Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1944)
Ártal
Sent dags: 25.01.2019
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-86
Staður
Núverandi sveitarfélag: Borgarbyggð, Borgarbyggð
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Helga Ingibjörg Halldórsdóttir
Svavar Gestsson
Fallegasta vorið
Þannig vill til að einmitt þá daga sem við hugum að minningum um ömmu okkar Helgu Ingibjörgu Halldórsdóttur erum við að ganga frá dánarbúi Þórðar Valdimarsonar sonar hennar sem lést sumarið 2014. Af þeim ástæðum eru margir niðjar ömmu okkar og afa Valdimars Davíðssonar að skiptast á tölvupóstum. Guðný Dóra Gestsdóttir forstöðukona í Húsi skáldsins á Gljúfrasteini ein systra minna notaði tækifærið og sendi á línuna beiðni um að fá fréttir af ömmu okkar og lífi hennar. Fjörutíu manns fengu tölvupósta og uppskeran af þeirri málaleitan fylgir hér með auk þess sem ég skrifa nokkurn texta en ég er fyrsta barnabarn Valdimars og Helgu.
Fyrst birtist hér mynd frá Guðnabakka sem Gísli Sumarliðason sendi okkur af þessu tilefni. Gísli er fæddur 1939 og er sonur Guðríðar Halldórsdóttur (1899-1990) alsystur ömmu minnar. Gísli segir frá endurminningu þegar hann er sjö ára, líklega 1946 og var komið fyrir á Guðnabakka. Hann segir:
Ég minnist með þakklæti er ég dvaldi á Guðnabakka hjá því góða fólki Helgu Halldórsdóttur móðursystur minni og Valdimar Davíðssyni. Ég var sendur til þeirra þá 7 ára gamall þegar faðir minn Sumarliði Sigmundsson veiktist af berklum og þurfti að fara á spítala. Ekki man ég hversu lengi ég var hjá þeim, en þetta var yndislegur tími. Mannmargt var á heimilinu. Fyrir utan hjónin voru bæðurnir Þorsteinn, Halldór og Þórður og systurnar Ástrún og Guðrún, Dúna, og var hún með Svavar son sinn ungan. Það var því í mörgu að snúast við að sjá um þetta stóra heimili hjá Helgu frænku. Hún var ákaflega létt á fæti, mjög þrifin og húsverkin vann hún svo auðveldlega. Einhverja snúninga var ég látinn gera. Ég man eftir einu föstu hlutverki sem var að loka hliðinu heim að bænum svo Norðtungubolinn kæmist ekki inn fyrir girðinguna en hann var stórhættulegur. Líka man ég eftir því að fara ríðandi með Valdimar í áttina að Gunnlaugsstöðum að gá að kindum. Minningar frá þessari dvöl eru mér enn í fersku minni, ég man hvað mér leið vel og hvað allir voru mér góðir.
Börn áttu þau sjö afi og amma. Þau voru Guðný Ástrún, Guðrún (Dúna), Þórður, Valdís, Halldór, Þorsteinn og Guðbjörg, (Dúdda). Öll áttu þau börn nema Þórður og flest barnabörnin náðu að kynnast afa og ömmu nokkuð. Við sem erum elst sennilega einna best, mest þó Lilla, Ingibjörg Erna Halldórsdóttir, sem ólst upp á Guðnabakka og í Hömrum hjá afa sínum og ömmu, en Valdís var mamma hennar. Ég fæddist í faðminn á þessari barngóðu fjölskyldu 1944 og Lilla fæddist 1947. Yngri barnabörnin voru líka mikið hjá þeim eins og Magnús Þór Aðalsteinsson sonur Ástrúnar. Eitt þeirra barnabarna sem var iðlega hjá þeim er Ingólfur Þorsteinsson sonur Þorsteins og Ingu Ingólfsdóttur. Hann skrifaði þessar línur í minningu ömmu sinnar:
Ég er 6-7 ára þegar ég fer fyrst í Hamra til að vera í sveitinni eins og sagt var, var 4-5 vikur í senn kannski skemur. Í minningunni eru hlutirnir allir í föstum skorðum. Mér var falið að hleypa hænsnunum út, taka eggin, hleypa hundunum út en þeir höfðu sérkofa. Við Helga Halldórsdóttir vorum oftast saman þarna. Þetta er allt mjög ljúft í minningunni, afi smíðaði hrífur handa okkur, Þórður og Lilla fara með okkur á hestbak á kvöldin þegar fjósverk voru búin. Eitt kvöldið löbbuðum við Þórður með eina kúna að hitta nautið í Miklaholti. Ég hafði aldrei séð þvílíkt. Það var mikil snyrtimennska þarna bæði heima í bæ og í útihúsum, þó húsakostur væri ekki góður.
Ég man að stundum komu nágrannar í heimsókn. Þá man ég að amma reddaði sér með sultubrauði, hart smjör á brauðið og sulta, þetta var gott. Royal-búðingur á sunnudögum. Amma labbaði oft með okkur krakkana eða bara ein uppá Hamarinn og settist niður spjallaði við okkur, naut útsýnisins og hugsaði. Það var alltaf ró í kringum ömmu, enginn asi, en hún var föst fyrir. Ef henni líkaði við fólk þá fannst mér hún ekkert vilja sjá gallana. Hún sagði mér eftir að hún kom á Dvalarheimilið að hún hefði aldrei verið sátt við að flytja frá Guðnabakka og ég held ekkert þeirra.
Helga Þorsteinsdóttir skrifaði niður nokkra punkta um ömmu eftir Maríu Ingólfsdóttur tengdadóttur ömmu og afa. María er ekkja eftir Halldór Valdimarsson. Í punktum Helgu og Maríu kemur meðal annars fram:
Hún var dugleg í handavinnu og flínk að nýta allt, saumaði mikið upp úr gömlu, flíkum var oft snúið við. Hún prjónaði sokka á alla til dæmis hestasokka handa Þórði sem ná upp yfir hné. Hún var óskaplega þrifin og raðaði vel í alla skápa. Það er sagt að Lilla sé svona líka enda ólst hún upp hjá ömmu. Allt er vel saman brotið og frágangur til fyrirmyndar.
Helga Þorsteinsdóttir man eftir heimsóknum til ömmu á sunnudagsmorgnum þegar amma var komin í Borgarnes og þar voru pönnukökur á borðum. Þegar Bjarki bróðir Helgu og Ingólfs var í grunnskóla var hann í handavinnu og átti að prjóna pottaleppa. Hann fór með þetta til ömmu sem tók sig til og rakti það sem komið var upp og prjónaði nýja. Helga telur að hún hafi misst mikið við að fara frá Guðnabakka. Sagt er að langafi á Kjalvararstöðum (Halldór Þórðarson) hafi ætlað að hjálpa þeim að kaupa Guðnabakka en afi, Valdimar, hafi ekki viljað það.
Afi og amma bjuggu á Guðnabakka í aldarfjórðung og það var þeim erfitt að fara þaðan. Davíð Þorsteinsson á Arnbjargarlæk átti Guðnabakka og hefur afi því verið leiguliði hans en þeir Davíð og Valdimar voru uppeldisbræður. Það voru alltaf einhver sárindi í þeim öllum – afa ömmu og börnum þeirra – yfir því að hafa þurft að fara frá Guðnabakka og voru aldrei almennilega sátt í Hömrum þar sem þau bjuggu svo í 15 ár til 1966 er þau fluttu í Borgarnes.
Það var gefið út niðjatal þeirra Valdimars og Helgu árið 1985 þegar amma hefði orðið níræð en hún dó þá um vorið. Ástrún dóttir þeirra elst barnanna skrifaði þá þennan texta um mömmu sína:
Helga Ingibjörg Halldórsdóttir fæddist 31. ágúst 1985 að Kjalvararstöðum í Reykholtsdal í Borgarfirði. Þar ólst hún upp hjá foreldrum sínum, Guðnýju Þorsteinsdóttur og Halldóri Þórðarsyni. Þau bjuggu allan sinn búskap að Kjalvararstöðum. Helga var elst 10 systkina svo fljótt þurfti hún að taka til hendinni. Ung fór hún að læra herrafatasaum á Akranesi og varð skreðari þaðan. Við þá iðn vann hún að hluta til í foreldrahúsum. Seinna fór hún í matreiðsluskóla sem starfræktur var í Iðnó í Reykjavík.
Eiginmaður hennar var Valdimar Davíðsson en hann ólst upp á Arnbjargarlæk í Þverárhlíð. Vorið 1925 fóru þau að búa að Hermundarstöðum í Þverárhlið og bjuggu þar í eitt ár. Síðan fluttu þau að Guðnabakka í Stafholtstungum og bjuggu þar í 26 ár. Þá fluttu þau að Hömrum í Hraunhreppi en þá jörð keyptu þau 1966. Frá Hömrum fluttu þau í Borgarnes og bjuggu þar með Þórði syni sínum sem var þeirra stoð og stytta alla tíða frá því að hann fór að geta nokkuð gert. Valdimar dó 5. september 1974. Eftir það fluttist Helga til Ástrúnar dóttur sinnar og Aðalsteins Sigurðssonar manns hennar um páskaleytið 1977. Hjá þeim var hún þar til hún flutti að Dvalarheimili aldraðra í Borgarnesi 1980. Eftir að hún fór á Dvalarheimilið dvaldi hún allar stórhátíðir og part úr sumrum hjá Ástrúnu og Aðalsteini þangað til hún dó 9. maí 1985. Hún hélt sér mjög vel bæði andlega og líkamlega til síðustu stundar.
Eins og fram gengur af þessum skrifum Ástrúnar þá kunni amma ýmislegt þegar hún stofnaði heimili. Hún var orðin þrítug þegar það gerðist. Þá hafði hún lært herrafatasaum og var menntaður skreðari segir Ástrún og hafði auk þess gengið á húsmæðraskóla í Iðnó. Satt að segja veit ég ekki hvað skreðari þýðir almennilega en sama er að það varð eins gott að kunna til verka þegar hún stóð uppi með barnahópinn á Guðnabakka – þegar afi var farinn út í sveit og sinnti lítt bústörfum.
Í bók minni Hreint út sagt er kafli um þau afa minn og ömmu svona:
Og við mamma erum komin að Guðnabakka aftur vorið 1946. Það var gott að koma í faðminn á þessari fjölskyldu og alast upp einn barna í nokkur misseri og dvelja þar á löngum sumrum til átta ára aldurs. Að því hefurðu alltaf búið, segir Guðrún, seinni kona mín, allir elskuðu þig. Þarna var hver barnagælan við aðra; allir alltaf tilbúnir til að láta vel að þessum dreng sem er oftast hlæjandi á þeim fáu myndum sem eru til af honum. Hæ gaman, Havar, var fyrsta heila setningin sem er höfð eftir undirrituðum og hún sögð í tíma og ótíma. Móðuramma mín, Helga Halldórsdóttir, var eiginlega aðalamma mín alla ævi og við vorum beinlínis ástfangin hvort af öðru. Hún dó árið 1985 rétt níræð að aldri. Mynd af henni er aldrei langt frá skrifborðinu mínu; í húsi aðalræðismannsins í Winnipeg var myndin af henni við hliðina á forsetanum.
Amma Helga kenndi mér Faðirvorið og mér fannst ég sjá skuldunautið úti í fjósi þegar ég var peð: Þar glampaði á ljósið á lokinu á júgurfeitidollunni. Er þetta augað í skuldunautinu? spurði ég ömmu sem sagði kannski: Óttaleg vitleysa er þetta í þér, barn. Það var það lengsta sem hún komst í að ávíta mig. En ég var lengi hræddur við skuldunaut. Aðdáun ömmu á mér endurgalt ég heils hugar og ég apaði eftir henni flámælið og sagði „sker“ og „drengörenn“ fram eftir vetri eftir að ég kom frá henni á haustin.
Amma Helga kaus Alþýðubandalagið síðustu ár ævinnar af því að hún vissi að mér þótti vænt um það. Þangað til hafði hún kosið íhaldið. Hún passaði að fara á kjörstað frá elliheimilinu í Borgarnesi klukkan níu á kjördag árið 1979 svo að enginn færi að hræra í henni en þá var ég í fyrsta sinn í áberandi framboði. Hún tók Bjarna bróður sinn líka með sér af elliheimilinu en ég held að hann hafi alltaf kosið íhaldið nema í þetta eina skipti.
Svona myndir eru til af henni. Hún var settleg held ég að það heiti, var aldrei upprifin og með gassagang. Virkaði alltaf traust og róleg. Það kom sér reyndar oft vel að hún héldi ró sinni þegar aðrir reittu hár sitt og skegg.
Hún var elsta barnið á Kjalvararstöðum þar sem var röð og regla á hlutunum; langafi minn Halldór þekktur fyrir að vera mikill verkmaður og kröfuharður við umhverfi sitt. Verður þá ekki elsta stelpan allt í einu skotin í lausamanni frá Arnbjargarlæk og hann gerir henni barn. Afi minn var fallegur maður með kvennakróka í augunum og hagmæltur. Getur maður orðið óléttur af augnaráði sagði stelpa sem hann horfði á seint um kvöld einhvers staðar í Þverárhlíðinni og hún skrifaði seinna um smásögu. Ekki er það víst að það hafi orðið af augnaráði en svo mikið er víst að fjórum árum eftir að fyrst barnið fæddist þá fæddist Helgu og Valdimar barn númer tvö Guðrún, alltaf kölluð Dúna. Og þá var ekkert að gera annað en að pússa þau saman.
Óregla afa míns varð henni erfið; amma bar hitann og þungann af heimilsrekstrinum. Hann átti það til að leggjast í útreiðar um hábjargræðistímann. Þá þurfti amma stundum að fá menn af næstu bæjum til að taka saman og hjálpa til við heyskapinn áður en hann færi að rigna. Heima við var afi minn oft þungur og óskemmtilegur; ég varð stundum vitni að því og því hve þungt ömmu féll það. Líka þegar þeir feðgarnir afi og Þórður urðu sjóðfullir og leiðinlegir. En hún tók öllu með ró; lífið gekk sinn gang eða eins og Ingólfur sagði hér á undan: “Það var alltaf ró í kringum ömmu, enginn asi, en hún var föst fyrir.”
Amma gerði föt á krakkana sína sjálfa sig og kallinn – en það var afi alltaf kallaður á heimilinu - föt sem voru saumuð upp úr öðrum fötum. Stundum kom Guðbjörg mamma afa og því langamma mín með stóra poka troðna með fötum sem mátti spretta í sundur og gera úr ný föt. Þegar amma hafði tíma til prjónaði hún fallega vettlinga eins og sjást á mynd sem fylgir þessum skrifum að ekki sé minnst á fallegan heklaðan dúkinn sem móðir mín á og heldur uppi á móti ljósmyndaranum á annarri mynd sem hér fylgir einnig. Þær myndir sýna þó verkefni sem voru smámunir miðað við það sem amma gat í saumaskap og hannyrðum.
Eldri kona sagði nýlega við mig um aðra konu sem lifði fyrir miðja síðustu öld: Hún var til baka eins og konur voru yfirleitt. Það var amma ekki. Hún var upprétt en með öllu hrokalaus, hógvær en tranaði sér aldrei fram.
Það var sunnudaginn 5. maí 1985 sem ég hitti hana síðast. Hún beið dauða síns á sjúkrahúsinu á Akranesi. Það var sólskin og hiti á Skaganum og amma sat uppi á stól í spítalaherberginu. Mér bauð í grun að kannski væri ég að sjá hana í síðasta sinn. En við eyddum ekki augnabliki í vandamál hennar á þeirri stundu þó hún væri sárþjáð. Hún hafði ekkert um spítaladvölina að segja annað en að fólkið á spítalanum, starfsliðið, væri gott fólk og eins taldi hún þetta eitt fallegasta vor sem hún hefði séð lengi. Svona var hún.
Helga Ingibjörg Halldórsdóttir
Svavar Gestsson
Fallegasta vorið
Þannig vill til að einmitt þá daga sem við hugum að minningum um ömmu okkar Helgu Ingibjörgu Halldórsdóttur erum við að ganga frá dánarbúi Þórðar Valdimarsonar sonar hennar sem lést sumarið 2014. Af þeim ástæðum eru margir niðjar ömmu okkar og afa Valdimars Davíðssonar að skiptast á tölvupóstum. Guðný Dóra Gestsdóttir forstöðukona í Húsi skáldsins á Gljúfrasteini ein systra minna notaði tækifærið og sendi á línuna beiðni um að fá fréttir af ömmu okkar og lífi hennar. Fjörutíu manns fengu tölvupósta og uppskeran af þeirri málaleitan fylgir hér með auk þess sem ég skrifa nokkurn texta en ég er fyrsta barnabarn Valdimars og Helgu.
Fyrst birtist hér mynd frá Guðnabakka sem Gísli Sumarliðason sendi okkur af þessu tilefni. Gísli er fæddur 1939 og er sonur Guðríðar Halldórsdóttur (1899-1990) alsystur ömmu minnar. Gísli segir frá endurminningu þegar hann er sjö ára, líklega 1946 og var komið fyrir á Guðnabakka. Hann segir:
Ég minnist með þakklæti er ég dvaldi á Guðnabakka hjá því góða fólki Helgu Halldórsdóttur móðursystur minni og Valdimar Davíðssyni. Ég var sendur til þeirra þá 7 ára gamall þegar faðir minn Sumarliði Sigmundsson veiktist af berklum og þurfti að fara á spítala. Ekki man ég hversu lengi ég var hjá þeim, en þetta var yndislegur tími. Mannmargt var á heimilinu. Fyrir utan hjónin voru bæðurnir Þorsteinn, Halldór og Þórður og systurnar Ástrún og Guðrún, Dúna, og var hún með Svavar son sinn ungan. Það var því í mörgu að snúast við að sjá um þetta stóra heimili hjá Helgu frænku. Hún var ákaflega létt á fæti, mjög þrifin og húsverkin vann hún svo auðveldlega. Einhverja snúninga var ég látinn gera. Ég man eftir einu föstu hlutverki sem var að loka hliðinu heim að bænum svo Norðtungubolinn kæmist ekki inn fyrir girðinguna en hann var stórhættulegur. Líka man ég eftir því að fara ríðandi með Valdimar í áttina að Gunnlaugsstöðum að gá að kindum. Minningar frá þessari dvöl eru mér enn í fersku minni, ég man hvað mér leið vel og hvað allir voru mér góðir.
Börn áttu þau sjö afi og amma. Þau voru Guðný Ástrún, Guðrún (Dúna), Þórður, Valdís, Halldór, Þorsteinn og Guðbjörg, (Dúdda). Öll áttu þau börn nema Þórður og flest barnabörnin náðu að kynnast afa og ömmu nokkuð. Við sem erum elst sennilega einna best, mest þó Lilla, Ingibjörg Erna Halldórsdóttir, sem ólst upp á Guðnabakka og í Hömrum hjá afa sínum og ömmu, en Valdís var mamma hennar. Ég fæddist í faðminn á þessari barngóðu fjölskyldu 1944 og Lilla fæddist 1947. Yngri barnabörnin voru líka mikið hjá þeim eins og Magnús Þór Aðalsteinsson sonur Ástrúnar. Eitt þeirra barnabarna sem var iðlega hjá þeim er Ingólfur Þorsteinsson sonur Þorsteins og Ingu Ingólfsdóttur. Hann skrifaði þessar línur í minningu ömmu sinnar:
Ég er 6-7 ára þegar ég fer fyrst í Hamra til að vera í sveitinni eins og sagt var, var 4-5 vikur í senn kannski skemur. Í minningunni eru hlutirnir allir í föstum skorðum. Mér var falið að hleypa hænsnunum út, taka eggin, hleypa hundunum út en þeir höfðu sérkofa. Við Helga Halldórsdóttir vorum oftast saman þarna. Þetta er allt mjög ljúft í minningunni, afi smíðaði hrífur handa okkur, Þórður og Lilla fara með okkur á hestbak á kvöldin þegar fjósverk voru búin. Eitt kvöldið löbbuðum við Þórður með eina kúna að hitta nautið í Miklaholti. Ég hafði aldrei séð þvílíkt. Það var mikil snyrtimennska þarna bæði heima í bæ og í útihúsum, þó húsakostur væri ekki góður.
Ég man að stundum komu nágrannar í heimsókn. Þá man ég að amma reddaði sér með sultubrauði, hart smjör á brauðið og sulta, þetta var gott. Royal-búðingur á sunnudögum. Amma labbaði oft með okkur krakkana eða bara ein uppá Hamarinn og settist niður spjallaði við okkur, naut útsýnisins og hugsaði. Það var alltaf ró í kringum ömmu, enginn asi, en hún var föst fyrir. Ef henni líkaði við fólk þá fannst mér hún ekkert vilja sjá gallana. Hún sagði mér eftir að hún kom á Dvalarheimilið að hún hefði aldrei verið sátt við að flytja frá Guðnabakka og ég held ekkert þeirra.
Helga Þorsteinsdóttir skrifaði niður nokkra punkta um ömmu eftir Maríu Ingólfsdóttur tengdadóttur ömmu og afa. María er ekkja eftir Halldór Valdimarsson. Í punktum Helgu og Maríu kemur meðal annars fram:
Hún var dugleg í handavinnu og flínk að nýta allt, saumaði mikið upp úr gömlu, flíkum var oft snúið við. Hún prjónaði sokka á alla til dæmis hestasokka handa Þórði sem ná upp yfir hné. Hún var óskaplega þrifin og raðaði vel í alla skápa. Það er sagt að Lilla sé svona líka enda ólst hún upp hjá ömmu. Allt er vel saman brotið og frágangur til fyrirmyndar.
Helga Þorsteinsdóttir man eftir heimsóknum til ömmu á sunnudagsmorgnum þegar amma var komin í Borgarnes og þar voru pönnukökur á borðum. Þegar Bjarki bróðir Helgu og Ingólfs var í grunnskóla var hann í handavinnu og átti að prjóna pottaleppa. Hann fór með þetta til ömmu sem tók sig til og rakti það sem komið var upp og prjónaði nýja. Helga telur að hún hafi misst mikið við að fara frá Guðnabakka. Sagt er að langafi á Kjalvararstöðum (Halldór Þórðarson) hafi ætlað að hjálpa þeim að kaupa Guðnabakka en afi, Valdimar, hafi ekki viljað það.
Afi og amma bjuggu á Guðnabakka í aldarfjórðung og það var þeim erfitt að fara þaðan. Davíð Þorsteinsson á Arnbjargarlæk átti Guðnabakka og hefur afi því verið leiguliði hans en þeir Davíð og Valdimar voru uppeldisbræður. Það voru alltaf einhver sárindi í þeim öllum – afa ömmu og börnum þeirra – yfir því að hafa þurft að fara frá Guðnabakka og voru aldrei almennilega sátt í Hömrum þar sem þau bjuggu svo í 15 ár til 1966 er þau fluttu í Borgarnes.
Það var gefið út niðjatal þeirra Valdimars og Helgu árið 1985 þegar amma hefði orðið níræð en hún dó þá um vorið. Ástrún dóttir þeirra elst barnanna skrifaði þá þennan texta um mömmu sína:
Helga Ingibjörg Halldórsdóttir fæddist 31. ágúst 1985 að Kjalvararstöðum í Reykholtsdal í Borgarfirði. Þar ólst hún upp hjá foreldrum sínum, Guðnýju Þorsteinsdóttur og Halldóri Þórðarsyni. Þau bjuggu allan sinn búskap að Kjalvararstöðum. Helga var elst 10 systkina svo fljótt þurfti hún að taka til hendinni. Ung fór hún að læra herrafatasaum á Akranesi og varð skreðari þaðan. Við þá iðn vann hún að hluta til í foreldrahúsum. Seinna fór hún í matreiðsluskóla sem starfræktur var í Iðnó í Reykjavík.
Eiginmaður hennar var Valdimar Davíðsson en hann ólst upp á Arnbjargarlæk í Þverárhlíð. Vorið 1925 fóru þau að búa að Hermundarstöðum í Þverárhlið og bjuggu þar í eitt ár. Síðan fluttu þau að Guðnabakka í Stafholtstungum og bjuggu þar í 26 ár. Þá fluttu þau að Hömrum í Hraunhreppi en þá jörð keyptu þau 1966. Frá Hömrum fluttu þau í Borgarnes og bjuggu þar með Þórði syni sínum sem var þeirra stoð og stytta alla tíða frá því að hann fór að geta nokkuð gert. Valdimar dó 5. september 1974. Eftir það fluttist Helga til Ástrúnar dóttur sinnar og Aðalsteins Sigurðssonar manns hennar um páskaleytið 1977. Hjá þeim var hún þar til hún flutti að Dvalarheimili aldraðra í Borgarnesi 1980. Eftir að hún fór á Dvalarheimilið dvaldi hún allar stórhátíðir og part úr sumrum hjá Ástrúnu og Aðalsteini þangað til hún dó 9. maí 1985. Hún hélt sér mjög vel bæði andlega og líkamlega til síðustu stundar.
Eins og fram gengur af þessum skrifum Ástrúnar þá kunni amma ýmislegt þegar hún stofnaði heimili. Hún var orðin þrítug þegar það gerðist. Þá hafði hún lært herrafatasaum og var menntaður skreðari segir Ástrún og hafði auk þess gengið á húsmæðraskóla í Iðnó. Satt að segja veit ég ekki hvað skreðari þýðir almennilega en sama er að það varð eins gott að kunna til verka þegar hún stóð uppi með barnahópinn á Guðnabakka – þegar afi var farinn út í sveit og sinnti lítt bústörfum.
Í bók minni Hreint út sagt er kafli um þau afa minn og ömmu svona:
Og við mamma erum komin að Guðnabakka aftur vorið 1946. Það var gott að koma í faðminn á þessari fjölskyldu og alast upp einn barna í nokkur misseri og dvelja þar á löngum sumrum til átta ára aldurs. Að því hefurðu alltaf búið, segir Guðrún, seinni kona mín, allir elskuðu þig. Þarna var hver barnagælan við aðra; allir alltaf tilbúnir til að láta vel að þessum dreng sem er oftast hlæjandi á þeim fáu myndum sem eru til af honum. Hæ gaman, Havar, var fyrsta heila setningin sem er höfð eftir undirrituðum og hún sögð í tíma og ótíma. Móðuramma mín, Helga Halldórsdóttir, var eiginlega aðalamma mín alla ævi og við vorum beinlínis ástfangin hvort af öðru. Hún dó árið 1985 rétt níræð að aldri. Mynd af henni er aldrei langt frá skrifborðinu mínu; í húsi aðalræðismannsins í Winnipeg var myndin af henni við hliðina á forsetanum.
Amma Helga kenndi mér Faðirvorið og mér fannst ég sjá skuldunautið úti í fjósi þegar ég var peð: Þar glampaði á ljósið á lokinu á júgurfeitidollunni. Er þetta augað í skuldunautinu? spurði ég ömmu sem sagði kannski: Óttaleg vitleysa er þetta í þér, barn. Það var það lengsta sem hún komst í að ávíta mig. En ég var lengi hræddur við skuldunaut. Aðdáun ömmu á mér endurgalt ég heils hugar og ég apaði eftir henni flámælið og sagði „sker“ og „drengörenn“ fram eftir vetri eftir að ég kom frá henni á haustin.
Amma Helga kaus Alþýðubandalagið síðustu ár ævinnar af því að hún vissi að mér þótti vænt um það. Þangað til hafði hún kosið íhaldið. Hún passaði að fara á kjörstað frá elliheimilinu í Borgarnesi klukkan níu á kjördag árið 1979 svo að enginn færi að hræra í henni en þá var ég í fyrsta sinn í áberandi framboði. Hún tók Bjarna bróður sinn líka með sér af elliheimilinu en ég held að hann hafi alltaf kosið íhaldið nema í þetta eina skipti.
Svona myndir eru til af henni. Hún var settleg held ég að það heiti, var aldrei upprifin og með gassagang. Virkaði alltaf traust og róleg. Það kom sér reyndar oft vel að hún héldi ró sinni þegar aðrir reittu hár sitt og skegg.
Hún var elsta barnið á Kjalvararstöðum þar sem var röð og regla á hlutunum; langafi minn Halldór þekktur fyrir að vera mikill verkmaður og kröfuharður við umhverfi sitt. Verður þá ekki elsta stelpan allt í einu skotin í lausamanni frá Arnbjargarlæk og hann gerir henni barn. Afi minn var fallegur maður með kvennakróka í augunum og hagmæltur. Getur maður orðið óléttur af augnaráði sagði stelpa sem hann horfði á seint um kvöld einhvers staðar í Þverárhlíðinni og hún skrifaði seinna um smásögu. Ekki er það víst að það hafi orðið af augnaráði en svo mikið er víst að fjórum árum eftir að fyrst barnið fæddist þá fæddist Helgu og Valdimar barn númer tvö Guðrún, alltaf kölluð Dúna. Og þá var ekkert að gera annað en að pússa þau saman.
Óregla afa míns varð henni erfið; amma bar hitann og þungann af heimilsrekstrinum. Hann átti það til að leggjast í útreiðar um hábjargræðistímann. Þá þurfti amma stundum að fá menn af næstu bæjum til að taka saman og hjálpa til við heyskapinn áður en hann færi að rigna. Heima við var afi minn oft þungur og óskemmtilegur; ég varð stundum vitni að því og því hve þungt ömmu féll það. Líka þegar þeir feðgarnir afi og Þórður urðu sjóðfullir og leiðinlegir. En hún tók öllu með ró; lífið gekk sinn gang eða eins og Ingólfur sagði hér á undan: “Það var alltaf ró í kringum ömmu, enginn asi, en hún var föst fyrir.”
Amma gerði föt á krakkana sína sjálfa sig og kallinn – en það var afi alltaf kallaður á heimilinu - föt sem voru saumuð upp úr öðrum fötum. Stundum kom Guðbjörg mamma afa og því langamma mín með stóra poka troðna með fötum sem mátti spretta í sundur og gera úr ný föt. Þegar amma hafði tíma til prjónaði hún fallega vettlinga eins og sjást á mynd sem fylgir þessum skrifum að ekki sé minnst á fallegan heklaðan dúkinn sem móðir mín á og heldur uppi á móti ljósmyndaranum á annarri mynd sem hér fylgir einnig. Þær myndir sýna þó verkefni sem voru smámunir miðað við það sem amma gat í saumaskap og hannyrðum.
Eldri kona sagði nýlega við mig um aðra konu sem lifði fyrir miðja síðustu öld: Hún var til baka eins og konur voru yfirleitt. Það var amma ekki. Hún var upprétt en með öllu hrokalaus, hógvær en tranaði sér aldrei fram.
Það var sunnudaginn 5. maí 1985 sem ég hitti hana síðast. Hún beið dauða síns á sjúkrahúsinu á Akranesi. Það var sólskin og hiti á Skaganum og amma sat uppi á stól í spítalaherberginu. Mér bauð í grun að kannski væri ég að sjá hana í síðasta sinn. En við eyddum ekki augnabliki í vandamál hennar á þeirri stundu þó hún væri sárþjáð. Hún hafði ekkert um spítaladvölina að segja annað en að fólkið á spítalanum, starfsliðið, væri gott fólk og eins taldi hún þetta eitt fallegasta vor sem hún hefði séð lengi. Svona var hún.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti