Kaffikvörn
1700 - 1850
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Úr aðfangabók:
Kaffikvörn úr eygðum hraunsteini, grágrýti: með sömu gerð og nr. 3597: undirsteinninn, sem er skálmyndaður, er 28 cm. að þverm., yfirsteinninn, sem er greyptur ofaní hann, er um 20 cm. að þverm. og 6 cm. að þ.: hann er með trektmynduðu auga, og járnstandi úti við röndina: í undirsteininum er járnstandur í miðju og er í gegnum hann. Hann er með litlu, ferhyrndu auga: hann er 8,4 cm. að h. - Er kvörn þessi vafalaust íslenzk, og allir þessar kaffikvarnir úr steini, með þessari og líkri gerð. Þær munu varla notaðar neins staðar nú.
Úr Gersemar og þarfaþing: (Texti eftir Hallgerði Gísladóttur)
Uppúr miðri 18. öld var farið að flytja inn ómalað korn og um leið kvarnir til að forðast lélegt mjöl. Um svipað leyti var farið að flytja inn kaffikvarnir. Kaffidrykkja meðal Íslendinga var orðin nokkuð almenn um miðja 19. öld og þá komust menn upp á lag með að smækka mjölkvarnirnar til að hægt væri að mala í þeim kaffi.
„Í nafnlausri grein í ársritinu Gestur Vestfirðingur árið 1849er nákvæm lýsing á því hvernig gera megi heima slíkar stein-kaffikvarnir vegna þess hve svikular og dýrar aðrar kvarnir séu. Höfundur greinarinnar segir:
Til þess nú að hlífa sér við þessum kostnaði og annmörkum, er útlendu kaffi-kvörnunum fylgja, hafa þegar nokkrir gert tilraun til að smíða kaffihandkvarnir úr steini; og þó að ég hefði enga af þess kyns handkvörnum séð, fór ég samt í fyrravetur að smíða mér eina þeirra, og tókst það nokkurn veginn. Vil ég því skýra þeim löndum mínum, er einga af kvörnum þessum hafa séð, eða, ef til vill, eingrar heyrt getið, frá smíði þess háttar handkvarna.
Síðan kemur nákvæm lýsing á handverkinu.
Töluvert virðist hafa verið smíðað af steinkaffikvörnum hér á 19. öld og hafa nokkrar þeirra varðveist, bæði á Þjóðminjasafni og byggðasöfnum. Ein slík er til umfjöllunar hér, úr eygðum hraunsteini. Þann 28. nóvember 1917 er hún skráð inn í safnið og gefandi er Jóhann Víðdal, Reykjavík. Fleira er ekki vitað um hennar feril. ... Oft stóðu þessar kvarnir í þar til gerðum kassa eða trogi sem kaffið kom niður í.
Á flestum handsnúnum mjölkvörnum sem hér hafa þekkst síðan á seinni hluta 18. aldar eru steinarnir nokkuð jafnir að ummáli en mjölkvarnir með yfirsteini greyptum ofan í undirstein eru þó til. Nokkrar kaffikvarnir af báðum þessum gerðum hafa varðveist, þokkafyllstu gripir. „Þær munu varla notaðar nokkurs staðar nú“, skrifar Matthías Þórðarson þegar hann skráir kvörnina í aðfangabók árið 1917. Hún er þá orðin safngripur og því ólíklegt að kvarnir af þessari gerð hafi verið í notkun fram fyrir aldamót. “
Aðrar upplýsingar
Gefandi: Jóhann Hermann Víðdal
Ártal
1700 - 1850
Efni
Tækni
Safnnúmer
Safnnúmer A: 7590
Safnnúmer B: 1917-262
Stærð
28 x 11 cm
Lengd: 28 Breidd: 11 cm
Aðfangategund
Undirskrár
Undirskrá: Munasafn
Efnisorð / Heiti
Efnisorð: Kaffikvörn
Heimildir
Hallgerður Gísladóttir. Eldhús og matur á Íslandi. Cand. mag. ritgerð við Háskóla Íslands 1991.
Hallgerður Gísladóttir. „Íslensk kaffikvörn.“ Gersemar og þarfaþing. Reykjavík 1994, bls. 120-121.
Jón Hjaltalín. „Um kaffi, lit þess, einkenni og notkun.“ Íslendingur, 29. júní 1860, bls. 49-53.
„Ritgjörða þáttur.“ Gestur Vestfirðingur III, 1849, bls. 90-124.
Rauðskinna hin nýrri II. Reykjavík 1971, bls. 184.