Til baka í leit
Veistu meira?

Skúfhólkur

Varðveitt hjá
Sagnheimar
Úr skrá Þorsteins Þ Víglundssonar: "1338. Skúfhólkur. Þessum skúfhólk og tveim næstu númerum læt ég fylgja þessi sögulegu atriði, sem minna á merkan kafla í trúarlífi horfinna kynslóða í Vestmannaeyjum. Árið 1869 flutti til Vestmannaeyja frá Laxnesi í Mosfellssveit 21 árs gamall piltur að nafni Einar Eiríksson. Hann hafði þá á undanförnum árum numið gullsmíði og lokið prófi í þeirri iðngrein. Einar gullsmiður var frá Lágu-Kotey í Meðallandi. Þar höfðu foreldrar hans búið nokkur ár áður en faðir hans lézt. Það var árið 1851. Foreldrar gullsmiðs þessa voru Eiríkur bóndi Runólfsson og Guðrún húsfr. Jónsdóttir. Við fráfall föðurins leystist heimilið upp. Eftir lát föðurins varð Einar litli tökubarn bóndahjónanna í Nýjabæ í Meðallandi, þar til hann var sendur vestur í Mosfellssveit. Strax eftir að Einar hafði lokið gullsmíðanáminu, fluttist hann til Vestmannaeyja með móður sína. –Á milli þeirra mæðginanna hafði ávallt verið einkar kært samband. Hann vildi styðja hana eftir mætti, en hún var þá sjötug að aldri. Árið eftir að hann fluttist til Eyja kvæntist hann, og hét kona hans Guðrún Magnúsdóttir. Ungu hjónin, Einar og Guðrún, fengu inni í ýmsum íbúðarkytrum í tómthúsunum í kauptúninu, svo sem Jónshúsi, Fagurlyst, Fögruvöllum, og svo bjuggu þau á Miðhúsum um þriggja ára skeið, en það var eitt af virðulegustu býlunum á Heimaey á fyrri öld. Á áratugnum 1870-1880 áttu sér stað nokkur trúarleg umbrot í kauptúninu. Æ fleiri íbúar Eyjanna gerðust mormónar. Af þeim trúarskiptum spruttu nokkrar viðsjár milli sóknarprestsins séra Brynjólfs Jónssonar og annarra forgöngumanna Landakirkjusafnaðarins annars vegar og forustuliðs mormóna hins vegar. Á þessum áratug eignuðust ungu hjónin, Einar gullsmiður og frú Guðrún Magnúsdóttir fimm börn og lifðu fjögur þeirra. Þessari stóru fjölskyldu gat heimilisfaðirinn ekki framfleytt með iðn sinni einvörðungu. Á vertíðum vann hann við framleiðslustörfin, réri til fiskjar og gerði að afla. Sérstaklega voru það ungar stúlkur í kauptúninu og gjafvaxta meyjar, sem höfðu yndi af að eiga gull - og silfurmuni þá, sem Einar gullsmiður smíðaði. Þá gengu líka eldri og yngri konur í byggðinni almennt í íslenzkum búningi, mest í peysufötum. En hvort sem þær gengu í þeim eða upphlut, þá notuðu þær skotthúfur og þurftu þess vegna að eiga skúfhólka, sem ýmist voru úr silfri eða skíru gulli eftir efnahag og öðrum ástæðum. Þessa hluti smíðaði ungi gullsmiðurinn í þó nokkrum mæli, svo og nælur og hringa. Ungu hjónin tóku mormónatrú nokkru eftir að þau gengu í hjónaband. Og svo tók að magnast mormónasöfnuðurinn í kauptúninu, svo að orð fór af. Og mormónarnir hófu að ræða sín á milli um flutning úr Eyjum og af landi burt. Stefnt var að því að flytja til Utah í Ameríku og sameinast þar trúarbræðrum og -systrum. Sumarið 1880 fluttu 18 manns úr Vestmannaeyjakauptúni til Utah. Það var ekki lítil blóðtaka, þar sem aðeins bjuggu 558 manns í byggðinni. Í þessum hópi voru hjónin Einar gullsmiður og frú Guðrún Magnúsdóttir með fjögur börn sín 1-8 ára að aldri. - Í kauptúninu áttu þá margir smíðisgripi eftir gullsmiðinn unga, Einar Eiríksson, og hefur Byggðarsafnið eignazt nokkra þeirra. Prestshjónin á Ofanleiti á árunum 1860-1884 voru séra Brynjólfur Jónsson og maddama Ragnheiður Jónsdóttir. Þau eignuðust stúlkubarn 1. júlí 1863. Meybarn þetta var skírt Rósa Jóhanna Sigríður. Þessa dóttur sína fermdi sóknarpresturinn faðir hennar haustið 1877. – Nokkru eftir ferminguna veiktist hún af sullaveiki. Eiginlegt sjúkrahús var þá ekkert til í kauptúninu á Heimaey. En frú Sigríður Árnadóttir Johnsen, húsfreyja og síðar kaupkona í Frydendal, tók iðulega til sín sjúklinga til hjúkrunar í samráði við héraðslækninn Þorstein Jónsson í Landlyst (nr. 43 B við Strandveg). Vinir prestshjónanna á Ofanleiti gáfu prestsdótturinni gjafir, þegar hún var fermd. Mjög var það algengt, að fermingarstúlkur eignuðust þá þegar við fermingu fyrstu peysufötin, hinn almenna og hátíðlega þjóðbúning íslenzkra kvenna. Þá voru fermingargjafirnar æði oft skrautmunir til þjóðbúningsins eða hluti af honum, svo sem skúfhólkur, slifsi, svunta o.s.frv. Þegar Rósa J.S. Brynjólfsdóttir prestsdóttir á Ofanleiti var ferrnd, gáfu vinir prestshjónanna henni þennan skúfhólk. Hann smíðaði Einar gullsmiður Eiríksson. Rósa Jóhanna Brynjólfsdóttir andaðist 13. jan. 1880 á seytjánda aldursári. Hún andaðist í Frydendal. Aldrei var hirt um að koma skúfhólkinum til skila suður að Ofanleiti með öðru, sem prestsdóttirin hafði haft í fórum sínum meðan hún lá sjúklingur í Frydendal. Hann varð því innlyksa í Frydendal, enda hafði mormóni smíðað hann, hamrammur andstæðingur föðurins í trúarlegum átökum þá í kauptúninu. Síðast lenti skúfhólkur þessi í erfðadóti, sem Sigfús M. Johnsen fékk eftir móður sína látna, og hann gaf síðast Byggðarsafninu skúfhólkinn, sem er með sérlegu lagi. "

Aðrar upplýsingar

Safnnúmer
1338
Aðfangategund
Undirskrár
Undirskrá: Minjaskrá Þorsteins Þ. Víglundssonar Undirskrá: Almenn munaskrá
Efnisorð / Heiti
Efnisorð: Skúfhólkur
Heimildir
Minjaskrá Byggðarsafns Vestmannaeyja með nokkrum sögulegum skýringum eftir Þorstein Þ Víglundsson.