðallega
rúmteppi, og til var að áklæði á bekki og stóla væru þannig unnin. Litað
bæði úr jurtalitum og keyptum lit. Veit dæmi um bæði samfellt salúnsmunstur
og bekkjað, autt á milli. Ég hygg að vefnaður hafi verið stundaður
dálítið fram á fjórða áratuginn, en mjög lítið úr því, í mínu nágrenni.
Nú munu salúnsábreiður víðast vera slitur ein. Engin dæmi veit
ég að þær hafi verið notaðar spari, en geymdar á milli. Brekán:
Mér er ekki ljóst hvort salúnsábreiður voru kallaðar brekán, en held
það þó frekar. Rúmábreiður voru ýmist nefnd brekán eða rúmteppi,
og þá stundum stytt í teppi. Ég og þeir sem ég hef ráðfært mig við, muna
bæði köflótt og röndótt mynstur.
p3
Um glit, krossvefnað,
flos og spjaldvefnað hef ég ekkert að segja. Veit ekki til að það hafi
veirð unnið hér á heimilum um mína daga. Gjarðarvefnaður.
Eftir þó nokkrar fyrirspurnir fékk ég heimildir um 2 menn, sem ófu
gjarðir. Guðrún Þorsteinsd. á Uppsölum, fædd 26-05-1910, sagði mér
að Þorvaldur Stefánsson, bóndi á Norður Reykjum í Hálsasveit, dáinn 1937,
hefði ofið gjarðir. Þær hefðu verið unnar úr fínna efni (smágerðara)
en þær sem voru fléttaðar eða riðnar. Þær hefðu viljað leggjast saman
og ekki þótt eins góðar. Laufey Hannesd. Brekkukoti, fædd 29-01-1900
segir að faðir sinn Hannes Jónsson bóndi í Brekkukoti hefði ofið
gjarðir. Hann var fæddur 1887, d. 1959. Námskeið, skólar:
Jóney S Jónsdóttir, nú í Gróf í Reykholtsdal, fædd 15-05-1902, greindi
mér frá að 1926 eða 27, hafi verið haldin 2 vefnaðarnámskeið á vegum ungmennafélaganna,
annað hélt UMF Brúin í Hálsasveit og Hvítársíðu, hitt UMF Dagrenning í
Lundareykjadal. Kennari var Guðlaug Jónsdóttir frá Ölvaldsstöðum
í Borgarhreppi. Jóney, sem þá var í föðurgarði í Kópareykjum í Reykholtsdal,
var á námskeiðinu hjá
p4
Dagrenningu. Kennt
var á Lundi og voru 4 þátttakendur, hinar 3 úr Lundareykjadal. Kenndur
var salúnsvefnaður og aðrar algengar gerðir vefnaðar. Ekki
held ég að áhrifa frá vefnaðarkennslu í húsmæðraskólum hafi mikið gætt.
Þó var til að konur sem höfðu verið á húsmæðraskólum stunduðu eitthvað
vefnað á sínu heimili. Skal ég nefna 2, Helgu Sigurðardóttur í Hraunsási,
fædd 1908, dáin 1982 og Vigdísi Bjarnadóttur í Nesi, Reykholtsdal, fædd
1910. Þær voru báðar á húsmæðraskólanum á Staðarfelli. Vefnaður
hér um slóðir fjaraði út vegna fólksfæðar og anna á heimilum, og einnig
vegna aukins úrvals af fataefnum í verslunum. Um 1940 fóru líka að
aukast fjárráð fólks til kaupa á efnum. Ég hef reynt að afla
sýnishorna af vefnaði, en því miður er margt komið í glatkistuna. Á
tveimur bæjum varð mér dálítið ágengt. Ég sendi það hér með.
Spurningaskrá
Aðfangategund