Til baka í leit
Veistu meira?

Trékassi

1921 - 2000
Varðveitt hjá
Þjóðminjasafn Íslands
Trékassi með áhöldum og efnum til listmálunar. Kassinn er nokkuð farinn að láta á sjá vegna aldurs og notkunar. Lokið á kassanum er farið að gliðna í sundur þannig að eftir endilöngu lokinu er sprungulaga op. Í kassanum eru fjórir lausir fætur sem hægt er að skrúfa í botn hans. Hver fótur er 59,5cm að lengd. Neðan á kassanum eru festir fjórar viðarbútar með járnstykkjum sem þjóna sem festingar fyrir fæturna. Ofan á kassanum er tvöfaldur svartur rammi sem er orðinn nokkuð máður. Framan á kassanum er skráargat umkringt flúri. Lykill fylgir ekki. Stærð kassans án fóta er: 65,3 × 41,5 × 22,5 cm (breidd × dýpt × hæð). Innan á lokinu er viðarbrík með mörgum misstórum götum, sem líklega hafa verið ætluð til geymslu á verkfærum t.d. penslum. Í kassanum eru meðal annars vatnslitir, olíumálning, akrýlmálning, olíupastellitir, penslar, blýantur, stálull, krukkur fyrir íblöndunarefni, klemmur og strigabútar með litaprufum. Þar er einnig samanbrotinn strigi með málverki, blender fyrir teikningu, plastglös á fæti og flöskur undan terpentínu. Ein þeirra er frá Slippfélaginu í Reykjavík og ber áletrunina „Terpentína - frönsk“. Einnig er í kassanum brotinn vaxhólkur í hylki. Öll ílát í kassanum voru tæmd eftir komu hans í Þjóðminjasafn Íslands. Trékassinn var upphaflega í eigu Jónbjörns Gíslasonar (f. 1879, d. 1969), sem notaði hann undir vaxhólka sem hann hljóðritaði á í byrjun 20. aldar. Síðar komst kassinn í eigu Margrétar Hjálmarsdóttur(f. 1918, d. 2005), kvæðakonu, sem notaði hann undir listmálunaráhöld sín sem enn eru í kassanum. Margrét hefur greinilega ákveðið að varðveita brotna vaxhólkinn frá Jónbirni áfram í kassanum. Vaxhólkar Jónbjörns eru varðveittir í Árnastofnun. Upplýsingar um Jónbjörn Gíslason og hljóðritanir hans: Elstu varðveittu hljóðrit, sem gerð voru hér á landi, eru frá árinu 1903, en það ár hóf Jón Pálsson (f.1893, d.1938) merkilegt brautryðjendastarf við að hljóðrita á vaxhólka ýmiss konar efni upp alþýðusöng og talað mál sem hann taldi til menningarverðmæta. Í fyrsta tölublaði Húnavaka frá árinu 1982 er að finna stutta grein um Kvæðalagasafn Jónbjörns Gíslasonar eftir dóttur hans Júdit Jónbjörnsdóttur: Jónbjörn Gíslason var Húnvetningur alinn upp við rímnakveðskap ágætra kvæðamanna, m.a. Stefáns á Kirkjuskarði á Laxárdal, sem hann taldi ávallt í fremstu röð kvæðamanna bæði að raddfegurð og blæmjúkum stemmum. [. . .] Það hefur líklega verið 1921 að Jónbjörn var á gangi í Hafnarstræti í Reykjavík og nam staðar við glugga á verzluninni Edinborg. Sá hann þar áhald sem bar uppi auglýsingar og sneri þeim. Gekk hann inn og spurði um þetta tæki. Honum var sagt að þetta væri Edisons diktafónn, og gæti hann tekið upp tal og tóna á þar til gerða hólka úr vaxi. Jónbjörn falaði gripinn til kaups og fór með hann heim með sér. Einnig fékk hann nokkra hólka — vaxhólka — til að taka á. Keypti hann svo fleiri og urðu valsarnir að lokum yfir 80 talsins. Diktafóninum — hljóðritanum — fylgdu tvær trektar, önnur úr pappa, sem nota átti við upptöku, en hin úr málmi, til útspilunar. Eflaust hefur það verið mikil hátíðastund, er þeir Hjálmar hófu að kveða inn á hólkana allar eftirlætisstemmurnar. Nú var þeim borgið, nú voru þær skráðar. Jónbjörn smíðaði kassa með hólfi fyrir hvern hólk og merkti jafnóðum hver kvæðamaður var og hvers var stemman. Slíku spjaldi stakk hann innan í hólkinn en ritaði jafnframt sömu upplýsingar á stórt spjald, ásamt númeri hólksins. Spjaldið var geymt í kassanum. Hver hólkur var geymdur í pappahlíf, fóðraðri, sem féll í sitt merkta hólf kassans. Jónbjörn náði í kvæðamenn, karla og konur, sem hann frétti um og fékk þá til að kveða inn á hljóðritann. [. . .] Árið 1925 flytur Jónbjörn til Kanada og sest að í Winnipeg. Þar vestra hitti hann ýmsa, frændur og vini, sem þangað höfðu leitað. Þar á meðal var frændi hans, Björn frá Kirkjuskarði, sonur Stefáns, kvæðamannsins góða. Björn kvað auðvitað inn á fleiri en einn hólk. Annar Húnvetningur, Jón Konráðsson frá Kárdalstungu í Vatnsdal, bjó í Manitobafylki, nefndi sig nú Kárdal. Hann var gamalgróinn kvæðamaður og rifjuðu þeir upp gömul kvæðalög. Þar kvað Jón inn á hólk, einnig synir hans. [. . .] Er Jónbjörn fluttist aftur til Íslands 1956, komust fönninn og valsakassinn óskemmdir heim á ættlandið. Það fannst eigandanum mikill sigur. Hann gerði sér vel ljóst, að þessar upptökur, þó frumstæðar væru, voru menningarverðmæti, sem áttu hér að vera og hvergi annarsstaðar. Hann vissi reyndar, að fónninn var ekki þægilegur túlkandi, og svo voru hólkarnir viðkvæmir og brothættir. En nú voru kominn ný og góð tæki, segulbandstæki. Hann keypti því úrvals segulbandstæki og spólur. Og nú tók hann að „flytja“ allt efnið af völsunum yfir á segulbandsspólur. Það var gert við frumstæð skilyrði og enga kunnáttu á kyndilmessu 1968 í Oddeyrargötu 10, Akureyri. Segulbandsspólurnar voru ólíkt þægilegri í meðferð en diktafóninn og hólkarnir. Og nú var oft hlustað á gömlu kvæðamennina án ótta um að hólkur dytti á gólfið og brotnaði. Og nú var hægt að „taka lagið“ inn á bandið, ef góðir kvæðamenn komu heim. En kærastar voru Jónbirni ávallt elstu upptökurnar, er þeir Hjálmar Lárusson kváðu saman.

Aðrar upplýsingar

Ártal
1921 - 2000
Efni
Safnnúmer
Safnnúmer A: 2025-2
Stærð
22,5 x 65,3 x 41,5 cm
Aðfangategund
Undirskrár
Undirskrá: Munasafn
Efnisorð / Heiti
Efnisorð: Trékassi
Efnisorð: Vaxhólkur, t. hljóðritunar
Efnisorð: Stálull
Efnisorð: Málarapensill, listamanns
Efnisorð: Drykkjarglas
Efnisorð: Túpa, skráð e. hlutv.
Efnisorð: Strigi, skráð e. hlutv.
Efnisorð: Blýantur
Heimildir
Júdit Jónbjörnsdóttir, „Um kvæðalagasafn Jónbjörns Gíslasonar,“ Húnavaka 22. árgangur, nr. 1 (1982): 106-109