Legsteinn
1569
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Legsteinn úr mórauðum steini (sandsteini), mjúkum, 2 m. að lengd og 58 sm. að breidd, en 17 sm. að þykt. Umhverfis allan steininn er afmarkaður með skorum 9 - 12 sm. breiður bekkur og þar á stendur með upphleyptu gotnesku letri: ANO 1569 laugar/dagin. J. hvíta. sunnu. wiku. kallade. gud. til, sin. J. sitt Rike./ heidarliga. kuinu./ ....ide. thorsteins. dottur. drotten. gud. sie. henar. sal. Nadigur. ame(n). Síðusti stafurinn í síðasta orðinu hefir aldrei verið settur vegna rúmleysis. Efst á steininum innan við þetta letur er afmarkaður aflangur ferhyrningur og þar í öðru megin myndað hauskúpa af manni og lærleggur undir (,:dauðinn) og hinu megin stundaglas (,:lífið) en þar í milli stendur á dálitlum fleti eða skildi með upphleyptu latínuletri HODIE MICHI AS FIBI: þar undir er í öðrum ferhyrningi myndað engilhöfuð með vængjum. Þá kemur þar fyrir neðan eins konar veggskot (nische) með hvelfing yfir og þar í er mynduð kona, nær 1 m. að hæð, nokkuð há lágmynd: hún liggur, hefir svæfil undir höfði og heldur höndum saman yfir um brjóstið: hún er í öllum fötum, en berhöfðuð, treyjan er nokkuð aðskorin og er lítill pípukragi um hálsinn, pilsið er vítt og skósítt og liggur í fellingum: um háls konunnar er tvívafin gild festi (silfurfesti), og hangir kinga eða eitthvað þess kyns niður úr. Fyrir neðan þessa mynd er ferhyrndur flötur og markaðair þar á 2 hringar og er annar innan í hinum, en laufblöð í hornunum fyrir utan: á báðum hringunum er mál nokkurt með gröfnu latínuletri: á innra hringinum stendur: QUI DESERIT PATREM SUUM PUDEFIET SUR 3 CAP , en á hinum ytra: ET QUI IN DINGNE (,:indigne) TRACET MATREM SIBI IPSI DEDECORI EST. Tilvitnunin á að líkindum við Jesú Sírakrbók 3. kap., 18.v.: annars virðast þessi orð næsta kynlaga valin, en þau lúta eflaust ekki að konunni, heldur sem mótsetning að þeim, er setti henni þennan stein. Innan í þessum hring er myndaður skjöldur og þar á markaður fugl upphleyptur (líklega hani) og sýnist ungi liggja við fætur honum : ofan til á skildinum standa stafirnir E A, sem munu vera fangamark þess, er gera lét steininn. Margir af stöfum þeim, sem standa á steininum og hér hafa verið lesnir, eru mjög máðir og óglöggir, svo að einungis sér votta fyrir þeim, en þó er enginn efi á því að þeir séu hér rétt lesnir: í grafskriptinni sjálfri hafa verið upphleyptir punktar milli orðanna víðast hvar og eru þeir settir hér alstaðar þar sem merki sjást til þeirra á steininum: sumstaðar, einkum að ofan og á brúninni til hægri handar virðist steinninn hafa máðst af manna völdum, verið hafður til brýnslu. Auk þessa er steinninn nú brotinn sundur um þvert, litlu fyrir ofan miðju og stykki sprungið af neðra horninu vinstra megin: þar með hafa farið á að gizka 4 stafir framan af nafni konunnar og verður því ekki að svo stöddu með fullri vissu sagt, yfir hverju þessi legsteinn hafi verið ætlaður, en varla munu aðrar konur þar geta til greina konið, en Úlfheiður Þorsteinsdóttir sýslumanns Finnbogasonar lögmanns, ( þeirra son hét Eiríkur, er sýslumaður var í Múlasýslu nálægt 1570 - 87, fór síðan til Hamborgar, kvæntist þar í annað sinn og kom eigi heim aptur: má vera, að stafirnir E A á steininum séu fangamark hans og hafi hann látið gera steininn yfir leiði móður sinnar er var gipt Árna Brandssyni, príors á Skriðuklaustri, Rafnssonar og munu þau hafa búið alla tíð fyrir austan, ef til vill í Vopnafirði: Ef það er rétt , að steinninn hafi verið gerður yfir leiði Úlfheiðar þessarar, þá hefir nafnið á steininum verið ritað ulfeide, sem og vel má vera, því að í þessu orði hefir h ekki getað verið , þar sem krókurinn á þeim staf ella stendur niður úr línunni, en þess sjást þar engin merki. Það styrkir og heldur þetta mál, ef taka má mark á þjóðsögu þeirri, sem um steininn hefir myndast þar eystra og hér kemur eptir frásögn sendandans, því að ekki er óhugsandi, að nafnið á konunni í sögunni sé endurminning sem hið upphaflega og rétta nafn. Steinninn hefir svo lengi sem menn muna legið úti á túni þar að Hofi og ekki í kirkjugarði: má vera, að hann hafi brotnað í flutningi og aldrei verið á leiðið settur. Sagan um hann er á þessa leið: Á öndverðri 16. öld gekk harðæri mikið yfir Austurland, svo að við falli lá í Vopnafirði. Tóku menn það þá til ráðs að senda einhleypt fólk til silungsveiða inn á heiðar og varð það að bjargast á því eða deyja ella. Í óbyggðum, sem liggja milli Vopnafjarðar og Þistilfjarðar, er dalur einn og í honum vatn allstórt: var þangað sendur flokkur manna til að bjarga lífi sínu. Vissu menn svo eigi, hvernig flokki þessum reiddi af, fyr en komið var fram á vetur. Kom þá stúlka ein, sem Álfheiður hét, í ófærð og illviðrum ofan í Selárdal, norðasta dalinn í Vopnafjarðarhreppi, og var hún þá ein eptir lífs af hópnum. Var þá dalurinn, sem fólkið átti að dvelja í, kallaður Heljardalur og hefir hann það nafn enn. Stúlkan lifði af, mannaðist vel og varð síðan hin merkasta kona í sveitinni jafnvel prestkona að Hofi og eignaðist auð fjár í löndum og lausum aurum. Yfir hana er sagt, að steinn þessi hafi verið látin og hefir hann altaf verið kallaður Álfasteinn. Það er engum vafa bundið að steinn þessi ( - er jeg nú hefi látið steja saman með steinlími og reisa upp við vegg í uppgangi safna hússins:- áður hefur hann legið niðri í alþingishúsgarði, nú á 15 ár) er yfir Úlfheiði Þorsteinsdóttur. Úlfheiðarsteinn er hann nefndur ( eftir lýsingu Ridlakæv (?)) í brjefi frá stjórninni dönsku(Cancelli), sbr.korsamlig og Island VII Bd 19/4 bls 669. Steinninn er áreiðanlega útlendur að efni og verki og vafalaust einmitt gerður eptir fyrirsögn Eiríks, sonar Úlfheiðar, eins og upphafsstafirnir yfir skjaldarmerkinu, sem þá er hans, sýna. Hann á auðvitað við sjálfan sig og breytni sína með orðunum umhverfis. 2. IV. 1909 MSÞ. Sbr. Þjóð. Ol. S. I., 4-5. og Mækt bls. 381 -9.
Úr Hundrað ár í Þjóðminjasafni: (Kristján Eldjárn)
Sigurður Vigfússon kom að Hofi 1890. Lá þá steinninn í tveimur pörtum úti á túni, og vissi enginn, hvernig á honum stóð eða hvar hann átti að vera. Sigurður gerði ráðstafanir til, að steinninn yrði fluttur á forngripasafnið, og þangað kom hann 1893. Lá hann fyrst mörg ár niðri í Alþingishússgarði, og inn í safnið kom hann ekki fyrr en 1909. Hann nefnist Úlfheiðarsteinn, sem er réttnefni, og er með elstu og merkustu legsteinum sinnar tegundar hér á landi.
(Sett inn af Kára Gunnlaugssyni, 02.09.2010)
Aðrar upplýsingar
Gefandi: Jón Jónsson
Ártal
1569
Tækni
Safnnúmer
Safnnúmer A: 3915
Safnnúmer B: 1893-125
Stærð
200 x 58 x 17 cm
Lengd: 200 Breidd: 58 Hæð: 17 cm
Staður
Staður: Hof, 690-Vopnafirði, Vopnafjarðarhreppur, Vopnafjörður, Ísland
Aðfangategund
Undirskrár
Undirskrá: Munasafn
Efnisorð / Heiti
Efnisorð: Legsteinn
Heimildir
Kristján Eldjárn. "Úlfheiðarsteinn." Hundrað ár í Þjóðminjasafni. Reykjavík 1962, 31. þáttur.
Pálmi Pálsson. "Legsteinn frá Hofi í Vopnafirði." Árbók hins íslenzka fornleifafélags 1896.
Upprunastaður
65°39'19.4"N 15°0'34.4"W