Tóvinna
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1902)
Safnnúmer
Safnnúmer A: 8206
Safnnúmer B: 1968-1
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar og svör
Nr. 8206
p1
Ull og tóvinna I.
Þjóðminjasafn Íslands! 17. des. sl. meðtók ég spurningaskrá
nr.13., 15. apríl 1965. Titilblað fylgdi ekki. Svör eru í molum
eins og fyrri daginn. Þessum blöðum læt ég fylgja sýnishorn af sláturþræði.
Það vildi svo til að ég átti þráðarhnykil afgangs, þegar farið var
að nota bómullargarn til að sauma með. Þráðinn spann gömul vinkona
mín skömmu eftir 1950, þá komin á níræðisaldur. Hef ekki komið mér
að því að fleygja þessu. Þetta er bara það sem að hversdagsstörfunum
lýtur, en sýnir þó, að það má tæja svo toglagð að verkið lofi meistarann.
Samkvæmt ósk sendi ég sýnishorn af jurtalituðu Gefjunarbandi.
Þetta eru afgangar af útsaumsgarni sem skólastúlkur á Blönduósi notuðu
1927-28. Á þeim árum sem M.H. í Garði litaði útsaums- og vefjargarn
fyrir Húsmæðraskólann. Upplýsingar um litunina hef ég ekki undir
höndum.
p2
Rúningur:
Starfið við að losa sauðkind úr reyfi nefndist að rýja eða taka
af, aftekning tel ég hafa verið algengara í daglegu tali en rúningur, þó
hvorutveggja væri vel þekkt. Hvenær sauðfé var rekið á fjall fór
eftir tíðarfari. Ef vel viðraði var geldfé sleppt um sumarmál, aftekning
miðaðist ekki við það. Ef ég man rétt var smalað 3-4 sinnum
á vori. Smaladagar voru þetta kallaðir einu nafni. Í fyrstu
smalamennsku var tekið af sauðum og öðru geldfé, eftir því sem til náðist.
Enn var smalað til aftekningar og mörkuð lömb sem sloppið höfðu ómörkuð.
Á fyrri árum báru ærnar ekki í húsi, heldur út um hagann. Þeirra
var gætt frá morgni til kvölds, geymdar í nátthaga um nætur.
Síðasta vor smalamennska fór fram um mánaðamót júní-júli, þá var fært frá
kvíaánum og síðasta aftekning fór fram um það leyti. Talað
var um að féð væri illa filldið. Væri kindin vel filldin eða komin
góð skil, var fljótlegt að taka af. Ef fé fór illa í ull, var smalamennsku
flýtt, lagað á fénu eða rúið eftir því sem við átti.
Allt var gert til
að sporna við því, að fé týndi reyfi. Ekki var skóglendi til að dreifa,
þar sem ég þekkti til. Í vorsmalamennsku var féð rekið í
stekk, þ.e. hlaðin byrgi úr óhöggnu grjóti. Á Smáhömrum var aðalstekknum
skipt í tvennt, trégrind var í dyrum. Fremst var nokkru stærra byrgi
grasi gróið, þar eða á grundinni fyrir neðan stekkinn var tekið af
p3
geldfé, sem lagt
var niður og bundið. Í lambærnar var haldið, hvort sem þær voru hyrndar
eða kollóttar. Áhöld við rúning voru: hnífar, skæri og sauðaklippur.
Þessi áhöld voru ekki heimasmíðuð. Ullarhrúga nefndist hrúga
eða bingur, hvort sem hún var á vegg eða sléttri grund. Rúnar
ær voru oft látnar vera í fremsta stekknum meðan lömbin voru að sætta sig
við móðurina. Þetta var kallað að láta ærnar lemba sig.
Við aftekningu má segja að hver hafi haft sína siði. Venja var þó
að byrja á hálsi og taka síðan aftur eftir báðum síðum. Allt er þetta
löngu liðin tíð og vinnubrögð önnur. Þar sem ég þekki til í Strandasýslu
er féð rúið með rafmagnsklippum að vetrinum, og svo hefur verið mörg undanfarin
ár. Ullarþvottur: Keytu var safnað til ullarþvotta
í tunnu, sem ekki var notuð til annars. Ullin þvegin við læk. Enn
standa hlóðarsteinar á lækjarbakka, þó áratugir séu síðan þar var hitað
þvæli á ull. Stór pottur var settur á hlóðir, hálffylltur af vatni
og keytu, hlutföll: 3 fötur vatn, 1 fata keyta, ef rétt er munað. Þegar
þvælið var snarpheitt var ullin látin í pottin. Hæfileg þvæla, sem
kallað var, hrært í með priki og fært upp í meis, sem lá á hliðinni yfir
pottinum, og látið síga úr henni. Borin í bala að læknum og skoluð
þar. Tágakörfur voru mikið notaðar við skolunina, og við að bera
ullina á þurrkvöll. Ullin var látin í smádrýli, mesta vatnið látið
síga úr henni.
p4
Væri þurrkur var
ullin fljótlega breidd til þerris á þurran grasbala eða grjóturð.
Athugasemd: Ull var ekki þvegin úr sjóðandi þvæli. Það
magn sem hæfilegt þótti að þvo í einu nefndist þvæla, en lögurinn sem þvegið
var úr þvæli. Eins og fleirri vinnubrögð breyttist þessi
aðferð við ullarþvottinn. Farið er að nota sápu, sóda og ýms þvottaefni
í stað keytu. Ullin látin í tunnu eða stamp, þvæli helt yfir, ull
og þvæli látið í tunnuna til skiftis. Sá ekki troðið á ullinni með
berum fótum. Notuð voru gúmmístígvél, sem þá voru orðin algeng. Væri
þvegin ull flutt um lengri veg áður en hún var þurr, var hún flutt í kerru,
í körfum eða bölum. Ull var ekki pokuð blaut. Þess
skal getið í sambandi við ullarþvottin, að fyrst var þveginn hvíta ullin,
þá mislitur. Hverjum lit haldið sér, ljósgrátt dökkgrátt, mórautt
og svart, síðast þvegnir sneplar og rusl. Ullartegundir:
Ull sem losnaði af fé í fjárhúsi, nefndist garðaló. Var ekki hirt
til að vinna úr. Verið getur að ull af sjálfdauðum kindum hafi verið
nefnd fariull, ég man það ekki, en gærur af sjálfdauðum kindum nefndist
fariroð. Ull sem sauðfé týndi af sér út um haga nefndist hagalagðar.
Ef börn eða unglingar fundu hagalagða var það yfirleitt þeirra eign.
Um það er sauðfé heimtist í 2 reyfum, heyrði ég ekki höfð orð, en
að kindin væri í tveimur reyfum. Þessi ull var þvegin og látin í
kaupstað með annarri ull, þar sem hún fór ásamt flókum í 2. og 3. flokk
eftir mati. Ull sem rökuð var af gærum nefndist einu nafni haustull.
p5
Ull af nárum nefnd
sneplar eða fætlingar. Úrgangsull, öðru nafni rusl.
Vinnuull: Nefndist einu nafni ull, sem ætluð var til heimilisnota.
Húsfreyja valdi vinnuull, áður en söluull var pokuð. Konur
sóttust eftir þelmiklum og þéttum lögðum til að vinna úr. Vinnuull
geymd í pokum á hanabjálkalofti eða pakkhúslofti. Þar sem ég ólst
upp var húsmóðirin frjáls að því að taka frá vinnuull. Vöruskipti
með ull var ekki önnur en þau, að ullin var lögð inn í reikning á Hólmavík,
þar sem tekin var út matvara og aðrar þarfir heimilisins. Þegar farið
var með ullina, var merkisdagur. Húmsóðirin og fleira kvenfólk fór
þá í kaupstað. Börn sem heima voru hlökkuðu allan daginn til heimkomu
fólksins. Ekki man ég flakkara og kannast ekki við að fólk
ferðaðist um með varning.
Sú breyting
varð á, að farið var að selja ullina óþvegna. Um nokkurt árabil var
þó vinnuull þvegin heima, en svo lagðist það einnig af. Litun:
Um jurtalitun verð ég fáorð. Þegar ég man fyrst var lítið
um jurtalitun. Á þeim árum fékkst útlendur litur í pökkum og bréfum.
Þó kom að því að litur var ekki fluttur inn og þá hófst jurtalitun
aftur í meira mæli. Á þessi sviði var Matthildur í Garði í Aðaldal
merkur brautryðjandi. Árum saman litaði hún band fyrir húsmæðraskólana.
Hún gaf út bókarkver
um jurtalitun og skrifaði greinar um reynslu sína og aðferðir. Fleirri
konur munu hafa stundað jurtalitun með góðum árangri. Reyrt band í rauðum
og bláum lit, notað í sokka og vettlinga.
p6
Tóvinna: Ullarvinna
nefndist einu nafni tóvinna. Það tíðkaðist bæði fín og gróf ullarvinna.
Það heyrði til undantekninga ef karlmenn unnu ullarvinnu til jafns
við kvenfólk. Á bernskuheimili mínu voru stundaðir róðrar frá réttum
til jóla og fylgdu því margvíslegar annir, þó konur stunduðu ekki róðra.
Framanaf vetri voru það eldri konur sem spunnu og prjónuðu, en það
gerðu þær allann ársins hring. Ofanaftekning: Starfið
við að skilja að þel og tog nefndist að taka ofanaf ull, ellegar ofanaftekning.
Konan hafði toglagðinn milli þumalfingurs og vísifingurs. Lagðinum
ýmist kippt upp með einu átaki hægri handar eða nokkur hár í senn. Tog
látið falla í lár eða gólf. Þó búið væri að taka stærsta togið, var
eftir að hæra ullina og taka innan úr reyfinu allar illhærur.
Togkambar: Á hverju heimili voru til kambar sem tog var kembt í.
Þeir voru grófari og gistenntari en þelkambar, sem voru þó einnig
misgrófir. Togkembing: Tog var greitt og sett
í kamb eins og hver önnur ull. Konan hélt kömbum sínum í hvorri hendi.
Tennur kambs í vinstri hendi snéru upp, en tennur í hægri kambi niður
er kembt var. Eftir sem annar kamburinn fylltist og hinn tæmdist
var losað um ullina og hún sett í neðri kamb, kembt áfram þangað til fullkembt
var. Hnökrar greiddir úr jafnóðum og kembt var. Ullarlár:
Kannast við ullarlár. Algengt var að geyma í þeim kembur.
Þekki ekki ullarmeis eða ullarkláf.
p7
Halasnælda:
Þegar ég fer að muna var að mestu hætt að spinna band á halasnældu. Snældur
af ýmsum stærðum voru til, en þó kannast ég ekki við önnur heiti en tvinningasnælda
og hrosshárssnælda. Einstaka hlutar halasnældu hétu snúður, hali
og hnokki. Á hrosshárssnælduna var hrosshár spunnið og tvinnað. Jafnóðum
og tvinnað var, var undið í rjúpur á halann og rennt af honum. Geymt
þar til flétta átti reipi eða bregða gjörð. Hrosshársvinna var karlmannsverk,
einnig gróf ullarvinna til sömu nota. Sérstakur tvinningarrokkur
var til, þó var algengt að tvinna á snældu, einkum gróft band, sem rokkur
tók illa við. Band í nærföt og plögg var tvinnað og þrinnað.
Gróf einspinna, fremur snúðlin var höfð í sjóvettlinga. Efni:
vorull og haustull, samkembd. Algeng orð um áferð bands var groddi og svirgull
um gróft band. Hólar og bláþræðir stöfuðu af slæmum kembum, ellegar
vankunnáttu spunakonu. Hnökri á bandi kom af því að hnökri var í
kembunni. Ef undið var af halasnældu, var hún ýmist sett á milli
fóta eða haldið á henni. Togspuni: Sú fjölbreytta
togvinna, sem sögur fara af, tilheyrir liðinni öld, eða öldum, svo mín
þekking er í molum. Af annarra frásögn veit ég að togkemban var teygð
í lyppu og úr henni var spunnið. Á öldinni sem leið var tvinnaður
togþráður mikið notaður til vefnaðar. Ofnir voru dúkar í segl, tjöld,
poka ofl. Úr togþræði voru gerð net, en teinar voru úr hrosshári.
p8
Togþráður var notaður
til allskonar saumaskapar. Karlmannaföt voru stungin með togþræði
og hnappagöt gerð með þeim þræði. Togþráður var sagður koma úr höndum
góðrar spunakonu, líkastur skúfasilki. Togþráður var notaður í fínt
flos, sessur, dúka og ýmiskonar bönd. Þekkti nokkrar konur, sem áttu
spjaldofin sokkabönd. Allar voru þær fæddar á öldinni sem leið. Það
segir sína sögu. Í mínum búskap eignaðist ég tvær tegundir af þræði,
skóþráð og sláturþráð. Skóþráður var einfaldur togþráður,
notaður í skóvörp allatíð meðan íslenskir sauðskinn- og leðurskór voru
í notkun. Þráðurinn var lagður margfaldur í skónálina, eftir því
hvað skæðið var þykkt. Í skóþráð var haft mórautt tog, ef til var.
Sláturþráður var undantekningarlítið hvítur, einfaldur tgoþráður.
Eins og nafnið bendir til var hann notaður til að sauma með vambir
og keppi í sláturtíð. Saumað með stoppunál og rennt að auga.
Snurða eða loki var það kallað ef lykkja kom á þráðinn. Snurða
hafði einnig aðra merkingu. Um missætti milli fólks var sagt að snurða
hefði hlaupið á þráðinn. Kastast í kekki í svipaðri merkingu. Að
snúa snældunni, algengtum skapgarð, svipuð merking, var að koma ár sinni
fyrir borð, vera sér góður. Þegar undið var saman af snældum
var hafður hólkur á bandinu til að jafna það og taka af snurður.
Þráðarleggur: Sláturþráður undinn í hnykla, skóþráður á legg, ekki
man ég að þeir væru skreyttir að öðru leyti en því að þeir voru litaðir.
Man ekki eftir völuskríni, nema að nafninu. Börn léku sér að
völum, en band var oftar undið á gimburskeljar, sem einnig voru leikföng
barna.
Nr. 8206
p1
Ull og tóvinna I.
Þjóðminjasafn Íslands! 17. des. sl. meðtók ég spurningaskrá
nr.13., 15. apríl 1965. Titilblað fylgdi ekki. Svör eru í molum
eins og fyrri daginn. Þessum blöðum læt ég fylgja sýnishorn af sláturþræði.
Það vildi svo til að ég átti þráðarhnykil afgangs, þegar farið var
að nota bómullargarn til að sauma með. Þráðinn spann gömul vinkona
mín skömmu eftir 1950, þá komin á níræðisaldur. Hef ekki komið mér
að því að fleygja þessu. Þetta er bara það sem að hversdagsstörfunum
lýtur, en sýnir þó, að það má tæja svo toglagð að verkið lofi meistarann.
Samkvæmt ósk sendi ég sýnishorn af jurtalituðu Gefjunarbandi.
Þetta eru afgangar af útsaumsgarni sem skólastúlkur á Blönduósi notuðu
1927-28. Á þeim árum sem M.H. í Garði litaði útsaums- og vefjargarn
fyrir Húsmæðraskólann. Upplýsingar um litunina hef ég ekki undir
höndum.
p2
Rúningur:
Starfið við að losa sauðkind úr reyfi nefndist að rýja eða taka
af, aftekning tel ég hafa verið algengara í daglegu tali en rúningur, þó
hvorutveggja væri vel þekkt. Hvenær sauðfé var rekið á fjall fór
eftir tíðarfari. Ef vel viðraði var geldfé sleppt um sumarmál, aftekning
miðaðist ekki við það. Ef ég man rétt var smalað 3-4 sinnum
á vori. Smaladagar voru þetta kallaðir einu nafni. Í fyrstu
smalamennsku var tekið af sauðum og öðru geldfé, eftir því sem til náðist.
Enn var smalað til aftekningar og mörkuð lömb sem sloppið höfðu ómörkuð.
Á fyrri árum báru ærnar ekki í húsi, heldur út um hagann. Þeirra
var gætt frá morgni til kvölds, geymdar í nátthaga um nætur.
Síðasta vor smalamennska fór fram um mánaðamót júní-júli, þá var fært frá
kvíaánum og síðasta aftekning fór fram um það leyti. Talað
var um að féð væri illa filldið. Væri kindin vel filldin eða komin
góð skil, var fljótlegt að taka af. Ef fé fór illa í ull, var smalamennsku
flýtt, lagað á fénu eða rúið eftir því sem við átti.
Allt var gert til
að sporna við því, að fé týndi reyfi. Ekki var skóglendi til að dreifa,
þar sem ég þekkti til. Í vorsmalamennsku var féð rekið í
stekk, þ.e. hlaðin byrgi úr óhöggnu grjóti. Á Smáhömrum var aðalstekknum
skipt í tvennt, trégrind var í dyrum. Fremst var nokkru stærra byrgi
grasi gróið, þar eða á grundinni fyrir neðan stekkinn var tekið af
p3
geldfé, sem lagt
var niður og bundið. Í lambærnar var haldið, hvort sem þær voru hyrndar
eða kollóttar. Áhöld við rúning voru: hnífar, skæri og sauðaklippur.
Þessi áhöld voru ekki heimasmíðuð. Ullarhrúga nefndist hrúga
eða bingur, hvort sem hún var á vegg eða sléttri grund. Rúnar
ær voru oft látnar vera í fremsta stekknum meðan lömbin voru að sætta sig
við móðurina. Þetta var kallað að láta ærnar lemba sig.
Við aftekningu má segja að hver hafi haft sína siði. Venja var þó
að byrja á hálsi og taka síðan aftur eftir báðum síðum. Allt er þetta
löngu liðin tíð og vinnubrögð önnur. Þar sem ég þekki til í Strandasýslu
er féð rúið með rafmagnsklippum að vetrinum, og svo hefur verið mörg undanfarin
ár. Ullarþvottur: Keytu var safnað til ullarþvotta
í tunnu, sem ekki var notuð til annars. Ullin þvegin við læk. Enn
standa hlóðarsteinar á lækjarbakka, þó áratugir séu síðan þar var hitað
þvæli á ull. Stór pottur var settur á hlóðir, hálffylltur af vatni
og keytu, hlutföll: 3 fötur vatn, 1 fata keyta, ef rétt er munað. Þegar
þvælið var snarpheitt var ullin látin í pottin. Hæfileg þvæla, sem
kallað var, hrært í með priki og fært upp í meis, sem lá á hliðinni yfir
pottinum, og látið síga úr henni. Borin í bala að læknum og skoluð
þar. Tágakörfur voru mikið notaðar við skolunina, og við að bera
ullina á þurrkvöll. Ullin var látin í smádrýli, mesta vatnið látið
síga úr henni.
p4
Væri þurrkur var
ullin fljótlega breidd til þerris á þurran grasbala eða grjóturð.
Athugasemd: Ull var ekki þvegin úr sjóðandi þvæli. Það
magn sem hæfilegt þótti að þvo í einu nefndist þvæla, en lögurinn sem þvegið
var úr þvæli. Eins og fleirri vinnubrögð breyttist þessi
aðferð við ullarþvottinn. Farið er að nota sápu, sóda og ýms þvottaefni
í stað keytu. Ullin látin í tunnu eða stamp, þvæli helt yfir, ull
og þvæli látið í tunnuna til skiftis. Sá ekki troðið á ullinni með
berum fótum. Notuð voru gúmmístígvél, sem þá voru orðin algeng. Væri
þvegin ull flutt um lengri veg áður en hún var þurr, var hún flutt í kerru,
í körfum eða bölum. Ull var ekki pokuð blaut. Þess
skal getið í sambandi við ullarþvottin, að fyrst var þveginn hvíta ullin,
þá mislitur. Hverjum lit haldið sér, ljósgrátt dökkgrátt, mórautt
og svart, síðast þvegnir sneplar og rusl. Ullartegundir:
Ull sem losnaði af fé í fjárhúsi, nefndist garðaló. Var ekki hirt
til að vinna úr. Verið getur að ull af sjálfdauðum kindum hafi verið
nefnd fariull, ég man það ekki, en gærur af sjálfdauðum kindum nefndist
fariroð. Ull sem sauðfé týndi af sér út um haga nefndist hagalagðar.
Ef börn eða unglingar fundu hagalagða var það yfirleitt þeirra eign.
Um það er sauðfé heimtist í 2 reyfum, heyrði ég ekki höfð orð, en
að kindin væri í tveimur reyfum. Þessi ull var þvegin og látin í
kaupstað með annarri ull, þar sem hún fór ásamt flókum í 2. og 3. flokk
eftir mati. Ull sem rökuð var af gærum nefndist einu nafni haustull.
p5
Ull af nárum nefnd
sneplar eða fætlingar. Úrgangsull, öðru nafni rusl.
Vinnuull: Nefndist einu nafni ull, sem ætluð var til heimilisnota.
Húsfreyja valdi vinnuull, áður en söluull var pokuð. Konur
sóttust eftir þelmiklum og þéttum lögðum til að vinna úr. Vinnuull
geymd í pokum á hanabjálkalofti eða pakkhúslofti. Þar sem ég ólst
upp var húsmóðirin frjáls að því að taka frá vinnuull. Vöruskipti
með ull var ekki önnur en þau, að ullin var lögð inn í reikning á Hólmavík,
þar sem tekin var út matvara og aðrar þarfir heimilisins. Þegar farið
var með ullina, var merkisdagur. Húmsóðirin og fleira kvenfólk fór
þá í kaupstað. Börn sem heima voru hlökkuðu allan daginn til heimkomu
fólksins. Ekki man ég flakkara og kannast ekki við að fólk
ferðaðist um með varning.
Sú breyting
varð á, að farið var að selja ullina óþvegna. Um nokkurt árabil var
þó vinnuull þvegin heima, en svo lagðist það einnig af. Litun:
Um jurtalitun verð ég fáorð. Þegar ég man fyrst var lítið
um jurtalitun. Á þeim árum fékkst útlendur litur í pökkum og bréfum.
Þó kom að því að litur var ekki fluttur inn og þá hófst jurtalitun
aftur í meira mæli. Á þessi sviði var Matthildur í Garði í Aðaldal
merkur brautryðjandi. Árum saman litaði hún band fyrir húsmæðraskólana.
Hún gaf út bókarkver
um jurtalitun og skrifaði greinar um reynslu sína og aðferðir. Fleirri
konur munu hafa stundað jurtalitun með góðum árangri. Reyrt band í rauðum
og bláum lit, notað í sokka og vettlinga.
p6
Tóvinna: Ullarvinna
nefndist einu nafni tóvinna. Það tíðkaðist bæði fín og gróf ullarvinna.
Það heyrði til undantekninga ef karlmenn unnu ullarvinnu til jafns
við kvenfólk. Á bernskuheimili mínu voru stundaðir róðrar frá réttum
til jóla og fylgdu því margvíslegar annir, þó konur stunduðu ekki róðra.
Framanaf vetri voru það eldri konur sem spunnu og prjónuðu, en það
gerðu þær allann ársins hring. Ofanaftekning: Starfið
við að skilja að þel og tog nefndist að taka ofanaf ull, ellegar ofanaftekning.
Konan hafði toglagðinn milli þumalfingurs og vísifingurs. Lagðinum
ýmist kippt upp með einu átaki hægri handar eða nokkur hár í senn. Tog
látið falla í lár eða gólf. Þó búið væri að taka stærsta togið, var
eftir að hæra ullina og taka innan úr reyfinu allar illhærur.
Togkambar: Á hverju heimili voru til kambar sem tog var kembt í.
Þeir voru grófari og gistenntari en þelkambar, sem voru þó einnig
misgrófir. Togkembing: Tog var greitt og sett
í kamb eins og hver önnur ull. Konan hélt kömbum sínum í hvorri hendi.
Tennur kambs í vinstri hendi snéru upp, en tennur í hægri kambi niður
er kembt var. Eftir sem annar kamburinn fylltist og hinn tæmdist
var losað um ullina og hún sett í neðri kamb, kembt áfram þangað til fullkembt
var. Hnökrar greiddir úr jafnóðum og kembt var. Ullarlár:
Kannast við ullarlár. Algengt var að geyma í þeim kembur.
Þekki ekki ullarmeis eða ullarkláf.
p7
Halasnælda:
Þegar ég fer að muna var að mestu hætt að spinna band á halasnældu. Snældur
af ýmsum stærðum voru til, en þó kannast ég ekki við önnur heiti en tvinningasnælda
og hrosshárssnælda. Einstaka hlutar halasnældu hétu snúður, hali
og hnokki. Á hrosshárssnælduna var hrosshár spunnið og tvinnað. Jafnóðum
og tvinnað var, var undið í rjúpur á halann og rennt af honum. Geymt
þar til flétta átti reipi eða bregða gjörð. Hrosshársvinna var karlmannsverk,
einnig gróf ullarvinna til sömu nota. Sérstakur tvinningarrokkur
var til, þó var algengt að tvinna á snældu, einkum gróft band, sem rokkur
tók illa við. Band í nærföt og plögg var tvinnað og þrinnað.
Gróf einspinna, fremur snúðlin var höfð í sjóvettlinga. Efni:
vorull og haustull, samkembd. Algeng orð um áferð bands var groddi og svirgull
um gróft band. Hólar og bláþræðir stöfuðu af slæmum kembum, ellegar
vankunnáttu spunakonu. Hnökri á bandi kom af því að hnökri var í
kembunni. Ef undið var af halasnældu, var hún ýmist sett á milli
fóta eða haldið á henni. Togspuni: Sú fjölbreytta
togvinna, sem sögur fara af, tilheyrir liðinni öld, eða öldum, svo mín
þekking er í molum. Af annarra frásögn veit ég að togkemban var teygð
í lyppu og úr henni var spunnið. Á öldinni sem leið var tvinnaður
togþráður mikið notaður til vefnaðar. Ofnir voru dúkar í segl, tjöld,
poka ofl. Úr togþræði voru gerð net, en teinar voru úr hrosshári.
p8
Togþráður var notaður
til allskonar saumaskapar. Karlmannaföt voru stungin með togþræði
og hnappagöt gerð með þeim þræði. Togþráður var sagður koma úr höndum
góðrar spunakonu, líkastur skúfasilki. Togþráður var notaður í fínt
flos, sessur, dúka og ýmiskonar bönd. Þekkti nokkrar konur, sem áttu
spjaldofin sokkabönd. Allar voru þær fæddar á öldinni sem leið. Það
segir sína sögu. Í mínum búskap eignaðist ég tvær tegundir af þræði,
skóþráð og sláturþráð. Skóþráður var einfaldur togþráður,
notaður í skóvörp allatíð meðan íslenskir sauðskinn- og leðurskór voru
í notkun. Þráðurinn var lagður margfaldur í skónálina, eftir því
hvað skæðið var þykkt. Í skóþráð var haft mórautt tog, ef til var.
Sláturþráður var undantekningarlítið hvítur, einfaldur tgoþráður.
Eins og nafnið bendir til var hann notaður til að sauma með vambir
og keppi í sláturtíð. Saumað með stoppunál og rennt að auga.
Snurða eða loki var það kallað ef lykkja kom á þráðinn. Snurða
hafði einnig aðra merkingu. Um missætti milli fólks var sagt að snurða
hefði hlaupið á þráðinn. Kastast í kekki í svipaðri merkingu. Að
snúa snældunni, algengtum skapgarð, svipuð merking, var að koma ár sinni
fyrir borð, vera sér góður. Þegar undið var saman af snældum
var hafður hólkur á bandinu til að jafna það og taka af snurður.
Þráðarleggur: Sláturþráður undinn í hnykla, skóþráður á legg, ekki
man ég að þeir væru skreyttir að öðru leyti en því að þeir voru litaðir.
Man ekki eftir völuskríni, nema að nafninu. Börn léku sér að
völum, en band var oftar undið á gimburskeljar, sem einnig voru leikföng
barna.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti