Hólmur

1234 - 2016

Varðveitt hjá

Húsin standa enn í dag, en bygg hefur verið við húsið frá 1916 bæði í vestur og norður. Að mestu eru þetta bárujárnsklædd hús en hluti eru torfhús ( að austan). Bæjarhús Hólms standa sunnan við Hólmsá, á Bæjarhól. Íbúðarhúsin stóðu árið 1916 um 20 metrum sunnan við Hólmsá. (Túnakort). "Túnið: Bæjarhóll, þar sem bærinn stendur,... ." (Ö.Hólmur 1:2). Hólmur er efsta býlið í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Það stendur við Hólmsá í jaðri Hólmshrauns, sunnan Suðurlandsvegar. Ekkert er vitað um upphaf byggðar þar. Jörðin hefur orðið eign Viðeyjarklausturs um 1234 en í máldagaskrá um eignir staðarins segir: „Hamvndur gaf til staðarins holm þann. er liggr j elliða am. niðr fra Vatzenda holmi.“[1] Jarðarinnar er getið í skrá um þær jarðir sem komið höfðu undir Viðeyjarklaustur síðan Páll ábóti kom til Viðeyjar: „Hólmur xxx c.“[2] Í jarðabókinni 1703 segir og á þessa leið: „Hrauntún segja menn, að heitið hafi jörð til forna og legið í millum Hólms og Elliðavatns. Þar sjást enn nú girðingaleifar eftir og ef grannt er athugað nokkur hústófta líkindi. Túnið er eyðilagt og komið í stórgrýti og hraun. Þar segjast menn heyrt hafa að kirkjustaður hafi verið til forna, og til líkinda þeirri sögn heita enn nú í vatninu þar rjett framundan Kirkjuhólmar. Eru það munnmæli, að þegar þetta Hrauntún lagðist í eyði, hafi bærinn þaðan frá þangað færður verið, sem nú er jörðin Hólmur.“[3] Ekki verður frekar um þetta sagt en Kirkjuhólmatjörn er í landi Hólms og minnir á áðurnefnda kirkju. Við fornleifaskráningu árið 1981 kom í ljós að kirkjugarður hefur verið skammt frá núverandi bæjarhúsum á Hólmi og má ætla að á þeim slóðum hafi kirkja staðið. Jörðin varð við siðaskiptin konungseign svo sem aðrar klausturjarðir. Í Jarðabókinni 1703 er greint frá margháttuðum kvöðum sem hvíldu á ábúandanum á Hólmi. Segir meðal annars frá því að ábúandi þurfti að fara í verslun á Eyrarbakka fyrir Bessastaðamenn og tók ferðin viku í hvert sinn. Jarðabókin greinir einnig frá því að á Hólmi sé skógur aldeilis eyddur en hrísrif orðið naumlegt. Jörðin hélst í eigu ríkisins fram til um 1960 er borgin keypti hana.[4] Enginn búskapur er á Hólmi lengur. Bakkakot byggist frá Hólmi árið 1950 auk sumarhúsabyggðar sem er á bökkum Hólmsár og Suðurár. Túnakort er til af bæjarstæði Hólms frá 1916 og hefur því verið varpað hér á kortagrunn í LUKR. Má þar sjá skipulag svæðisins frá þeim tíma, sjá mynd 27. Á stríðárunum voru braggahverfin Camp Aberdeen og birgðageymslan Geitháls Dump við Geitháls. Á hernámstíma voru Camp Swansea og Camp Phinney norðan við Suðurlandsveginn og þar er að finna nokkra braggabotna og aðrar minjar frá þeim tíma. Um 1949 var hafin framleiðsla á steinull í einum stóra bragganum sem áður hafið verið notaður sem kvikmyndahús af setuliðinu. Efni til steinullargerðar var sótt í Rauðhóla. [1] Íslenzkt fornbréfasafn, I. bindi, 507. [2] Íslenzkt fornbréfasafn , III. bindi, 598. [3] Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, III. bindi, Gullbringu- og Kjósarsýsla, 283. [4] Páll Líndal, Reykjavík. Sögustaður við Sund, 2. bindi, 54.

Aðrar upplýsingar

Titill

Sérheiti: Hólmur

Ártal

Aldur: 1234 - 2016

Safnnúmer

Johnsen nr.: 213-1 Safnnúmer B: 181149-1

Stærð

Lengd: 25 m Breidd: 21 m

Staður

Fornleifaskráning: Staður: Hólmur, 110-Reykjavík, Reykjavíkurborg

Aðfangategund

Fornleifar

Upprunastaður

64°5'29.1"N 21°43'13.7"W