Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1959)
Ártal
Sent dags: 09.03.2015
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-101
Staður
Staður: Efri-Hlíð, Sveitarfélagið Stykkishólmur
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Soffía föðuramma mín
Í gær kláraðist Smjörvinn. Í eitt lítið augnablik leið mér eins og ég væri að líða stærsta skort lífs míns. Í eitt lítið augnablik þurrkaðist það algjörlega úr minni mínu að það er opið alla daga í Samkaupum til klukkan átta. Engin hætta á skorti, bara labba út í búð. Mér varð hugsað til hennar Eriku vinkonu minnar sem ólst upp í Ungverjalandi. Hún þarf helst alltaf að hafa alla skápa fulla af mat og sagði að hún hefði þetta frá ömmu sinni. Hún hafði búið við mikinn skort í fyrri heimsstyrjöldinn og þegar hagurinn batnaði var hún ekki í rónni nema eiga fulla skápa af mat. Ég veit að formæður mínar bjuggu stundum við skort. Eins og hún Soffía föðuramma mín. Ætli óttinn við skort geti verið arfur frá gengnum kynslóðum sem þekktu skort af eigin raun? Er það kannski þess vegna sem kemur upp ótti við skort þegar Smjörvinn klárast og rökhugsunin verður þá víðs fjarri? Athyglisvert, ekki satt?
Föðuramma mín Soffía Guðmundsdóttir, er sú eina af ömmum mínum og öfum sem ég kynntist. Hún bjó í kjallaranum hjá okkur heima í Stykkishólmi og þær voru margar stundirnar sem ég átti með henni. Hún kenndi mér að spila Kasínu og Marías og það var eins og tíminn gengi örlítið hægar þarna í kjallaranum. Klukkan á veggnum tifaði hægt og virðulega og sló á hálftíma fresti. Vistarverur ömmu þarna í kjallaranum voru langt frá því að vera lúxus. Komið var inn í þvottahús, þaðan inn í litla eldhússkonsu – eða eiginlega eldhúshorn, þar sem var tjaldað með efni fyrir eldhússkápana. Og síðan hafði hún eitt herbergi, sem gegndi bæði hlutverki svefnherbergis og stofu. Til að fara á klósett þurfti hún að fara út og upp tröppurnar á loftið til okkar. Það hentaði ekki á öllum tímum sólarhrings og því var alltaf koppur á vísum stað undir rúminu. Þó plássið væri ekki mikið, bjó dóttursonur hennar hjá henni í herberginu, einn vetur þegar hann var í skóla í Stykkishólmi.
Amma var með silfurhvítt sítt hár sem hún fléttaði á hverjum morgni og setti í krans um höfuðið. Ég horfði alltaf opinmynnt á hana flétta sig og undraðist hvernig hún gat verið svona fljót, sérstaklega þegar komið var neðst í örþunnar flétturnar.
Soffía var fædd árið 1899 og ólst að mestu upp í Jónsnesi í Helgafellssveit, fyrir utan Stykkishólm. Hún var næstyngsta barn foreldra sinna, Guðmundar og Ólínu. Ólína gekk með og fæddi 17 börn á átján árum, þar af eina tvíbura og eina þríbura. En aðeins 6 barnanna komust til fullorðinsára, flest hinna dóu nokkurra daga gömul, ein dóttir dó á fimmta ári og önnur 10 ára.
Á þessum tíma var eina skólagangan í farskóla og þess vegna fannst mér alltaf merkilegt að amma var alveg ágæt í dönsku. Síðar komst ég að því að 16 eða sautján ára fór hún í vist til Reykjavíkur og jafnframt því að sinna vinnukonustörfunum, gekk hún í kvöldskóla.
Þegar amma var að alast upp í Jónsnesi, bjó glæsilegur maður, jafnaldri hennar, hjá afa sínum og ömmu á Helgafelli. Sjálfsagt hafa þau vitað hvort af öðru, sést við kirkju og á mannamótum eins og gerðist á þessum tíma. Þetta var Gunnar, afi minn. Vorið 1923, þegar þau voru 24 ára, fóru þau í kaupavinnu inn í Dali. Þetta sumar hefur rómantíkin blómstrað og um haustið var amma kona ekki einsömul. Þá fóru þau í Jónsnes til foreldra hennar og þar fæddist frumburðurinn Jóhanna Þórunn, skírð eftir móður Gunnars, sem hann missti þegar hann var 13 ára. Árið eftir fæddist sonurinn Njáll og þar kom að ungu hjónin hófu búskap í Efri Hlíð undir Drápuhlíðarfjalli. Dæmigerð ung fjölskylda þess tíma, hjón með tvö börn, nokkrar kindur, kýr og hesta. Bærinn var ekki stór, þetta var dæmigert bárujárnsklætt timburhús eins og voru svo algeng á fyrri hluta síðustu aldar. Þarna voru tvær vistarverur, norður- og suðurendi og eldhús í miðjunni, þar sem var eitt rúm.
Haustið eftir að Soffía og Gunnar fluttu í Efri-Hlíð fæddist þriðja barnið, Vigdís, kölluð Dísa og síðan fæddust þrjú börn í viðbót, Ragnhildur Kristjana og tvíburarnir Áskell og Hannes Kristján, pabbi minn.
Árið eftir að tvíburarnir komu í heiminn var farið að huga að því að stækka bæinn enda suðurgaflinn farinn að ganga í bylgjum í sunnan rokunum.
Gunnar afi var frekar lágvaxinn en kvikur og léttur í lund og ein af þeim fáu minningum sem Dísa dóttir hans á um hann er sú að Hanna var veik og lá í rúminu og ældi á gólfið en hann náði í vatn í fötu, skrúbbaði og tilheyrandi og svo blístraði hann fjörugt lag á meðan hann þreif þetta upp og dansaði við skrúbbuna.
Um haustið 1934 fór Gunnar ofan í Jónsnes, annað hvort að hjálpa til að flytja kindur í eyjar eða eitthvað þess háttar. En þegar hann kom heim kvartaði hann um óþægindi í náranum og við nánari athugun kom í ljós að hann var kviðslitinn.
Dísa minnist þess að hann var að búa sig til að fara í Hólminn og þar átti að skera hann upp. Þetta var í nóvember og nú rann upp afmælisdagur Dísu, sem fékk stafrófskver í afmælisgjöf. Hún rifjar upp:
„Um það leiti sem fullbjart varð sáum við að Guðbrandur á Svelgsá var að koma, hann kallaði mömmu á eintal inn í norðurendann, ég beið við hurðina, lengi, fannst mér, svo komu þau og mamma var einhvernveginn svo undarleg og hún ýtti mér bara til hliðar, náði svo í hvítt léreft og settist við saumavélina og fór að sauma og nú runnu tárin niður kinnar hennar. Seinna um daginn sagði hún mér hvernig komið var. Pabbi hafði fengið lungnabólgu og var dáinn. Fáum við þá aldrei að sjá hann aftur, spurði ég, jú þegar við deyjum sagði hún,- þegar við deyjum, við áttum þá líka að deyja, ég og mamma. það var skelfilegt, en þá sagði mamma og það væri langt þangað til svo þar með var þeim áhyggjum aflétt.
Ég man svo þegar komið var með kistuna heim og hún var látin inn í norður endann og stóð þar á tveimur kistlum svo hún var á lofti í miðjunni. Einhverntímann meðan kistan stóð þarna fórum við krakkarnir í feluleik þrátt fyrir allt. Svo kom að því að ég átti að fela mig, ég fór inn í norðurendann og faldi mig undir kistunni ég lá þar lengi, lengi, enginn kom að leita, loks kom mamma og náði í mig, ekki man ég eftir að hún segði neitt, en ég man enn svipinn á Njáli og Hönnu, þeim fannst þetta greinilega óviðeigandi, en ég var nú bara fimm ára.“
Þegar leið að jólum vildu margir styðja fjölskylduna og börnin fengu mikið af jólagjöfum, þar á meðal fjögur jólatré, tvö lifandi grenitré og tvö gerfitré. Amma lét þau gefa krökkunum á næsta bæ annað grenitréð og einstæðings dreng á öðrum bæ annað gerfitréð.
Þarna var amma orðin ekkja, 35 ára gömul, með sex börn, það elsta 10 ára og tvíburarnir ársgamlir. Foreldrar hennar, systir og fósturbróðir fluttu í Efri-Hlíð og byggt var við bæinn.
Dísa segir: „Nú vorum við orðin ellefu og lífið gekk sinn gang, við uxum upp og mamma lagði allt kapp á að halda saman heimilinu svo við krakkarnir þyrftum ekki að fara til vandalausra. Þetta tókst með hjálp Guðs og góðra manna en þegar við vorum öll komin yfir fermingu brá hún búi og flutti til Stykkishólms.“
Lífið var áreiðanlega ekki alltaf auðvelt í litla kotinu í Efri-Hlíð. Þetta var svokölluð Kristsfjárjörð, en ætlunin var að afgjaldið af jörðinni rynni til fátækra í sókninni og átti presturinn að úthluta því. Hann kærði sig hins vegar ekki um það og því kom það í hlut hreppstjórans. Fjölskyldan í Efri-Hlíð hefði því kannski átt að fá styrk, frekar en að borga leigu, en því var ekki fyrir að fara, enda ku hreppstjórinn hafa haldið fast um budduna fyrir hreppinn. Amma fékk lán úr svokölluðum Kreppulánasjóði sem hefur trúlega gert henni kleift að byggja við bæinn. Pabbi minnist þess að eitt sinn hafði henni ekki tekist að standa skil á afborgun og honum leið eins og þetta væri eitthvað það versta sem komið gæti fyrir.
Ég má til með að segja ykkur að ég prófaði að gúggla „Kreppulánasjóður“ og þá komu aðallega upp blogg og greinar um bankahrunið 2008.
Amma var skarpgreind og hana þyrsti í að læra. Hún las alltaf mikið og m.a.s. undir það síðasta þegar ég heimsótti hana á Dvalarheimilið og hún komin með alzheimer, tók hún stundum bók úr hillu og las fyrir mig. Og í bókunum í hillunum leyndust stundum peningaseðlar. Því löngu áður en hugurinn fór að bresta gerði hún bókasafnið að geymslustað fyrir það sem hún átti afgangs og sagðist vilja vera viss um að hún ætti fyrir útförinni.
Þegar ég var krakki, var það eitt sinn að mig langaði alveg óstjórnlega mikið í hafragraut. Ég byrjaði á að suða í mömmu, því ef ég vildi fá mitt fram, þurfti ég yfirleitt bara að suða nógu lengi þangað til hún gafst upp. Í þetta sinn dugði það ekki og þegar ég þóttist viss um að þessi nokkuð gulltrygga aðferð myndi ekki duga, þá fór ég niður í kjallara til ömmu. Það þurfti ekki að suða í henni. Annað hvort sagði hún já eða nei. Hún var ákveðin kona – og stundum þrjósk. Amma eldaði fyrir mig hafragraut og hafði skammtinn ríflegan. Hvílík dásemd, allar mínar óskir uppfylltar. En það skal þó viðurkennt að þarna borðaði ég svo mikinn hafragraut að ég gat ekki borðað hann næstu þrjá áratugi.
Á unglingsárunum stóð ég eitt sinn fyrir utan mjólkurbúðina á laugardagsmorgni, þegar amma kom til að kaupa á brúsann sinn. Öll mjólk var búin og hún varð öskureið og blótaði hraustlega. Bekkjarsystur minni sem þarna var, var greinilega brugðið. Hún horfði undrandi á mig og spurði: „Blótar amma þín?“. Ég var ekki alveg viss um hvað mér ætti að finnast um þetta, fannst það svolítið vandræðalegt, en samt einhvernveginn var ég alveg viss um það að ég stóð með henni ömmu minni.
Amma mín, Soffía Guðmundsdóttir, lést árið 1987, 86 ára að aldri. Þessi fátæka og sterka alþýðukona mun hafa átt fyrir útförinni sinni.
PUNKTAR:
Þegar fjölskyldan flutti í Stykkishólm, bjuggu þau fyrst í gömlu lélegu húsi sem stóð þar sem hús Rögga og Sveinu var. Síðan fluttu þau í Staðarhólinn, sem var svo miklu betra hús.
Soffía föðuramma mín
Í gær kláraðist Smjörvinn. Í eitt lítið augnablik leið mér eins og ég væri að líða stærsta skort lífs míns. Í eitt lítið augnablik þurrkaðist það algjörlega úr minni mínu að það er opið alla daga í Samkaupum til klukkan átta. Engin hætta á skorti, bara labba út í búð. Mér varð hugsað til hennar Eriku vinkonu minnar sem ólst upp í Ungverjalandi. Hún þarf helst alltaf að hafa alla skápa fulla af mat og sagði að hún hefði þetta frá ömmu sinni. Hún hafði búið við mikinn skort í fyrri heimsstyrjöldinn og þegar hagurinn batnaði var hún ekki í rónni nema eiga fulla skápa af mat. Ég veit að formæður mínar bjuggu stundum við skort. Eins og hún Soffía föðuramma mín. Ætli óttinn við skort geti verið arfur frá gengnum kynslóðum sem þekktu skort af eigin raun? Er það kannski þess vegna sem kemur upp ótti við skort þegar Smjörvinn klárast og rökhugsunin verður þá víðs fjarri? Athyglisvert, ekki satt?
Föðuramma mín Soffía Guðmundsdóttir, er sú eina af ömmum mínum og öfum sem ég kynntist. Hún bjó í kjallaranum hjá okkur heima í Stykkishólmi og þær voru margar stundirnar sem ég átti með henni. Hún kenndi mér að spila Kasínu og Marías og það var eins og tíminn gengi örlítið hægar þarna í kjallaranum. Klukkan á veggnum tifaði hægt og virðulega og sló á hálftíma fresti. Vistarverur ömmu þarna í kjallaranum voru langt frá því að vera lúxus. Komið var inn í þvottahús, þaðan inn í litla eldhússkonsu – eða eiginlega eldhúshorn, þar sem var tjaldað með efni fyrir eldhússkápana. Og síðan hafði hún eitt herbergi, sem gegndi bæði hlutverki svefnherbergis og stofu. Til að fara á klósett þurfti hún að fara út og upp tröppurnar á loftið til okkar. Það hentaði ekki á öllum tímum sólarhrings og því var alltaf koppur á vísum stað undir rúminu. Þó plássið væri ekki mikið, bjó dóttursonur hennar hjá henni í herberginu, einn vetur þegar hann var í skóla í Stykkishólmi.
Amma var með silfurhvítt sítt hár sem hún fléttaði á hverjum morgni og setti í krans um höfuðið. Ég horfði alltaf opinmynnt á hana flétta sig og undraðist hvernig hún gat verið svona fljót, sérstaklega þegar komið var neðst í örþunnar flétturnar.
Soffía var fædd árið 1899 og ólst að mestu upp í Jónsnesi í Helgafellssveit, fyrir utan Stykkishólm. Hún var næstyngsta barn foreldra sinna, Guðmundar og Ólínu. Ólína gekk með og fæddi 17 börn á átján árum, þar af eina tvíbura og eina þríbura. En aðeins 6 barnanna komust til fullorðinsára, flest hinna dóu nokkurra daga gömul, ein dóttir dó á fimmta ári og önnur 10 ára.
Á þessum tíma var eina skólagangan í farskóla og þess vegna fannst mér alltaf merkilegt að amma var alveg ágæt í dönsku. Síðar komst ég að því að 16 eða sautján ára fór hún í vist til Reykjavíkur og jafnframt því að sinna vinnukonustörfunum, gekk hún í kvöldskóla.
Þegar amma var að alast upp í Jónsnesi, bjó glæsilegur maður, jafnaldri hennar, hjá afa sínum og ömmu á Helgafelli. Sjálfsagt hafa þau vitað hvort af öðru, sést við kirkju og á mannamótum eins og gerðist á þessum tíma. Þetta var Gunnar, afi minn. Vorið 1923, þegar þau voru 24 ára, fóru þau í kaupavinnu inn í Dali. Þetta sumar hefur rómantíkin blómstrað og um haustið var amma kona ekki einsömul. Þá fóru þau í Jónsnes til foreldra hennar og þar fæddist frumburðurinn Jóhanna Þórunn, skírð eftir móður Gunnars, sem hann missti þegar hann var 13 ára. Árið eftir fæddist sonurinn Njáll og þar kom að ungu hjónin hófu búskap í Efri Hlíð undir Drápuhlíðarfjalli. Dæmigerð ung fjölskylda þess tíma, hjón með tvö börn, nokkrar kindur, kýr og hesta. Bærinn var ekki stór, þetta var dæmigert bárujárnsklætt timburhús eins og voru svo algeng á fyrri hluta síðustu aldar. Þarna voru tvær vistarverur, norður- og suðurendi og eldhús í miðjunni, þar sem var eitt rúm.
Haustið eftir að Soffía og Gunnar fluttu í Efri-Hlíð fæddist þriðja barnið, Vigdís, kölluð Dísa og síðan fæddust þrjú börn í viðbót, Ragnhildur Kristjana og tvíburarnir Áskell og Hannes Kristján, pabbi minn.
Árið eftir að tvíburarnir komu í heiminn var farið að huga að því að stækka bæinn enda suðurgaflinn farinn að ganga í bylgjum í sunnan rokunum.
Gunnar afi var frekar lágvaxinn en kvikur og léttur í lund og ein af þeim fáu minningum sem Dísa dóttir hans á um hann er sú að Hanna var veik og lá í rúminu og ældi á gólfið en hann náði í vatn í fötu, skrúbbaði og tilheyrandi og svo blístraði hann fjörugt lag á meðan hann þreif þetta upp og dansaði við skrúbbuna.
Um haustið 1934 fór Gunnar ofan í Jónsnes, annað hvort að hjálpa til að flytja kindur í eyjar eða eitthvað þess háttar. En þegar hann kom heim kvartaði hann um óþægindi í náranum og við nánari athugun kom í ljós að hann var kviðslitinn.
Dísa minnist þess að hann var að búa sig til að fara í Hólminn og þar átti að skera hann upp. Þetta var í nóvember og nú rann upp afmælisdagur Dísu, sem fékk stafrófskver í afmælisgjöf. Hún rifjar upp:
„Um það leiti sem fullbjart varð sáum við að Guðbrandur á Svelgsá var að koma, hann kallaði mömmu á eintal inn í norðurendann, ég beið við hurðina, lengi, fannst mér, svo komu þau og mamma var einhvernveginn svo undarleg og hún ýtti mér bara til hliðar, náði svo í hvítt léreft og settist við saumavélina og fór að sauma og nú runnu tárin niður kinnar hennar. Seinna um daginn sagði hún mér hvernig komið var. Pabbi hafði fengið lungnabólgu og var dáinn. Fáum við þá aldrei að sjá hann aftur, spurði ég, jú þegar við deyjum sagði hún,- þegar við deyjum, við áttum þá líka að deyja, ég og mamma. það var skelfilegt, en þá sagði mamma og það væri langt þangað til svo þar með var þeim áhyggjum aflétt.
Ég man svo þegar komið var með kistuna heim og hún var látin inn í norður endann og stóð þar á tveimur kistlum svo hún var á lofti í miðjunni. Einhverntímann meðan kistan stóð þarna fórum við krakkarnir í feluleik þrátt fyrir allt. Svo kom að því að ég átti að fela mig, ég fór inn í norðurendann og faldi mig undir kistunni ég lá þar lengi, lengi, enginn kom að leita, loks kom mamma og náði í mig, ekki man ég eftir að hún segði neitt, en ég man enn svipinn á Njáli og Hönnu, þeim fannst þetta greinilega óviðeigandi, en ég var nú bara fimm ára.“
Þegar leið að jólum vildu margir styðja fjölskylduna og börnin fengu mikið af jólagjöfum, þar á meðal fjögur jólatré, tvö lifandi grenitré og tvö gerfitré. Amma lét þau gefa krökkunum á næsta bæ annað grenitréð og einstæðings dreng á öðrum bæ annað gerfitréð.
Þarna var amma orðin ekkja, 35 ára gömul, með sex börn, það elsta 10 ára og tvíburarnir ársgamlir. Foreldrar hennar, systir og fósturbróðir fluttu í Efri-Hlíð og byggt var við bæinn.
Dísa segir: „Nú vorum við orðin ellefu og lífið gekk sinn gang, við uxum upp og mamma lagði allt kapp á að halda saman heimilinu svo við krakkarnir þyrftum ekki að fara til vandalausra. Þetta tókst með hjálp Guðs og góðra manna en þegar við vorum öll komin yfir fermingu brá hún búi og flutti til Stykkishólms.“
Lífið var áreiðanlega ekki alltaf auðvelt í litla kotinu í Efri-Hlíð. Þetta var svokölluð Kristsfjárjörð, en ætlunin var að afgjaldið af jörðinni rynni til fátækra í sókninni og átti presturinn að úthluta því. Hann kærði sig hins vegar ekki um það og því kom það í hlut hreppstjórans. Fjölskyldan í Efri-Hlíð hefði því kannski átt að fá styrk, frekar en að borga leigu, en því var ekki fyrir að fara, enda ku hreppstjórinn hafa haldið fast um budduna fyrir hreppinn. Amma fékk lán úr svokölluðum Kreppulánasjóði sem hefur trúlega gert henni kleift að byggja við bæinn. Pabbi minnist þess að eitt sinn hafði henni ekki tekist að standa skil á afborgun og honum leið eins og þetta væri eitthvað það versta sem komið gæti fyrir.
Ég má til með að segja ykkur að ég prófaði að gúggla „Kreppulánasjóður“ og þá komu aðallega upp blogg og greinar um bankahrunið 2008.
Amma var skarpgreind og hana þyrsti í að læra. Hún las alltaf mikið og m.a.s. undir það síðasta þegar ég heimsótti hana á Dvalarheimilið og hún komin með alzheimer, tók hún stundum bók úr hillu og las fyrir mig. Og í bókunum í hillunum leyndust stundum peningaseðlar. Því löngu áður en hugurinn fór að bresta gerði hún bókasafnið að geymslustað fyrir það sem hún átti afgangs og sagðist vilja vera viss um að hún ætti fyrir útförinni.
Þegar ég var krakki, var það eitt sinn að mig langaði alveg óstjórnlega mikið í hafragraut. Ég byrjaði á að suða í mömmu, því ef ég vildi fá mitt fram, þurfti ég yfirleitt bara að suða nógu lengi þangað til hún gafst upp. Í þetta sinn dugði það ekki og þegar ég þóttist viss um að þessi nokkuð gulltrygga aðferð myndi ekki duga, þá fór ég niður í kjallara til ömmu. Það þurfti ekki að suða í henni. Annað hvort sagði hún já eða nei. Hún var ákveðin kona – og stundum þrjósk. Amma eldaði fyrir mig hafragraut og hafði skammtinn ríflegan. Hvílík dásemd, allar mínar óskir uppfylltar. En það skal þó viðurkennt að þarna borðaði ég svo mikinn hafragraut að ég gat ekki borðað hann næstu þrjá áratugi.
Á unglingsárunum stóð ég eitt sinn fyrir utan mjólkurbúðina á laugardagsmorgni, þegar amma kom til að kaupa á brúsann sinn. Öll mjólk var búin og hún varð öskureið og blótaði hraustlega. Bekkjarsystur minni sem þarna var, var greinilega brugðið. Hún horfði undrandi á mig og spurði: „Blótar amma þín?“. Ég var ekki alveg viss um hvað mér ætti að finnast um þetta, fannst það svolítið vandræðalegt, en samt einhvernveginn var ég alveg viss um það að ég stóð með henni ömmu minni.
Amma mín, Soffía Guðmundsdóttir, lést árið 1987, 86 ára að aldri. Þessi fátæka og sterka alþýðukona mun hafa átt fyrir útförinni sinni.
PUNKTAR:
Þegar fjölskyldan flutti í Stykkishólm, bjuggu þau fyrst í gömlu lélegu húsi sem stóð þar sem hús Rögga og Sveinu var. Síðan fluttu þau í Staðarhólinn, sem var svo miklu betra hús.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti
Upprunastaður
64°59'26.7"N 22°44'55.2"W