Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1928)
Ártal
Sent dags: 09.03.2015
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-89
Staður
Núverandi sveitarfélag: Borgarbyggð, Borgarbyggð
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Erfiði ömmu og mömmu
Óskaplega hafði hún mamma mikið að gera. Konur nú á dögum myndu hreinlega bugast, a. m. k. flestar, ef annað eins væri á þær lagt og hún hafði á sinni könnu.
Ég held því fram, að tímabilið frá því að vinnukonur hættu að vera á sveitabæjum, og þar til heimilisvélarnar fóru að létta undir, hafi verið eitt það allra erfiðasta hjá sveitakonum, alveg gegndarlaus þrældómur. Það kom sér sannarlega vel hvað mamma var þrekmikil og vel verki farin. Hún var eiginlega á sprettinum allan daginn og vann iðulega fram á nótt. Ekki settist hún til borðs með hinu fólkinu við máltíðir og átti enda ekkert sæti við borðið – heldur þjónaði hún öllum hinum til borðs og gleypti svo í sig einhverjar ruður á eftir, jafnvel standandi.
Ósanngjarnt væri að halda því fram, að hún mamma hafi ekki haft hjálp innanhúss. Amma var nú ekkert venjuleg! Hún var orðin 72 ára þegar hún og afi fluttu að Glitstöðum, svo hún hlýtur að hafa verið 75 ára og þar yfir þegar ég fór að muna eftir henni. En ég er viss um að hún afkastaði meiru en margar konur á besta aldri.
Amma mjólkaði, strokkaði í stórum bullustrokk, sem var alveg þrælerfitt verk, gekk í heyskap á sumrin o. m. fl. Hennar aðalvinna var samt tóskapurinn; það var aðallega hún sem kom ull í fat.
Mér finnst ég muna eftir því við ullarþvottinn á vorin, að amma kynti undir gríðarlega stórum, svörtum potti á hlóðum niður við á og þvældi ullina í blöndu af keytu og heitu vatni þar til óhreinindin voru laus í henni. Pabbi bar að henni og frá. Ullin var síðan skoluð vel og vandlega í ánni og breidd til þerris á grasbala eftir að mesta vatnið var sigið úr henni. Amma og mamma völdu úr vinnuull, en afganginum var troðið í stóra ullarballa til að selja.
Við vorum ekki orðnar gamlar, systurnar, þegar við fórum að hjálpa til við ullarþvott og þurrkun. Ég man ekki eftir að okkur væri neitt tiltakanlega kalt þó að við stæðum klukkutímum saman með hendur og fætur niðri í ánni og skoluðum ull, enda hefur eflaust verið valinn góðviðrisdagur til þessa verks.
Amma tók ofan af allri vinnuullinni, þ. e. skildi grófu ullina, togið, frá þelinu, mjúku og fíngerðu ullinni. Togið varð að reyta burtu með höndunum, og var það mikið verk og erfitt. Afi bjó til reipi, gjarðir, hnappheldur og fleira sem búið þarfnaðist, úr toginu og hrosshári, jafnvel eftir að hann var orðinn blindur. Þá hef ég verið svona 5 – 7 ára.
Ég var enn lítil þegar farið var að senda megnið af þelinu til kembingar í vélum. Þá kom það aftur sem lopi. Hver fékk lopann úr sinni ull. En alltaf held ég að amma hafi kembt talsvert af ullinni sjálf. Svo spann hún band, tvinnaði, þrinnaði og prjónaði.
Þá var ekki enn farið að lausprjóna flíkur úr lopa, heldur þurfti allt handprjón að vera þétt og fast. Sokkar og vettlingar voru úr þríspinnu (þreföldu bandi) og þæfðir vel, svo að þeir entust sem best. Fatnaðurinn var yfirleitt heimaunninn og að miklu leyti úr ull. Áður fyrr var fataefni og efni í sængurfatnað og rúmteppi ofið heima, en sá heimilisiðnaður var að leggjast niður á mínum bernskuárum.
Ég man ekki eftir að neitt annað væri ofið á Glitstöðum en ein grá ullarvoð með vaðmálsvend (þ.e. vaðmál) - sem amma hefur efalaust spunnið í. Ég er ekki enn búin að gleyma þegar Bjössi frændi var að þæfa þessa voð. Samföstu rúmunum við suðurvegg baðstofunnar var ýtt fram þannig að talsvert rými myndaðist bak við fremra rúmið. Þar lá voðin í kuðli, volg og rök, og hann Bjössi trampaði og trampaði ofan á henni berfættur.
Þegar ég man fyrst eftir voru lökin í rúmunum úr hvítu, heimaunnu vaðmáli, og rúmteppin voru þá og lengi síðan úr lituðu, heimaofnu vaðmáli. Í þeim var tog, a.m.k. að verulegu leyti. En þó að hætt væri að spinna í vefi og keypt meira af vefnaðarvöru en áður - og tilbúin karlmannavinnuföt úr nankini væru farin að fást, - þurfti ekkert smáræði af bandi í fatnað á uppundir 10 manns, þótt ekki væru allir stórir. Oft voru líka sokkar eða vettlingar réttir að aðkomufólki, sem ömmu langaði til að gleðja.
Prjónavélar voru ekki víða til, en tvær heimasætur, sem áttu slíka gripi, prjónuðu fyrir mömmu, fyrst Ragna á Högnastöðum og síðan Ása á Dýrastöðum. Þær prjónuðu nærföt, peysur, kvensokka sem náðu upp á mið læri, klukkur o.fl. o.fl. Prjónaklukkur voru undirkjólar þeirra tíma. Mamma setti saman prjónlesið.
Allur fatnaður okkar systranna var úr ull, ef frá eru taldir kjólarnir okkar úr sirsi eða tvisttaui - við áttum reyndar sparikjóla úr betra efni - og kotin sem hún mamma saumaði úr klórbleiktum hveitipokum, og voru nauðsynleg til að hengja sokkaböndin í.
Amma prjónaði og prjónaði í höndunum, svo ótrúlega vel lagaða og vel prjónaða sokka og vettlinga. Oft var prjónað neðan við hálfslitna sokka. Amma sá aðallega um að alltaf væri nægilegt til af hreinum og heilum sokkaplöggum handa heimilisfólkinu, sem óð gjarnan í fæturna á hverjum degi og stundum oftar, fyrir daga gúmmístígvélanna.
Þá var nú ekki lítið verk að gera skóna á allt fólkið, leðurskó handa karlmönnunum til að nota úti, og skinnskó handa kvenfólkinu, - og bæta skóna, þegar þeir voru orðnir götugir. ,,Stígvélaskór” (þ.e. keyptir skór) voru til, en eingöngu notaðir spari. Mamma og amma voru báðar drjúgar við skógerðina.
Og hvílíkt handbragð, og hvílík verkmenning, við hvað eina, sem þær lögðu hönd að! Það var ekki til í þeirra dæmi að rubba neinu af með hroðvirkni. Allt varð að vanda sem best. ,,Flýtirinn kemur með æfingunni”, sögðu þær oft.
Hannyrðakonunum sem nú eru góðu heilli að endurvekja ullariðnaðinn sem handverk, hefði þótt fengur að sjá til hennar ömmu, þar sem hún sat á rúminu sínu og vann ullina alveg frá A til Ö, eins og nú er sagt. Auk þess að vera svona vandvirk var hún óhemju fljótvirk. Hver bandhnykill, sokkur eða vettlingur sem hún vann hefði getað talist til nytjalistar, ef þá hefði verið búið að finna upp það orð. Og þegar hún var búin að prjóna plöggin, þæfa þau og pressa undir dýnunni sinni svo að þau gátu ómögulega orðið fallegri, rétti hún mömmu þau gjarnan með orðunum: “Æ, Kata mín, þetta er óttaleg ómynd.”
Fyrir daga rafmagnsins var oft skelfilega dimmt inni. Það var ekki látið loga lengur á lömpunum en bráðnauðsynlegt var, því að spara varð steinolíuna. Okkur fannst þetta ekkert athugavert þá, því að við þekktum ekki annað.
Þegar amma sá ekki til við að taka ofan af eða spinna, gengu prjónarnir ótt og títt. Hún gat prjónað í svarta myrkri og gerði það oft, t.d. á kvöldin þegar búið var að slökkva í baðstofunni. Ef hún fór eitthvað fótgangandi, t.d. til næstu bæja, sem sjaldan kom fyrir, þá prjónaði hún á leiðinni og hafði hnykilinn í handarkrikanum.
Amma var stálminnug og fróðleiksfús, en lét mjög sjaldan eftir sér að líta í blað eða bók. Afi las stundum upphátt meðan hann gat, og ég fór snemma að lesa fyrir ömmu, og síðar yngri systurnar. Hún prjónaði áreiðanlega mörg plöggin á meðan ég sat á koffortinu hennar og pældi í gegnum lestrarfélagsbækurnar. Eins þótti henni gaman að grípa í spil á sunnudagskvöldum á veturna. Þá prjónaði hún alltaf meðan gefið var, og lét okkur stelpurnar gefa fyrir sig, svo hún gæti prjónað á meðan.
Amma gerði ekki víðreist eftir að hún kom að Glitstöðum. Einu sinni fór hún til Reykjavíkur með Bjössa. Ég man ekki hvort það var þegar afi fór suður til að leita sér lækninga við sjóndeprunni, eða hvort þau fóru í sitt hvort skiptið. Aldrei fór þessi sanntrúaða kona til kirkju eftir að ég man eftir, hvað þá á önnur mannamót. En hún hlustaði á messurnar í útvarpinu á sunnudögum og var ekki sama hver presturinn var. Sr. Friðrik Hallgrímsson var hennar uppáhald.
Amma var sterk og heilsteypt kona, þó að hún léti lítið yfir sér. Hún var iðin við að fræða dótturdætur sínar um eitt og annað og hafa gott fyrir þeim. Bæði hún, og þó einkum afi og mamma, kunnu ótrúlega mikið af ljóðum og lögum, sem þau fóru oft með og kenndu okkur.
Mamma var foreldrum sínum afskaplega góð og ástrík dóttir. Þau önduðust bæði hjá henni á Glitstöðum í hárri elli, amma 1948 og afi 1956. Þá var hann búinn að vera blindur í yfir 20 ár.
Erfiði ömmu og mömmu
Óskaplega hafði hún mamma mikið að gera. Konur nú á dögum myndu hreinlega bugast, a. m. k. flestar, ef annað eins væri á þær lagt og hún hafði á sinni könnu.
Ég held því fram, að tímabilið frá því að vinnukonur hættu að vera á sveitabæjum, og þar til heimilisvélarnar fóru að létta undir, hafi verið eitt það allra erfiðasta hjá sveitakonum, alveg gegndarlaus þrældómur. Það kom sér sannarlega vel hvað mamma var þrekmikil og vel verki farin. Hún var eiginlega á sprettinum allan daginn og vann iðulega fram á nótt. Ekki settist hún til borðs með hinu fólkinu við máltíðir og átti enda ekkert sæti við borðið – heldur þjónaði hún öllum hinum til borðs og gleypti svo í sig einhverjar ruður á eftir, jafnvel standandi.
Ósanngjarnt væri að halda því fram, að hún mamma hafi ekki haft hjálp innanhúss. Amma var nú ekkert venjuleg! Hún var orðin 72 ára þegar hún og afi fluttu að Glitstöðum, svo hún hlýtur að hafa verið 75 ára og þar yfir þegar ég fór að muna eftir henni. En ég er viss um að hún afkastaði meiru en margar konur á besta aldri.
Amma mjólkaði, strokkaði í stórum bullustrokk, sem var alveg þrælerfitt verk, gekk í heyskap á sumrin o. m. fl. Hennar aðalvinna var samt tóskapurinn; það var aðallega hún sem kom ull í fat.
Mér finnst ég muna eftir því við ullarþvottinn á vorin, að amma kynti undir gríðarlega stórum, svörtum potti á hlóðum niður við á og þvældi ullina í blöndu af keytu og heitu vatni þar til óhreinindin voru laus í henni. Pabbi bar að henni og frá. Ullin var síðan skoluð vel og vandlega í ánni og breidd til þerris á grasbala eftir að mesta vatnið var sigið úr henni. Amma og mamma völdu úr vinnuull, en afganginum var troðið í stóra ullarballa til að selja.
Við vorum ekki orðnar gamlar, systurnar, þegar við fórum að hjálpa til við ullarþvott og þurrkun. Ég man ekki eftir að okkur væri neitt tiltakanlega kalt þó að við stæðum klukkutímum saman með hendur og fætur niðri í ánni og skoluðum ull, enda hefur eflaust verið valinn góðviðrisdagur til þessa verks.
Amma tók ofan af allri vinnuullinni, þ. e. skildi grófu ullina, togið, frá þelinu, mjúku og fíngerðu ullinni. Togið varð að reyta burtu með höndunum, og var það mikið verk og erfitt. Afi bjó til reipi, gjarðir, hnappheldur og fleira sem búið þarfnaðist, úr toginu og hrosshári, jafnvel eftir að hann var orðinn blindur. Þá hef ég verið svona 5 – 7 ára.
Ég var enn lítil þegar farið var að senda megnið af þelinu til kembingar í vélum. Þá kom það aftur sem lopi. Hver fékk lopann úr sinni ull. En alltaf held ég að amma hafi kembt talsvert af ullinni sjálf. Svo spann hún band, tvinnaði, þrinnaði og prjónaði.
Þá var ekki enn farið að lausprjóna flíkur úr lopa, heldur þurfti allt handprjón að vera þétt og fast. Sokkar og vettlingar voru úr þríspinnu (þreföldu bandi) og þæfðir vel, svo að þeir entust sem best. Fatnaðurinn var yfirleitt heimaunninn og að miklu leyti úr ull. Áður fyrr var fataefni og efni í sængurfatnað og rúmteppi ofið heima, en sá heimilisiðnaður var að leggjast niður á mínum bernskuárum.
Ég man ekki eftir að neitt annað væri ofið á Glitstöðum en ein grá ullarvoð með vaðmálsvend (þ.e. vaðmál) - sem amma hefur efalaust spunnið í. Ég er ekki enn búin að gleyma þegar Bjössi frændi var að þæfa þessa voð. Samföstu rúmunum við suðurvegg baðstofunnar var ýtt fram þannig að talsvert rými myndaðist bak við fremra rúmið. Þar lá voðin í kuðli, volg og rök, og hann Bjössi trampaði og trampaði ofan á henni berfættur.
Þegar ég man fyrst eftir voru lökin í rúmunum úr hvítu, heimaunnu vaðmáli, og rúmteppin voru þá og lengi síðan úr lituðu, heimaofnu vaðmáli. Í þeim var tog, a.m.k. að verulegu leyti. En þó að hætt væri að spinna í vefi og keypt meira af vefnaðarvöru en áður - og tilbúin karlmannavinnuföt úr nankini væru farin að fást, - þurfti ekkert smáræði af bandi í fatnað á uppundir 10 manns, þótt ekki væru allir stórir. Oft voru líka sokkar eða vettlingar réttir að aðkomufólki, sem ömmu langaði til að gleðja.
Prjónavélar voru ekki víða til, en tvær heimasætur, sem áttu slíka gripi, prjónuðu fyrir mömmu, fyrst Ragna á Högnastöðum og síðan Ása á Dýrastöðum. Þær prjónuðu nærföt, peysur, kvensokka sem náðu upp á mið læri, klukkur o.fl. o.fl. Prjónaklukkur voru undirkjólar þeirra tíma. Mamma setti saman prjónlesið.
Allur fatnaður okkar systranna var úr ull, ef frá eru taldir kjólarnir okkar úr sirsi eða tvisttaui - við áttum reyndar sparikjóla úr betra efni - og kotin sem hún mamma saumaði úr klórbleiktum hveitipokum, og voru nauðsynleg til að hengja sokkaböndin í.
Amma prjónaði og prjónaði í höndunum, svo ótrúlega vel lagaða og vel prjónaða sokka og vettlinga. Oft var prjónað neðan við hálfslitna sokka. Amma sá aðallega um að alltaf væri nægilegt til af hreinum og heilum sokkaplöggum handa heimilisfólkinu, sem óð gjarnan í fæturna á hverjum degi og stundum oftar, fyrir daga gúmmístígvélanna.
Þá var nú ekki lítið verk að gera skóna á allt fólkið, leðurskó handa karlmönnunum til að nota úti, og skinnskó handa kvenfólkinu, - og bæta skóna, þegar þeir voru orðnir götugir. ,,Stígvélaskór” (þ.e. keyptir skór) voru til, en eingöngu notaðir spari. Mamma og amma voru báðar drjúgar við skógerðina.
Og hvílíkt handbragð, og hvílík verkmenning, við hvað eina, sem þær lögðu hönd að! Það var ekki til í þeirra dæmi að rubba neinu af með hroðvirkni. Allt varð að vanda sem best. ,,Flýtirinn kemur með æfingunni”, sögðu þær oft.
Hannyrðakonunum sem nú eru góðu heilli að endurvekja ullariðnaðinn sem handverk, hefði þótt fengur að sjá til hennar ömmu, þar sem hún sat á rúminu sínu og vann ullina alveg frá A til Ö, eins og nú er sagt. Auk þess að vera svona vandvirk var hún óhemju fljótvirk. Hver bandhnykill, sokkur eða vettlingur sem hún vann hefði getað talist til nytjalistar, ef þá hefði verið búið að finna upp það orð. Og þegar hún var búin að prjóna plöggin, þæfa þau og pressa undir dýnunni sinni svo að þau gátu ómögulega orðið fallegri, rétti hún mömmu þau gjarnan með orðunum: “Æ, Kata mín, þetta er óttaleg ómynd.”
Fyrir daga rafmagnsins var oft skelfilega dimmt inni. Það var ekki látið loga lengur á lömpunum en bráðnauðsynlegt var, því að spara varð steinolíuna. Okkur fannst þetta ekkert athugavert þá, því að við þekktum ekki annað.
Þegar amma sá ekki til við að taka ofan af eða spinna, gengu prjónarnir ótt og títt. Hún gat prjónað í svarta myrkri og gerði það oft, t.d. á kvöldin þegar búið var að slökkva í baðstofunni. Ef hún fór eitthvað fótgangandi, t.d. til næstu bæja, sem sjaldan kom fyrir, þá prjónaði hún á leiðinni og hafði hnykilinn í handarkrikanum.
Amma var stálminnug og fróðleiksfús, en lét mjög sjaldan eftir sér að líta í blað eða bók. Afi las stundum upphátt meðan hann gat, og ég fór snemma að lesa fyrir ömmu, og síðar yngri systurnar. Hún prjónaði áreiðanlega mörg plöggin á meðan ég sat á koffortinu hennar og pældi í gegnum lestrarfélagsbækurnar. Eins þótti henni gaman að grípa í spil á sunnudagskvöldum á veturna. Þá prjónaði hún alltaf meðan gefið var, og lét okkur stelpurnar gefa fyrir sig, svo hún gæti prjónað á meðan.
Amma gerði ekki víðreist eftir að hún kom að Glitstöðum. Einu sinni fór hún til Reykjavíkur með Bjössa. Ég man ekki hvort það var þegar afi fór suður til að leita sér lækninga við sjóndeprunni, eða hvort þau fóru í sitt hvort skiptið. Aldrei fór þessi sanntrúaða kona til kirkju eftir að ég man eftir, hvað þá á önnur mannamót. En hún hlustaði á messurnar í útvarpinu á sunnudögum og var ekki sama hver presturinn var. Sr. Friðrik Hallgrímsson var hennar uppáhald.
Amma var sterk og heilsteypt kona, þó að hún léti lítið yfir sér. Hún var iðin við að fræða dótturdætur sínar um eitt og annað og hafa gott fyrir þeim. Bæði hún, og þó einkum afi og mamma, kunnu ótrúlega mikið af ljóðum og lögum, sem þau fóru oft með og kenndu okkur.
Mamma var foreldrum sínum afskaplega góð og ástrík dóttir. Þau önduðust bæði hjá henni á Glitstöðum í hárri elli, amma 1948 og afi 1956. Þá var hann búinn að vera blindur í yfir 20 ár.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti