Ull
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1879)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 1487
Safnnúmer B: 1968-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 1487
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Já, venjulega voru þykkri voðirnar kallaðar
voðir eða verk, buxnaverk, svo sem vaðmál vormeldúkur eða klæðavefnaður.
Einskefta aftur á móti kölluð dúkur, skyrtudúkur, svuntudúkur osfrv.
Ef voðin var ætluð í eitthvað sérstakt, þá var miðað við það, að
voðin dygði í það, þegar hún var hlaupin, svo var t.d. með brekán eða ábreiður,
sama var með skyrtu go svuntudúk. Einskefta: Einskefta
var það kallað þegar tvö sköft voru stigin niður og tvö upp í. Lá
því ívafið í miðju á voðinni. Sumir bundu þá saman sköftin og höfðu
aðeins tvö skammel til að stíga á, varla var það þó gjört nema uppistaða
væri tvistur. Einskeftan var þynnri og því brúkuð í svuntur, milliskyrtur
og millipils. Ef uppistaða var úr ull var venjulega ofið vaðmáls
eða vormeldúkur. Þó var einskefta stundum höfð í nærskyrtur. Ég
hygg að ormeldúkur sé komið hingað frá Noregi, en hér mun alltaf hafa verið
talað um vormeldúk.
p2
Hér var lítið um
jurtaliti, en aftur á móti voru sauðalitirnir oft notaðir, sérstaklega
í buxnaefni, og þá oft ofinn vormeldúkur. Fataefni (utanyfirföt)
voru vanalega ofin með vaðmálsvend og oft hvít, en lituð úr hellulit, svört.
Eftir að farið var að nota tvist, var hann pantaður bæði
brúnn, gulur, blár, grænn og svo auðvitað hvítur. Var algengt að
vefja upp á spjald til þess að sjá hvernig litirnir færu saman og hve rændir
ættu að vera breiðar osfrv. Úr tvisti voru ofnir allskonar dúkar,
sem voru þá ýmist röndóttir eða rúðóttir. Kjóladúkar, svuntudúkar
og sængurver voru oft rúðóttir. Það er ívafið var eins og uppistaðan, litum
raðað eins. Aftur á móti voru milliskyrtur, dúkar venjulega röndóttir,
eins millipils. Og í millipils voru oft ofnir bekkir neðan til með
ýmsum litum. Því var það að karl einn í Strandasýslu sagði: "Ekki
þekki ég stúlkuna, en pilsin eru frá
p3
Sunnudal". Þetta
var í snjó og stúlkurnar höfðu brotið upp utanyfir pilsin, og sáust þá
millipilsin. Karl var vefari og þekkti bekkina á pilsunum. Ég
óf töluvert af svona pilsum með bekkjum. Sjaldúka sá ég ekki ofna.
Fatafóður var ýmist röndótt eða einlitt og oftast fremur dökkleitt.
Borðdúka og húsgagnaáklæði sá ég ekki ofið fyrr en Kvennaskólinn
á Blönduósi fór að vefa það, eins var með gluggatjöld. Efni í skyrsíur
sá ég ekki ofið, heldur prjónað eða dregið úr lérefti, til þess að fá það
gisið. Ekki man ég eftir orðinu að "munstra", en að sjá
út "munstrið" eða athuga munstrið. Húsgagnaáklæði sá ég
ekki ofið, en aftur á móti brekán eða ábreiður var þá ýmist hringavefnaður
eða salún, sem var þó miklu fágætara og ekki margir sem það kunnu.
Kastföt hefi ég aldrei heyrt nefnd. Borðdúka sá ég ekki ofna,
sama var með efni í útsaum, en ég sá undirdekk undir hnakka og söðla, sem
saumað hafði verið í, en á mínum
p4
uppvaxtarárum var
aflagt að hafa undirdekk. Aflagt var líka að vefa bakleppa undir reiðing
og segldúka og tjalddúka og pokadúka, þegar ég man fyrst eftir sem var
laust fyrir 1890. Ekki er gott að lýsa gerð einskeftudúka.
Þeir voru svo mismunandi. Mest var ofið úr tvisti (bómullargarni),
og voru helstu litirnir: hvítt, rautt, grænt, blátt og gult. Stundum
tveir litir misdökkir af rauðu, grænu og bláu, en ekki man ég nema einn
gulan lit, appelsínugult.
Þessum litum vr svo
alla vega blandað bæði röndóttu og rúðóttu. Ekki man ég til að þessir
einskeftudúkar væru sendir burt til litunar. Vaðmál: Uppistaði
í vaðmáli var ullarþráður úr þeli. Þurfti hann að vera jafn og hólalaus
og snúðgóður. Ívafið var miklu snúðminna, og mátti vera úr óvandaðri
ull. Það voru ekki nema góðar spunakonur, sem kunnu að spinna fínan
þráð. Fínasti þráður var 4-5 lóð hespan (32 lóð voru í 500 gr). Lóð
er því sem næst 15 2/3 gramm. Hespan var því 60-75 grömm. Svo
fínt vaðmál var haft
p5
í peysuföt. Var
það vanalega hvítt og svo litað í hellulit. Voru þetta oft fín og
falleg föt. Utanyfirföt á karlmenn voru alltaf grófari, 6-7-8 lóða
verk í fín föt, sem þá voru venjulega hellulituð. Ferðaföt og hversdagsföt
voru oft 10-12-15 lóða verk. Þá ýmist úr vaðmáli eða vormeldúk eða
klæðavefnaði. Gátu þau verið röndótt, sérstaklega buxurnar eða smárúðótt,
oftast með sauðalitunum. Það þekktist að utanyfirföt sérstaklega
kvenna voru send norður að Ási í Hegranesi, Skagaf. til litunar og lóskurðar.
Hversdagsföt kvenna voru stundum úr vaðmáli, sem þá var miklu grófara
en peysufataefni, en oft voru hversdagsföt kvenna bæði treyjur, pils og
svuntur, ofin úr tvisti, og þá einskeftu. Það þótti miklu léttara.
Reiðföt kvenna voru oft úr lituðu vaðmáli. Í nærföt karla og
kvenna var gjanan brúkað hvítt vaðmál 6-7 lóða verk. Oft var fínna
vaðmál í skyrtur en buxur, sumir notuðu grátt vaðmál í nærföt, sama var
um nærpils kvenmanna, þau voru stundum ljósgrá. Einstaka stúlkur og piltar
gátu ekki haft vaðmál í skyrtur næst sér, en höfðu þá flúnel eða léreft
innst.
p6
Um og úr aldamótunum
fóru að koma prjónavélar, og þá var farið að prjóna nærskyrtur úr fínu
bandi, en miklu lengur héldust við vaðmáls nærbuxur. Vaðmál þótti
sjálfsagt í rekkjuvoðir og sérstaklega hélst lengi við vaðmál í undir rekkjuvoð,
þó að farið væri að nota flónel eða léreft í yfir rekkjuvoðina, og þá vanalega
kallað lak (yfirlak). Var vaðmál í rekkjuvoðir fremur gróft 8-9 lóða
verk. Allt var þetta vaðmál þæft meira eða minna. Eftir að
ég man eftir var alveg hætt að vefa í poka, segl, tjöld eða í reiðver.
Undirekk voru að leggjast niður. Ég sá þau, og ég man að lengi
var hér til undirdekk undir hnakk með ísaumuðum hreindýrshaus. Var undirdekkið
svart en með rauðri bryddingu allt í kring og hreindýrshausinn saumaður
með rauðu, og sást fyrir neðan hnakkinn, oftast á síðu hestsins. Var
það ofið úr svörtu vaðmáli (eða lituðu í hellulit). Hyrnur á kvenfólk
sá ég aldrei ofnar. Þær voru æfinlega prjónaðar, oftast með sauðalitum,
oft mjög fínt unnar og fallegar.
p7
Klæðavefnaður, veipa:
Ekki var klæðavefnaður algengur, en þó óf ég hann eftir aldamótin
og var voðin höfð í utanyfirföt, og svo mun oftast hafa verið. Gat
þetta verið laglegt ef litum var vel hagað. Enginn vandi var að vefa
klæðavefnað. Það var dregið í höföld eftir röð og stigið eins og
vaðmál. Uppistaða og ívaf var svipað og í utanyfirföt úr vaðmáli,
oft nokkuð gróft hvorutveggja, 10-12 lóða verk eða grófara. Oftast
var uppistaða og efni með sauðalitum, t.d. svart, mórautt og grátt.
Jurtalitir
voru hér nær ekkert brúkaðir, þó væru eitthvað þekktir. Veipu
hefi ég aldrei heyrt. Klæðavefnaður eða klæðisvend var algengast.
Hringavefnaður: Ég óf aldrei hringavefnað, en hann var til
á ábreiðum hér, og vissi ég hann aldrei notaðan, nema á ábreiðum, en oft
kallaður ábreiðuvefnaður. Uppistaðan er röndótt og dregið í höföld
í króka og stigið eins og vaðmál.
p8
Þegar komið er í
miðja rönd í ídrætti, þá er gáranum snúið við. Sama er gjört þegar
ofið er og koma þá út hringar. Þessi vefnaður var laglegur á ábreiðum.
Uppistaða og ívaf á ábreiðum var jafnan gróft 10-12 og upp í 15 lóða
verk. Æfinlega voru þessar ábreiður mislitar og venjulega dökkar. Í
þessum ábreiðum, sem ég man, bar mest á svörtu og rauðu, hvorutveggja litað
í útlendum litum. Oddavefnaður: Þann vefnað þekki ég
ekki, en vel gæti verið að það væri sama og hálf duffel. Það kannast
ég við, þó ég hafi ekki ofið það eða séð það hér. Vormeldúkur:
Þannig var þessi vefnaður nefndur hér, hygg ég að ormeldúkur sé norska.
Vormeldúkur var hér eingöngu brúkað á utanyfirföt karla, érstaklega
í buxur og stundum í yfirhafnir karla. Venjulega var uppistaða í
vormeldúk, gróf og mikið varpað. Bar því mest á uppistöðunni, enda
voru jafnan 3/4 af þræði ofan á ívafi.
p9
Bar því sama og ekkert
á ívafinu. Oft voru vormeldúkar með sauðarlitum, en stundum líka
eitthvað litað í útlendum lit. Vormeldúkur var þykkur og hlýr og
sterkur.
Í spariföt var sjaldan
hafður vormeldúkur, heldur þá haft vaðmál, svart í spariföt, en í ferðaföt
og hversdagsföt þótti vormeldúkur ágætur.
Bandormeldúkur
og þráðarormeldúkur kannast ég ekki við, hefi aldrei heyrt þau orð.
Í kvenfatnað man ég ekki að brúkaður væri vormeldúkur, hann þótti
of grófur og þungur. Millipils voru eins og ég hefi áður tekið fram,
venjulega úr einskeftu, en þó oft með bekkjum, og venjulega úr tvisti,
en vormeldúkur var vanalega ofin úr ull. Salún: Salúnsvefnaður
var í kringum aldamótin alls ekki ofinn hér í kring. Þó var einn
maður í Bólsstaðarhlíðarhreppi, sem óf ýmsan fjölbreyttan vefnað. Átti
hann útlendan vefstól með hraðskyttu með 8 eða 10 hafalda
p10
sköftum, en ekki
man ég að ég sæi frá honum salúnsvefnað. Hér voru til gamlar
ábreiður salúnsofnar fyrir aldamótin, en mjög slitnar, svo að hætt var
að nota þær yfir rúm. Sömuleiðis var til söðuláklæði salúns ofið. Minnir
mig að frk. Halldóra Bjarnad. fengi munstur af því. Voru í því jurtalitir,
bæði gulir og brúnir. Voru bæði ábreiðurnar og söðuláklæðið afar
gamalt, og var sagt að Kristín föðuramma mín frá Miðhópi, hafi átt söðuláklæði,
en hún hefur sennilega verið fædd um 1820. Um 1925 óf ég 4 eða 5
ábreiður með salúnsvefnaði, en þá var farið að kenna vefnað á Blönduóss
kvennaskóla, og ég hafði fengið mér norska vefnaðarbók. Það var kallað
hálfsalún eða bekkjasalún, ef randir voru á milli bekkjanna, sem salúnsmunstur
var á, en alsalún, ef öll voðin var með salúnsmunstri. Ábreiður þær
sem ég óf voru hálfsalún. Það voru svartar randir nokkuð breiðar
á milli salúnsmunstranna. Aðalvandinn við salúns vefnaðinn var ídrátturinn
í höföldin, en auðvitað þurfti aðgæslu
p11
að stíga rétt. Ég
gæti trúað að salúns vefnaður hafi lagst hér niður í byrjum 19. aldar,
eftir aldri þeirra ábreiða, sem ég þekkti með þeim vefnaði. Salúnsábreiður
þóttu merkilegar og munu þær oft hafa verið sparaðar, og það sá ég að eldri
konur gerðu að breiða undir sig í sætin á rúmunum til að hlífa ábreiðunum.
Hér eru nú engar salúns ábreiður til. Brekán: Algengara
var hér að tala um ábreiður en brekán, þó að hvorutveggja væri til. Ég
man nú ekki eftir brekánum, en mér skildist að þau gætu bæði verið einskefta
og með vaðmálsvend, en aðalmunur var sá að þau voru afar gróf bæði uppistaða
og ívaf, en oft talað um það sem gróft var að það væri eins og brekán.
Líklega hefi ég séð brekán í reiðingi. Það var ofið gróft, þverröndótt,
aðallitur svart en gular og grænar randir. Heilt brekán sá ég ekki
svo ég muni. Sjálfsagt hefur verið notuð skytta. Það var við
flestan vefnað nema glitvefnað og líklega krossvefnað, þar var meira og
minna brugðið með höndum.
p12
Glitvefnaður: Frá
glitvefnaði kann ég ekki að segja af eigin raun, nema það sem ég hefi séð
hér á Kvennaskólanum á Blönduósi. Þær hafa ofið veggteppi með glitvefnaði,
nú til nokkuð margra ára, og púða eða sessuborð. Ég get ekki giskað
á hvenær sá vefnaður lagðist niður. Hér má nú sjá á mörgum heimilum,
glitofin veggteppi eftir námsmeyjar frá Kvennaskólanum á Blönduósi.
Krossvefnaður: Þann vefnað þekki ég ekki, en vel getur verið
að vefnaðarkennarar þekki hann. Ekki minnist ég að hafa séð hluti
með þeim vefnaði. Flosvefnaður: Flosvefnað þekki ég
ekki, og minnist ekki að hafa séð hann, en flossaum hefi ég séð og eru
æði margar konur, sem það kunna, er sérstök nál við það notuð, sem konur
þær er kunna geta betur lýst en ég. Ekki man ég eftir neinum gömlum munum
flosofnum.
p13
Spjaldvefnaður: Spjaldvefnað
hefi ég séð. Faðir minn átti spjaldofin axlabönd, sem fyrir löngu
eru glötuð. Mig minnir að stafir hans væru í þeim, og minnir að önnur
hvor systir hans hafi ofið þau, og hafa þau þá verið ofin fyrir 1880. Því
þá fór um það leyti Ingunn systir hans til Ameríku, en yngri systir hans
Gróa var dáin (um tvítugt) töluvert fyrr. Mér var sagt að spjöld
með götum hefðu verið höfð til þess að gera skilin, en spýta með ívafinu
á til að berja fyrirvafið í skilið. Fótvefnaður: Fótvefnað
sá ég. Gömul kona, sem her var óf þannig sokkabönd. Þau voru
vafin um fótinn fyrir ofan kálfann til þess að halda uppi sokkunum, sem
þá náðu ekki lengra upp. Gamla konan rakti slönguna á rúmstokk sínum
milli tveggja nagla. Ég man nú ekki hve margt var á, en ekki geta
hafa veirð mjög margir þræðir á slöngunni, því sokkabandið var ekki nema
um 1 þuml á breidd, ofið. Hún hafði höföld hnýtt úr seglgarni, og
þau þannig tengd saman
p14
að hún togaði helminginn
upp en hinn helging niður til að gjöra skil. Seglgarni brá hún svo
í uppistöðuna og utan um fótinn, en hélt sjálf í á móti. Ívafið hafði
hún vafið upp á spýtu og var á öðrum enda hennar eins og tréhnífur, og
þrýsti hún ívafinu að með þeim enda spýtunnar. Á hinum enda var ívafið.
Vel getur verið, þó ég muni það ekki, að hún hafi einhvernvegin fest
efri enda slöngunnar um mitti sér, því ég man þá hún gjörði skilin, tók
hún í höföldin með báðum höndum, upp og niður. Munstur var nú ekki
annað en gul rönd í miðjunni, en svartir báðir jaðrar. Hún óf að
sér, eða ofan frá og niður eftir. Togaði því spýtuna að sér þegar hún þrýsti
ívafinu í skilið. Þessi bönd munu hafa verið um 1 1/2 alin á lengd
eða nær 1 meter. Ýmsar fleirri konur munu hafa ofið sokkabönd, því
að þau voru algeng á seinni hluta 19. aldar. Svo fóru að koma teygjubönd,
talsvert breið, og þeim smellt allavega saman. Gamla konan kallaði
þetta að fótvefa.
p15
Gjarðavefnaður: Oftast
voru allar gjarðir handbrugðnar og haft í þær tog eða garðaló. Var
brugðið þannig að sett var upp á þumalfingurinn uppistaðan, þannig að annar
þráðurinn var ofan á hinn undir, og síðasta þræðinum brugðið í gegn. Sumir
höfðu sérstakan þráð í ívaf af sama sverleik og uppistaðan. Fyrir
kom að gjarðir voru ofnar, helst hnakk eða söðulgjarðir. Þurfti þá
uppistaðan að vera fínni, en þegar brugðið var. Rakið var milli rúmstuðla
eða nagla. Ég óf einu sinni nokkrar gjarðir. Rakti ég þá eftir endilagri
baðstofunni, sem var 14-15 al. löng á nöglum. Það var held ég aldrei rakið
á grind. Þegar ofið var, voru gjarðir venjulega langröndóttar, t.d.
svartar og hvítar. Sérstök sterk höföld voru til að gera skil, ens
var sérstök skeið. Skeiðin sem ég á er 35-40 cm. löng og mjög gróf.
Ívafið var haft vafið upp á spýtu og var annar endinn hníflaga og
þjappað fyrir vafinu með þeim enda í skilið. Ekkert nafn hefi ég
heyrt á þeirri spýtu, eins heyrði ég þetta aldrei kallað nema gjarðaefni.
Sauma varð fyrir enda gjarðanna áður en sviftirnar með hringjunum
væru saumaðar á. Handbrugðnar gjarðir voru oft oddabrugðnar.
p16
Tenntar gjarðir sá
ég aldrei. Þegar oddabrugðið var, þá var ekki brugðið nema inn að
miðju, en ekki þvert yfir. Námskeið, skólar: Hér voru
aldrei nein námskeið í vefnaði. Nemendur frá húsmæðraskólanum á Blönduósi
hafa sumir ofið, og þá komið með nýjan vefnað. Þær hafa helst ofið
gluggatjöld og handklæði, en þær eru margar ófærar til að setja upp vefi,
og hafa oft ekki vefstóla. Þessar námsmeyjar ófu stundum gólfmottur.
Hæruvoð: Hæruvoðir sá ég aldrei unnar, en algengt var
að spinna hrosshár bæði með halasnældu og á rokk. Halasnældur voru
með renndum snúðum, misstórir snúðar. Stærstir á snældum er ætlaðar
voru til tvinningar. Hrosshár var kembt og vafið í vindla. Gamlir
ullarkambar voru hafðir til þess að kemba hrosshár. Hrosshársrokkar
voru sterkari en venjulegir spunarokkar og snældan miklu stærri. Aldrei
heyrði ég að hrosshár væri kembt sman við ull. Ef spunnið var hfosshár
á halasnældur, var algengt að festa vindlinum við mara í baðstofunni
p17
með al eða nagla,
sem stungið var í gengum hann. Væri spunnið á rokk, var haldið á
vindlinum. Hundshár: Aldrei heyrði ég um það að safnað
væri hundshári til að vinna úr því, en sennilega væri það gott t.d. í illeppa.
Oft vissi ég til þess að illeppar í leðurskó voru hafðir úr hrosshári,
og var það hlýtt og hrinti vel frá sér, ég held að þeir hafi verið prjónaðir
á mjög grófa prjóna. Aths: Vel má vera að ýmislegt
sé ekki nógu glöggt í þessarri skýrslu fyrir þá sem ekkert þekkja til vefnaðar.
Eins er vandséð að lýsa litum. Halasnældum eða hrosshárssnældum,
sem þar voru oftast kallaðar, hefi ég ekki lýst, þær eru til á öllum byggðasöfnum
gjöri ég ráð fyrir. Smá halasnældur, sem kvenfólk spann á voru stundum
með snúðum úr hvalbeini, og voru þeir oft ekki meira en 2-3 þuml. í þvermál.
Nr. 1487
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Já, venjulega voru þykkri voðirnar kallaðar
voðir eða verk, buxnaverk, svo sem vaðmál vormeldúkur eða klæðavefnaður.
Einskefta aftur á móti kölluð dúkur, skyrtudúkur, svuntudúkur osfrv.
Ef voðin var ætluð í eitthvað sérstakt, þá var miðað við það, að
voðin dygði í það, þegar hún var hlaupin, svo var t.d. með brekán eða ábreiður,
sama var með skyrtu go svuntudúk. Einskefta: Einskefta
var það kallað þegar tvö sköft voru stigin niður og tvö upp í. Lá
því ívafið í miðju á voðinni. Sumir bundu þá saman sköftin og höfðu
aðeins tvö skammel til að stíga á, varla var það þó gjört nema uppistaða
væri tvistur. Einskeftan var þynnri og því brúkuð í svuntur, milliskyrtur
og millipils. Ef uppistaða var úr ull var venjulega ofið vaðmáls
eða vormeldúkur. Þó var einskefta stundum höfð í nærskyrtur. Ég
hygg að ormeldúkur sé komið hingað frá Noregi, en hér mun alltaf hafa verið
talað um vormeldúk.
p2
Hér var lítið um
jurtaliti, en aftur á móti voru sauðalitirnir oft notaðir, sérstaklega
í buxnaefni, og þá oft ofinn vormeldúkur. Fataefni (utanyfirföt)
voru vanalega ofin með vaðmálsvend og oft hvít, en lituð úr hellulit, svört.
Eftir að farið var að nota tvist, var hann pantaður bæði
brúnn, gulur, blár, grænn og svo auðvitað hvítur. Var algengt að
vefja upp á spjald til þess að sjá hvernig litirnir færu saman og hve rændir
ættu að vera breiðar osfrv. Úr tvisti voru ofnir allskonar dúkar,
sem voru þá ýmist röndóttir eða rúðóttir. Kjóladúkar, svuntudúkar
og sængurver voru oft rúðóttir. Það er ívafið var eins og uppistaðan, litum
raðað eins. Aftur á móti voru milliskyrtur, dúkar venjulega röndóttir,
eins millipils. Og í millipils voru oft ofnir bekkir neðan til með
ýmsum litum. Því var það að karl einn í Strandasýslu sagði: "Ekki
þekki ég stúlkuna, en pilsin eru frá
p3
Sunnudal". Þetta
var í snjó og stúlkurnar höfðu brotið upp utanyfir pilsin, og sáust þá
millipilsin. Karl var vefari og þekkti bekkina á pilsunum. Ég
óf töluvert af svona pilsum með bekkjum. Sjaldúka sá ég ekki ofna.
Fatafóður var ýmist röndótt eða einlitt og oftast fremur dökkleitt.
Borðdúka og húsgagnaáklæði sá ég ekki ofið fyrr en Kvennaskólinn
á Blönduósi fór að vefa það, eins var með gluggatjöld. Efni í skyrsíur
sá ég ekki ofið, heldur prjónað eða dregið úr lérefti, til þess að fá það
gisið. Ekki man ég eftir orðinu að "munstra", en að sjá
út "munstrið" eða athuga munstrið. Húsgagnaáklæði sá ég
ekki ofið, en aftur á móti brekán eða ábreiður var þá ýmist hringavefnaður
eða salún, sem var þó miklu fágætara og ekki margir sem það kunnu.
Kastföt hefi ég aldrei heyrt nefnd. Borðdúka sá ég ekki ofna,
sama var með efni í útsaum, en ég sá undirdekk undir hnakka og söðla, sem
saumað hafði verið í, en á mínum
p4
uppvaxtarárum var
aflagt að hafa undirdekk. Aflagt var líka að vefa bakleppa undir reiðing
og segldúka og tjalddúka og pokadúka, þegar ég man fyrst eftir sem var
laust fyrir 1890. Ekki er gott að lýsa gerð einskeftudúka.
Þeir voru svo mismunandi. Mest var ofið úr tvisti (bómullargarni),
og voru helstu litirnir: hvítt, rautt, grænt, blátt og gult. Stundum
tveir litir misdökkir af rauðu, grænu og bláu, en ekki man ég nema einn
gulan lit, appelsínugult.
Þessum litum vr svo
alla vega blandað bæði röndóttu og rúðóttu. Ekki man ég til að þessir
einskeftudúkar væru sendir burt til litunar. Vaðmál: Uppistaði
í vaðmáli var ullarþráður úr þeli. Þurfti hann að vera jafn og hólalaus
og snúðgóður. Ívafið var miklu snúðminna, og mátti vera úr óvandaðri
ull. Það voru ekki nema góðar spunakonur, sem kunnu að spinna fínan
þráð. Fínasti þráður var 4-5 lóð hespan (32 lóð voru í 500 gr). Lóð
er því sem næst 15 2/3 gramm. Hespan var því 60-75 grömm. Svo
fínt vaðmál var haft
p5
í peysuföt. Var
það vanalega hvítt og svo litað í hellulit. Voru þetta oft fín og
falleg föt. Utanyfirföt á karlmenn voru alltaf grófari, 6-7-8 lóða
verk í fín föt, sem þá voru venjulega hellulituð. Ferðaföt og hversdagsföt
voru oft 10-12-15 lóða verk. Þá ýmist úr vaðmáli eða vormeldúk eða
klæðavefnaði. Gátu þau verið röndótt, sérstaklega buxurnar eða smárúðótt,
oftast með sauðalitunum. Það þekktist að utanyfirföt sérstaklega
kvenna voru send norður að Ási í Hegranesi, Skagaf. til litunar og lóskurðar.
Hversdagsföt kvenna voru stundum úr vaðmáli, sem þá var miklu grófara
en peysufataefni, en oft voru hversdagsföt kvenna bæði treyjur, pils og
svuntur, ofin úr tvisti, og þá einskeftu. Það þótti miklu léttara.
Reiðföt kvenna voru oft úr lituðu vaðmáli. Í nærföt karla og
kvenna var gjanan brúkað hvítt vaðmál 6-7 lóða verk. Oft var fínna
vaðmál í skyrtur en buxur, sumir notuðu grátt vaðmál í nærföt, sama var
um nærpils kvenmanna, þau voru stundum ljósgrá. Einstaka stúlkur og piltar
gátu ekki haft vaðmál í skyrtur næst sér, en höfðu þá flúnel eða léreft
innst.
p6
Um og úr aldamótunum
fóru að koma prjónavélar, og þá var farið að prjóna nærskyrtur úr fínu
bandi, en miklu lengur héldust við vaðmáls nærbuxur. Vaðmál þótti
sjálfsagt í rekkjuvoðir og sérstaklega hélst lengi við vaðmál í undir rekkjuvoð,
þó að farið væri að nota flónel eða léreft í yfir rekkjuvoðina, og þá vanalega
kallað lak (yfirlak). Var vaðmál í rekkjuvoðir fremur gróft 8-9 lóða
verk. Allt var þetta vaðmál þæft meira eða minna. Eftir að
ég man eftir var alveg hætt að vefa í poka, segl, tjöld eða í reiðver.
Undirekk voru að leggjast niður. Ég sá þau, og ég man að lengi
var hér til undirdekk undir hnakk með ísaumuðum hreindýrshaus. Var undirdekkið
svart en með rauðri bryddingu allt í kring og hreindýrshausinn saumaður
með rauðu, og sást fyrir neðan hnakkinn, oftast á síðu hestsins. Var
það ofið úr svörtu vaðmáli (eða lituðu í hellulit). Hyrnur á kvenfólk
sá ég aldrei ofnar. Þær voru æfinlega prjónaðar, oftast með sauðalitum,
oft mjög fínt unnar og fallegar.
p7
Klæðavefnaður, veipa:
Ekki var klæðavefnaður algengur, en þó óf ég hann eftir aldamótin
og var voðin höfð í utanyfirföt, og svo mun oftast hafa verið. Gat
þetta verið laglegt ef litum var vel hagað. Enginn vandi var að vefa
klæðavefnað. Það var dregið í höföld eftir röð og stigið eins og
vaðmál. Uppistaða og ívaf var svipað og í utanyfirföt úr vaðmáli,
oft nokkuð gróft hvorutveggja, 10-12 lóða verk eða grófara. Oftast
var uppistaða og efni með sauðalitum, t.d. svart, mórautt og grátt.
Jurtalitir
voru hér nær ekkert brúkaðir, þó væru eitthvað þekktir. Veipu
hefi ég aldrei heyrt. Klæðavefnaður eða klæðisvend var algengast.
Hringavefnaður: Ég óf aldrei hringavefnað, en hann var til
á ábreiðum hér, og vissi ég hann aldrei notaðan, nema á ábreiðum, en oft
kallaður ábreiðuvefnaður. Uppistaðan er röndótt og dregið í höföld
í króka og stigið eins og vaðmál.
p8
Þegar komið er í
miðja rönd í ídrætti, þá er gáranum snúið við. Sama er gjört þegar
ofið er og koma þá út hringar. Þessi vefnaður var laglegur á ábreiðum.
Uppistaða og ívaf á ábreiðum var jafnan gróft 10-12 og upp í 15 lóða
verk. Æfinlega voru þessar ábreiður mislitar og venjulega dökkar. Í
þessum ábreiðum, sem ég man, bar mest á svörtu og rauðu, hvorutveggja litað
í útlendum litum. Oddavefnaður: Þann vefnað þekki ég
ekki, en vel gæti verið að það væri sama og hálf duffel. Það kannast
ég við, þó ég hafi ekki ofið það eða séð það hér. Vormeldúkur:
Þannig var þessi vefnaður nefndur hér, hygg ég að ormeldúkur sé norska.
Vormeldúkur var hér eingöngu brúkað á utanyfirföt karla, érstaklega
í buxur og stundum í yfirhafnir karla. Venjulega var uppistaða í
vormeldúk, gróf og mikið varpað. Bar því mest á uppistöðunni, enda
voru jafnan 3/4 af þræði ofan á ívafi.
p9
Bar því sama og ekkert
á ívafinu. Oft voru vormeldúkar með sauðarlitum, en stundum líka
eitthvað litað í útlendum lit. Vormeldúkur var þykkur og hlýr og
sterkur.
Í spariföt var sjaldan
hafður vormeldúkur, heldur þá haft vaðmál, svart í spariföt, en í ferðaföt
og hversdagsföt þótti vormeldúkur ágætur.
Bandormeldúkur
og þráðarormeldúkur kannast ég ekki við, hefi aldrei heyrt þau orð.
Í kvenfatnað man ég ekki að brúkaður væri vormeldúkur, hann þótti
of grófur og þungur. Millipils voru eins og ég hefi áður tekið fram,
venjulega úr einskeftu, en þó oft með bekkjum, og venjulega úr tvisti,
en vormeldúkur var vanalega ofin úr ull. Salún: Salúnsvefnaður
var í kringum aldamótin alls ekki ofinn hér í kring. Þó var einn
maður í Bólsstaðarhlíðarhreppi, sem óf ýmsan fjölbreyttan vefnað. Átti
hann útlendan vefstól með hraðskyttu með 8 eða 10 hafalda
p10
sköftum, en ekki
man ég að ég sæi frá honum salúnsvefnað. Hér voru til gamlar
ábreiður salúnsofnar fyrir aldamótin, en mjög slitnar, svo að hætt var
að nota þær yfir rúm. Sömuleiðis var til söðuláklæði salúns ofið. Minnir
mig að frk. Halldóra Bjarnad. fengi munstur af því. Voru í því jurtalitir,
bæði gulir og brúnir. Voru bæði ábreiðurnar og söðuláklæðið afar
gamalt, og var sagt að Kristín föðuramma mín frá Miðhópi, hafi átt söðuláklæði,
en hún hefur sennilega verið fædd um 1820. Um 1925 óf ég 4 eða 5
ábreiður með salúnsvefnaði, en þá var farið að kenna vefnað á Blönduóss
kvennaskóla, og ég hafði fengið mér norska vefnaðarbók. Það var kallað
hálfsalún eða bekkjasalún, ef randir voru á milli bekkjanna, sem salúnsmunstur
var á, en alsalún, ef öll voðin var með salúnsmunstri. Ábreiður þær
sem ég óf voru hálfsalún. Það voru svartar randir nokkuð breiðar
á milli salúnsmunstranna. Aðalvandinn við salúns vefnaðinn var ídrátturinn
í höföldin, en auðvitað þurfti aðgæslu
p11
að stíga rétt. Ég
gæti trúað að salúns vefnaður hafi lagst hér niður í byrjum 19. aldar,
eftir aldri þeirra ábreiða, sem ég þekkti með þeim vefnaði. Salúnsábreiður
þóttu merkilegar og munu þær oft hafa verið sparaðar, og það sá ég að eldri
konur gerðu að breiða undir sig í sætin á rúmunum til að hlífa ábreiðunum.
Hér eru nú engar salúns ábreiður til. Brekán: Algengara
var hér að tala um ábreiður en brekán, þó að hvorutveggja væri til. Ég
man nú ekki eftir brekánum, en mér skildist að þau gætu bæði verið einskefta
og með vaðmálsvend, en aðalmunur var sá að þau voru afar gróf bæði uppistaða
og ívaf, en oft talað um það sem gróft var að það væri eins og brekán.
Líklega hefi ég séð brekán í reiðingi. Það var ofið gróft, þverröndótt,
aðallitur svart en gular og grænar randir. Heilt brekán sá ég ekki
svo ég muni. Sjálfsagt hefur verið notuð skytta. Það var við
flestan vefnað nema glitvefnað og líklega krossvefnað, þar var meira og
minna brugðið með höndum.
p12
Glitvefnaður: Frá
glitvefnaði kann ég ekki að segja af eigin raun, nema það sem ég hefi séð
hér á Kvennaskólanum á Blönduósi. Þær hafa ofið veggteppi með glitvefnaði,
nú til nokkuð margra ára, og púða eða sessuborð. Ég get ekki giskað
á hvenær sá vefnaður lagðist niður. Hér má nú sjá á mörgum heimilum,
glitofin veggteppi eftir námsmeyjar frá Kvennaskólanum á Blönduósi.
Krossvefnaður: Þann vefnað þekki ég ekki, en vel getur verið
að vefnaðarkennarar þekki hann. Ekki minnist ég að hafa séð hluti
með þeim vefnaði. Flosvefnaður: Flosvefnað þekki ég
ekki, og minnist ekki að hafa séð hann, en flossaum hefi ég séð og eru
æði margar konur, sem það kunna, er sérstök nál við það notuð, sem konur
þær er kunna geta betur lýst en ég. Ekki man ég eftir neinum gömlum munum
flosofnum.
p13
Spjaldvefnaður: Spjaldvefnað
hefi ég séð. Faðir minn átti spjaldofin axlabönd, sem fyrir löngu
eru glötuð. Mig minnir að stafir hans væru í þeim, og minnir að önnur
hvor systir hans hafi ofið þau, og hafa þau þá verið ofin fyrir 1880. Því
þá fór um það leyti Ingunn systir hans til Ameríku, en yngri systir hans
Gróa var dáin (um tvítugt) töluvert fyrr. Mér var sagt að spjöld
með götum hefðu verið höfð til þess að gera skilin, en spýta með ívafinu
á til að berja fyrirvafið í skilið. Fótvefnaður: Fótvefnað
sá ég. Gömul kona, sem her var óf þannig sokkabönd. Þau voru
vafin um fótinn fyrir ofan kálfann til þess að halda uppi sokkunum, sem
þá náðu ekki lengra upp. Gamla konan rakti slönguna á rúmstokk sínum
milli tveggja nagla. Ég man nú ekki hve margt var á, en ekki geta
hafa veirð mjög margir þræðir á slöngunni, því sokkabandið var ekki nema
um 1 þuml á breidd, ofið. Hún hafði höföld hnýtt úr seglgarni, og
þau þannig tengd saman
p14
að hún togaði helminginn
upp en hinn helging niður til að gjöra skil. Seglgarni brá hún svo
í uppistöðuna og utan um fótinn, en hélt sjálf í á móti. Ívafið hafði
hún vafið upp á spýtu og var á öðrum enda hennar eins og tréhnífur, og
þrýsti hún ívafinu að með þeim enda spýtunnar. Á hinum enda var ívafið.
Vel getur verið, þó ég muni það ekki, að hún hafi einhvernvegin fest
efri enda slöngunnar um mitti sér, því ég man þá hún gjörði skilin, tók
hún í höföldin með báðum höndum, upp og niður. Munstur var nú ekki
annað en gul rönd í miðjunni, en svartir báðir jaðrar. Hún óf að
sér, eða ofan frá og niður eftir. Togaði því spýtuna að sér þegar hún þrýsti
ívafinu í skilið. Þessi bönd munu hafa verið um 1 1/2 alin á lengd
eða nær 1 meter. Ýmsar fleirri konur munu hafa ofið sokkabönd, því
að þau voru algeng á seinni hluta 19. aldar. Svo fóru að koma teygjubönd,
talsvert breið, og þeim smellt allavega saman. Gamla konan kallaði
þetta að fótvefa.
p15
Gjarðavefnaður: Oftast
voru allar gjarðir handbrugðnar og haft í þær tog eða garðaló. Var
brugðið þannig að sett var upp á þumalfingurinn uppistaðan, þannig að annar
þráðurinn var ofan á hinn undir, og síðasta þræðinum brugðið í gegn. Sumir
höfðu sérstakan þráð í ívaf af sama sverleik og uppistaðan. Fyrir
kom að gjarðir voru ofnar, helst hnakk eða söðulgjarðir. Þurfti þá
uppistaðan að vera fínni, en þegar brugðið var. Rakið var milli rúmstuðla
eða nagla. Ég óf einu sinni nokkrar gjarðir. Rakti ég þá eftir endilagri
baðstofunni, sem var 14-15 al. löng á nöglum. Það var held ég aldrei rakið
á grind. Þegar ofið var, voru gjarðir venjulega langröndóttar, t.d.
svartar og hvítar. Sérstök sterk höföld voru til að gera skil, ens
var sérstök skeið. Skeiðin sem ég á er 35-40 cm. löng og mjög gróf.
Ívafið var haft vafið upp á spýtu og var annar endinn hníflaga og
þjappað fyrir vafinu með þeim enda í skilið. Ekkert nafn hefi ég
heyrt á þeirri spýtu, eins heyrði ég þetta aldrei kallað nema gjarðaefni.
Sauma varð fyrir enda gjarðanna áður en sviftirnar með hringjunum
væru saumaðar á. Handbrugðnar gjarðir voru oft oddabrugðnar.
p16
Tenntar gjarðir sá
ég aldrei. Þegar oddabrugðið var, þá var ekki brugðið nema inn að
miðju, en ekki þvert yfir. Námskeið, skólar: Hér voru
aldrei nein námskeið í vefnaði. Nemendur frá húsmæðraskólanum á Blönduósi
hafa sumir ofið, og þá komið með nýjan vefnað. Þær hafa helst ofið
gluggatjöld og handklæði, en þær eru margar ófærar til að setja upp vefi,
og hafa oft ekki vefstóla. Þessar námsmeyjar ófu stundum gólfmottur.
Hæruvoð: Hæruvoðir sá ég aldrei unnar, en algengt var
að spinna hrosshár bæði með halasnældu og á rokk. Halasnældur voru
með renndum snúðum, misstórir snúðar. Stærstir á snældum er ætlaðar
voru til tvinningar. Hrosshár var kembt og vafið í vindla. Gamlir
ullarkambar voru hafðir til þess að kemba hrosshár. Hrosshársrokkar
voru sterkari en venjulegir spunarokkar og snældan miklu stærri. Aldrei
heyrði ég að hrosshár væri kembt sman við ull. Ef spunnið var hfosshár
á halasnældur, var algengt að festa vindlinum við mara í baðstofunni
p17
með al eða nagla,
sem stungið var í gengum hann. Væri spunnið á rokk, var haldið á
vindlinum. Hundshár: Aldrei heyrði ég um það að safnað
væri hundshári til að vinna úr því, en sennilega væri það gott t.d. í illeppa.
Oft vissi ég til þess að illeppar í leðurskó voru hafðir úr hrosshári,
og var það hlýtt og hrinti vel frá sér, ég held að þeir hafi verið prjónaðir
á mjög grófa prjóna. Aths: Vel má vera að ýmislegt
sé ekki nógu glöggt í þessarri skýrslu fyrir þá sem ekkert þekkja til vefnaðar.
Eins er vandséð að lýsa litum. Halasnældum eða hrosshárssnældum,
sem þar voru oftast kallaðar, hefi ég ekki lýst, þær eru til á öllum byggðasöfnum
gjöri ég ráð fyrir. Smá halasnældur, sem kvenfólk spann á voru stundum
með snúðum úr hvalbeini, og voru þeir oft ekki meira en 2-3 þuml. í þvermál.
Spurningaskrá
Aðfangategund