Kaleikur
1300 - 1350
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Úr aðfangabók:
Kaleikur, patina og patinudúkur frá dómkirkjunni í Reykjavík, en tilheyrðu fyrrum dómkirkjunni í Skálholti. Kaleikurinn og patinan eru úr silfri og algylt. Þyngd kaleiksins er 1014 gr. og patinunnar 282 gr. Gyllingin er upprunaleg og er vitanlega heit gylling eða kvikasilfursgylling. Patinan er gylt bæði að ofan og neðan, sem títt er, og kaleikurinn er sömuleiðis allur gyltur, einnig stjettin að neðan eða innan og er það óvenjulegt. Á skálinni á kaleiknum myndar gyllingin þykka húð, sem sumstaðar hefir losnað við silfrið og farið af, en myndar sumstaðar smáblöðrur utaná silfrinu. Hæð kaleiksins er 19,7 - 20,6 cm. og er misjöfn af því að kaleikurinn hefir skekkst. Þverm. skálarinnar er mest um barma: 16 cm., en dýptin 6,8 cm. og þyktin 1,1 mm. ofantil. Leggurinn á milli skálar og stjettar er að lengd 7,2 cm. og 2,5 cm. að þverm. um hliðfleti, en hann er áttstrendur. Á honum miðjum er átthyrndur hnúður, 2,6 cm. að þykt, en að þverm. um hliðarnar, undir typpum (rotuli), sem á þær eru fest, 7,1 cm., og mælt um þau 7,8 cm. Stjettin er og átthyrnd og er 17 cm. um hliðarnar; þær eru lítið eitt bogadregnar innávið; þverm. um hornin neðst 19,7 - 20 cm. Hæð stjettarinnar er um 7 cm. Virðast allir þrír hlutar kaleiksins vera gerðir jafnháir. Patinan er 19,9 cm. að þverm.; þverm. botnsins er 13,7. - Utaná hliðarfleti leggsins á kaleiknum eru kveikt lítil 4 blaða blóm, 3 á hvern, beggja vegna hnúðsins, alls 48. Utaná hnúðinn eru kveiktar smágreinar, sem liggja frá leggnum og út á hornin á hnúðnum, bæði að ofan og neðan, og skiptast jafnan á vínviðargrein og eikargrein; sömuleiðis mætir vínviðargrein ofaná hnúðnum jafnan eikargrein neðaná honum. Á öðrum hverjum hliðarfleti á stjettinni eru einnig greinar, 2 eikargreinar og 2 vínviðargreinar. Allar virðast greinar þessar mótaðar, blöðin einkum, og samsettar og kveiktar á, en ekki drifnar. Á þeim 4 hliðflötum stjettarinnar, sem greinarnar eru ekki á, eru smeltar ( emaileraðar) myndir; þeim er fest þannig á, að mjó bönd eru fest á rönd á hliðfletina og grannar snúrur utanmeð þeim að auk, en þessi bönd innilykja myndplöturnar og eru beygð lítið eitt inná brúnirnar á þeim. Fyrir ofan hverja myndplötu er glær bergkristall, ferskeyttur á 2 flötunum, sporbaugsmyndaður á hinum 2, en fyrir neðan myndplöturnar eru 2 slíkir kristallar, ferskeyttir á einum fletinum, en sporbaugsmyndaðir á hinum þremur. Þessum gimsteinum er fest á stjettina á sama hátt og myndplötunum smeltu, - nema einum, sem virðist hafa losnað af og verið fest síðar með ræmum, er ganga gegnum stjettina og eru beygðar útaf að innanverðu. Alls eru kristallarnir 12. Neðst á stjettinni, eiginlega neðanundir henni, eru kveikt við hana 2 bönd umhverfis og er annað með mótuðum smáblómum á (valsað). Á myndplötunum smeltu, sem eru á stjett kaleiksins, eru þessar myndir: Kristur bundinn og með band fyrir augum, en tveir menn halda honum og hafa hendur reiddar til höggs. Þessi mynd á við frásögnina í Lúk. 22.kap., 63-64v., en er mjög sjaldgæf. Næsta mynd sýnir húðstrýkinguna, hin þriðja krossburð Krists og hin fjórða krossfestinguna, og standa þau María og Jóhannes hjá krossinum svo sem venjulega (deesis ). Þessar myndaplötur eru um 4 cm., á hvern veg. Á hverri þeirra eru 3 mannamyndir. - Í typpunum á hnúðunum eru einnig smeltar plötur, krossmyndaðar og 1,8 cm. að stærð um hornin; eru á þeim sumum smágreinar með blöðum, en á sumum blóm. Upp í stjettina að innanverðu er fest efst, þar sem hún gengur upp í legginn, lítil áttstrend silfurplata smelt og gylt sem allar hinar og er á henni guðs lamb (agnus dei). Þverm. þessarar myndplötu er 2,6 cm., þykt 1,5 mm., og jafnþykkar munu hinar vera. - Botninn á patinunni er sleginn niður, með 4 tungum í kross og eru merki guðspjallamannanna grafin í hornin, er verða á milli tungnanna, vængjaður maður, uxi, ekki með vængjum, vængjað ljón og örn; við hvert þeirra er grafið leturband fyrir nafn guðspjallamannsins, en nöfnin hafa þó aldrei verið grafin á þau. Í miðri patinunni er smelt myndplata, 5,5 cm. að þverm., með mynd af Kristi sem konungi himins og jarðar. Grunnurinn er blár og stirndur gullnum stjörnum, eins og á öllum hinum myndplötunum; merkir því sýnilega himininn. Kápa Krists er græn, en sem glóandi að innan; geislakransinn um höfuð hans er rauður og gullinn kross í; einnig eru höfuð, hendur og fætur, og hnötturinn undir fótum hans sem og boginn, er hann situr á, gylt silfur, en smelt umhverfis. - Allar þessar smeltu plötur eru mjög merkilegar og eru nú fáir smeltir kaleikar til hjer á landi, en munu hafa verið fleiri fyrrum. Á safninu eru 2 aðrir kaleikar með smeltum hnúðtyppum (nr. 3436 og 5908). Þessi list, að gjöra smeltar myndir, er mjög forn og hefir verið iðkuð með ýmsu móti; sú tegund, sem hjer er um að ræða, nefnist grópasmelt ( á fr. émail champlevé) og er kunn frá því á fyrstu öldum eptir Krists daga. Á miðöldunum var hún mjög stunduð á Þýzkalandi, einkum í Rínarlöndunum, en frá því á 12. öld er hennar getið í borginni Limoges á Frakklandi; þar var hún mjög mikið stunduð á 13. öldinni; á 14. öldinni tóku menn smámsaman að leggja minni stund á þessa list. - Á bak við, fyrir ofan, hina litlu áttstrendu myndplötu, sem fest er efst í stjettina að innanverðu, er silfurmynt, jöfn plötunni að þvermáli, 0,6 mm. að þykt, allmjög barin og sljettuð. Á milli plötunnar og myntarinnar er silfurræma, 2 mm. breið, á rönd, beygð í hring og gerð til að halda plötunni hæfilega langt frá myntinni, svo að við það myndist lítið hylki. Hylki þetta er tómt og vottar ekki fyrir að neitt hafi verið í því nokkru sinni. Vafalaust hefir það þó verið gjört af smiðnum til þess að í því mætti varðveita helgan dóm, og má ætla að smiðurinn hafi skreytt stjettina svo vel að innan eða neðan einmitt með tilliti til þess; venjulega voru stjettirnar ógyltar að neðan og ekki mjög vandlega frá þeim gengið þeim megin. - Á myntinni er áletran beggja megin; á framhlið stendur í innri línunni: + PhILIPPUS REX, og í hinni ytri: + BHDICTU : SIT : HOME : DHI : NRI : DEI : IhVXPI ( þ.e. Benedictum sit nomen domini nostri dei Jhesu Christi). Í miðju er jafnálma kross og fætur á öllum álmum. Á hinni hliðinni stendur + TVROHVSCIVIS (Turonus civis) og umhverfis er kranz af 12 frönskum liljum í tvöföldum svigum. Inst í miðju hefir verið mynd, sem nú sjest óglögt. Mynt þessi er sýnilega frönsk (gros turnois) og virðist helzt vera frá tíð Filippusar IV., hins fagra (1285 - 1314); - getur þó máske verið frá tíð Filippusar V. (1316 - 22) eða jafnvel Filippusar VI. (1328 - 50). - Þessi heilögu ker eru gjörð í gotneskum stíl að öllu leyti; eigi einungis lögunin á kaleiknum heldur og alt skraut á honum og patinunni er í gotneskum stíl. Af löguninni á skálinni, - hún er nálægt því að vera hálfkúlumynduð eins og skálarnar eru venjulega á hinum eldri, rómönsku kaleikum, - á löguninni á stjetttinni, hún er svo flöt og tiltölulega lág og sviplík stjettunum á hinum rómönsku kaleikum, - og á smeltumyndunum, greinunum og öllu skrautinu yfirleitt, sjest að kaleikur þessi og patina eru í
forn-gotneskum stíl, virðist ekki vera yngri en frá fyrsta fjórðungi 14. aldar. Myntin virðist áreiðanlega vera sett í kaleikinn þegar hann var búinn til og sýnir því, að hann getur ekki verið eldri en frá tíð Filippusar fagra. Má af þessu ætla að nærri muni láta, að hann sje frá því um aldamót 13. og 14. aldar, og patinan líka, því að hún er samstæð kaleiknum og jafngömul að því er sjeð verður. Verkið á þessum gripum, skrautið og einkum smeltu myndaplöturnar, virðist helzt vera frakkneskt, og myntin bendir á að kaleikurinn sje smíðaður á Frakklandi. - Hjer í safninu eru engin önnur áhöld mjög lík þessum, nje annarstaðar hjer á landi, en í kirkjunni á Vestri Slíðrum á Valdresi í Noregi eru mjög lík áhöld, gefin kirkjunni af fyrverandi sóknarpresti þar, Salómon byskupi í Oslo (1322 - 51); sbr. myndir í H. Felt. Norges kirker í Middelalderen, nr. 315, og A. Chr. Bang, Den norske kirkes historie, nr. 72. - Dómkirkjan í Skálholti brann árið 1309; sló eldingu niður í kirkjuna og varð litlu úr henni bjargað öðru en skríni Þorláks byskups. Þá var byskup þar herra Árni Helgason. Í nýju kirkjuna, sem var eitt hið veglegasta hús, er bygt var hjer á landi á miðöldunum, voru gefnar margar gersemar og fengnir ýmsir nýir gripir og þar á meðal má ætla að verið hafi þessi ágætu, heilögu ker, ,,kaleikurinn góði", svo sem hann hefir verið nefndur á síðustu öld, og patinan, sem honum fylgir. - Það verður þó ekki sjeð af gömlum skrám eða skilríkjum, hversu lengi þessir dýrgripir, sem hjer er um að ræða, kaleikurinn og patinan hafi verið í eigu Skálholtsdómkirkju, því að engir máldagar hennar eru til frá því fyrir siðaskiptin; þeir munu hafa farist í bæjarbrunanum mikla í Skálholti 1630, þegar alt bóka- og skjalasafn staðarins varð að ösku. Vjer höfum engar skrár til yfir áhöld Skálholtsdómkirkju frá því fyrir þann bruna, nema afskript af þeirri, er gjörð hefir verið 1589, er herra Oddur byskup Einarsson meðtók staðinn, og er þar getið um, að honum hafi verið afhentir þá silfurkaleikar 4, en engum þeirra er lýst. Meistari Brynjólfur Sveinsson gjörði nákvæmar skrár yfir allar eignir staðar og dómkirkju, er hann afhenti það eptirmanni sínum, meistara Þórði Þorlákssyni, og er þar aðeins sagt, að hann (Br. Sv.) hafi meðtekið 5 kaleika, en afhent 7. - Þegar dómkirkja var lögð niður í Skálholti, var margt selt af eigum hennar og áhöldum, og margt hefir orðið áfram í Skálholtskirkju, meðal annars þessir gripir. Ekki eru þau þó til safnsins komin beint frá Skálholti. Eigendur Skálholts seldu gripi þessa Reykjavíkur-dómkirkju um 1880 og frá henni fjekk safnið þá. - Í 1. bindi af myndum þeim (Atlas historique), sem fylgja ferðabókum Paul Gaimards, eru á 45. og 46. bl. steinprentaðar myndir með fullri stærð af þessum kaleik og patinunni, allvel gjörðar, og í skránni yfir myndirnar, sem er framanvið þær, er stutt lýzing á kaleiknum og sagt, að hann sje að líkindum sá hinn sami sem Klængur byskup hafi gefið Skálholts-dómkirkju. Að ætla, að svo sje, nær þó engri átt, og er nóg að taka það fram, að sá kaleikur, er Klængur byskup gaf, um miðja 12. öld, var úr gulli. Hann tóku Danir, sbr. Árb. 1887, bls. 37-41. Hefur hann vitanlega, á þeim tíma, verið gerður með rómönsku lagi, en þau áhöld, sem hjer hefur verið lýst, eru með gotnesku lagi og um 1 1/2 öld yngri, svo sem hjer hefur og verið tekið fram. - Sbr. ennfr. Árb. Fornlfjel. 1912, bls. 51-56 með 4 myndum aptanvið. - Patinudúkur sá, er fylgir þessum áhöldum og mun hafa fylgt þeim frá Skálholti, er kringlóttur og 20,5 cm. að þverm., stinnur og mun vera pappi innaní; hann er lagður rauðu ljerepti að neðan og rauðu flujeli, sem nú er orðið fölleitt, að ofan, og yfir það eru saumaðir 6,7 cm. breiðir, gullnir knipplingar. Er dúkurinn að líkindum frá fyrri hluta 19. aldar.
Church and Art - The Medieval Church in Norway and Iceland:
Chalice and paten from the time of Bishop Árni Helgason of Skálholt.
(Sigrún Blöndal, 21.1.2011)
Aðrar upplýsingar
Ártal
1300 - 1350
Efni
Safnnúmer
Safnnúmer A: 2596-a
Safnnúmer B: 1884-114
Stærð
20 x 16 cm
Lengd: 20 Breidd: 16 cm
Staður
Staður: Skálholt, 801-Selfossi, Bláskógabyggð, Biskupstungur, Ísland
Aðfangategund
Undirskrár
Undirskrá: Munasafn
Efnisorð / Heiti
Efnisorð: Kaleikur
Heimildir
Helgi Þorláksson. „Iceland and Norway in the middle ages: The historical background“. Church and Art - The Medieval Church in Norway and Iceland. Reykjavík, 1997.
Matthías Þórðarson. „Forn kaleikur og patína frá Skálholti.“ Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1912. Reykajvík 1912, bls. 51 - 56.
Kristján Eldjárn. „Kaleikurinn góði.“ Hundrað ár í Þjóðminjasafni. Reykjavík 1962, nr. 22.
Kristján Eldjárn. „Varðveittur skrúði og áhöld.“ Skálholt. Skrúði og áhöld. Reykjavík 1991,bls.145-151.
Þór Magnússon. Silfur í Þjóðminjasafni. Reykjavík, 1996: bls. 30.
Upprunastaður
64°7'38.6"N 20°31'27.2"W