Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (1962)
Ártal
Sent dags: 09.03.2015
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-84
Staður
Núverandi sveitarfélag: Vopnafjarðarhreppur, Vopnafjarðarhreppur
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Hún amma mín hét Guðrún Halldórsdóttir og fæddist að Kórekstaðagerði í Hjaltastaðaþinghá. Opinber fæðingardagur hennar var 29. maí árið 1900. Ég segi opinber því hún hélt því alltaf fram að fæðingardagur hennar væri þann 25. en kirkja sveitarinnar brann með öllum kirkjubókunum sem innihéldu velflesta fæðingar og dánardaga í sveitinni og þá var aðeins treyst á minnið við að skrá fólkið upp á nýtt. Og þar sem mamma ömmu lést af barnsförum þegar amma var aðeins tveggja ára, er kannski ekki skrýtið þó einhvern á bænum hafi misminnt fæðingardag barnsins. Ég veit ekki hvað amma var gömul þegar bruninn varð og kannski hefur hún verið mjög ung. Og ég veit heldur ekki af hverju hún var svona viss um að eiga afmæli þann 25. í stað 29. En ég man að hún var mjög viss en sætti sig samt við að eiga afmæli þann dag sem skráður var í kirkjubækurnar.
Hún átti einn eldri bróður en fljótlega kvæntist langafi aftur og fæddust þá þrjú börn með stuttu millibili Stjúpmamma ömmu var heilsuveil og var amma sett fljótlega í öll störf. Hún var einungis 9 ára þegar hún átti að sjá um allan þvottinn á bænum og skola hann úti í bæjarlæk, vetur sem sumar. Amma sagði mér að fingurnir hefðu verið bólgnir og sárir dögum saman. Að auki fékk hún berkla og almennt lítið og lélegt fæði svo amma var alltaf smávaxin.
Amma fór að heiman líklega um tvítugt, í vistir á hina og aðra bæi. Ég veit að hún lærði einhversstaðar að sauma og þótti það skemmtilegt. Að öðru leyti er lítið vitað um ævi hennar þar til hún var ráðin sem vinnukona að Fagradal í Vopnafirði þar sem hún gekk síðan í hjónaband með afa, Andrési Sveinssyni rétt um þrítugt. Andrés var fæddur 10. október 1895 og var því kominn fast að fertugu. Mjög líklega var þetta hagkvæmnishjónaband og byggðist auðvitað á því að stofna fjölskyldu og reka búið.
Fagridalur var þríbýli og hinir ábúendurnir voru ættingjar afa. Það má því segja að amma hafi flust í ókunnugt umhverfi með ókunnugu fólki til að byrja sinn búskap og stofna fjölskyldu. Þó að amma hafi aldrei beint talað um það við mig, þá skynjaði ég stundum að hún hafi ekki alltaf fengið að tjá sig um hlutina eða ráðið einhverju um þá. Mágkona hennar, systir afa, var nefnilega mjög ákveðin og ráðrík kona, og tilfinning mín hefur alltaf verið sú að amma hafi látið undan hverju því sem kom upp á. Og lausn ömmu á velflestu var sú að þegja og vinna sín verk í hljóði.
Amma og afi áttu á 10 árum fjögur börn en auk þeirra annaðist amma um tvo gamla menn sem var komið fyrir á heimilinu. Þeir voru frændur afa og því þótti sjálfsagt að þeir flyttu á hans heimili. Eins og á þessum tíma kom umönnun þeirra alfarið í hlut ömmu þar til þeir dóu. Ýmislegt fylgdi gamalmennum á þessum tíma sem erfitt var að eiga við. Til dæmis voru karlarnir iðulega lúsugir og eilíf barátta að varast að börnin smituðust ekki af lús. Ekki var hægt að hlaupa út í apótek eftir lúsasjampói og hreinsuð steinolía var helst notuð. Hún hinsvegar var afleit að bera í hár barnanna og barátta ömmu við lúsina reyndist langvarandi. Fyrir utan hreinlætisskort gömlu mannanna urðu með tímanum fleiri vandamál sem margir þekkja af hjúkrunarheimilum sem launað starfsfólk sinnir, klósettferðir, matartímar og önnur umönnun. Reyndar var ekkert klósett innandyra á þessum árum, fólk fór út í fjós til þeirra verka á daginn og notaði koppana á næturna. Amma sá um að tæma þá og þvo á hverjum morgni. Gömlu karlarnir notuðu auðvitað koppana allan sólarhringinn þar sem þeir fóru aldrei neitt út. Alla umönnun hvað þá varðaði sá amma um alein ásamt því að reka heimilið og sinna manni og börnum. Hún fór langfyrst á fætur á morgnana og byrjaði að kveikja upp í eldhúsinu svo að hitt heimilisfólkið gæti komið fram í hlýjuna og fór langsíðust að sofa eftir að hafa gætt þess að engan skorti neitt. Ég efast um að amma mín hafi fengið nægan svefn öll þessi ár.
Amma átti óskaplega erfitt með að eiga börnin sín, langar og erfiðar fæðingar. Svo langar að eitt barnið fæddist andvana. Amma fæddi börnin auðvitað heima eins og allir gerðu en Fagridalur var þannig í sveit settur að engin leið var að komast þangað nema sjóleiðis eða gangandi yfir fjall. Ljósmóðirin var sótt austur í Jökulsdalshlíð og tók ferðin um 2 tíma. Ég veit ekki hvort hún var yfir ömmu þegar barnið fæddist andvana og sennilega hefði það ekki skipt máli á þeim tíma. Stundum þarf nútíma inngrip í slíkum fæðingum.
Á þessum tíma töluðu konur ekkert um þau börn sem dóu, það var bara eins og barnið hefði aldrei fæðst. Litla stelpan var jörðuð ofan á leiði ættingja og ekkert rætt meir. En móðursystir mín sagði að oft þegar amma var að reyta arfa í grafreitnum, hafi hún staðnæmst við þetta leiði og staðið þar drjúga stund. Og að hún hefði alltaf verið svo leið á eftir. En amma sagði ekkert. Hún bar sína sorg alein.
Litli grafreiturinn í Fagradal er svolítið merkilegt fyrirbrigði. Ekki allir bæir sem hafa sinn eigin grafreit en vegna einangrunar bæjarins þótti nauðsynlegt að geta holað fólkinu niður á jörðinni, ekki var alltaf hægt að flytja það inn á Vopnafjörð. Grafreiturinn var staðsettur aðeins frá bænum og hann var afgirtur. Mörg leiði voru í honum og fínustu legsteinar. Ég gæti trúað að mörgum þætti í dag undarlegt að hafa grafreit nánast við bæjardyrnar en börnin í Fagradal voru vön þessu.
Amma fór mjög sjaldan í kaupstað, nema til að kjósa. Hún lagði alltaf mikla áherslu á það. Það var farið í kaupstað nokkrum sinnum á ári, í þeim tilgangi að versla í kaupfélaginu. Helst var farið í sláturtíð og fyrir jólin. „Kaupstaðurinn“ var inni á Vopnafirði sem taldi á þessum tíma milli 200 - 300 manns. En þarna var kaupfélag, læknir og rakari – svona helstu nauðsynjar á þeim tíma. Yfirleitt fóru konurnar í Fagradal ekki inn á Vopnafjörð. Karlmennirnir sáu um innkaup í kaupfélaginu sem voru helst mjöl, baunir, grjón, sykur, kaffi, lyftiduft og fleiri þurrvörur. Þær voru keyptar í stórum sekkjum eða eftir vigt. Að öðru leyti var Fagridalur sjálfbjarga með kjöt, fisk, mjólk, egg, kartöflur og rófur, eins og tíðkaðist á þessum tíma.
Ekki var farið oft til læknis en einu sinni fór þó amma með inn á Vopnafjörð í fylgd einnar konunnar á býlinu, til að hitta lækninn. Hún hafði verið óskaplega þjáð af tannverk í langan tíma og nú var ekki hægt að líta fram hjá því að eitthvað varð að gera. Árni gamli læknir var að vísu ekki tannlæknir en dró þó oft tennur úr. Hann gat líka deyft en konan sem kom með ömmu sagði að óþarfi væri að deyfa, það væri of dýrt! Þannig að Árni læknir dró tönnina úr ömmu án deyfingar. Amma sagði síðar að aldrei hefði hún upplifað eins mikinn sársauka eins og þennan dag. Henni fannst hreinlega að læknirinn væri að draga allt innan úr höfðinu. Það er erfitt að ímynda sér hvernig einhver getur tekið slíkar ákvarðanir fyrir aðra en segir kannski eitthvað um stöðu ömmu í Fagradal. Seinna fór svo amma sérstaka ferð til að draga allar tennurnar úr. Falskar tennur voru þá settar beint á blóðugan góminn til að þær pössuðu sem best! Amma hefur líklega verið á milli fertugs og fimmtugs þegar hún var búin að missa allar sínar tennur. Kannski var tannheilsa kvenna á þessum aldri í takt við þetta.
Árið 1964 var ákveðið af öllum ábúendum í Fagradal að bregða búi og flytja inn á Vopnafjörð. Afi og amma ásamt öðrum ábúendum voru orðin gömul og engin af börnum þeirra hafði áhuga á að halda áfram búskap. Enda var bærinn afskaplega illa í sveit settur og afspyrnu einangraður. Einungis tvær leiðir voru frá bænum, eins og áður segir, ýmist sjóleiðin eða að ganga yfir fjall. Og það hefur lítið breyst í dag, afkomendur reistu sumarbústað á jörðinni fyrir ca 30 árum og ruddur var vegur á öðrum stað yfir annað fjall, vegur sem er rétt jeppafær yfir hásumarið. Aðkoman að jörðinni Fagradal er því afskaplega erfið stærsta hluta ársins.
Ég reikna með að flutningurinn inn á Vopnafjörð árið 1964 hafi verið heilmikið áfall fyrir ömmu. Hún bjó í yfir 30 ár á þessum afskekkta bæ þar sem hún ól upp öll sín börn og núna var hún komin í þorp, innan um fjölda fólks og allstaðar bílar! Hlutverk ömmu var nefnilega að passa mig, sem var tveggja ára, meðan mamma var að vinna. Og amma var skíthrædd um barnið í þessu umhverfi sem hún þekkti ekki svo hún hafði mig alltaf hjá sér. Við húsið okkar var stór garður og þar lék ég mér mikið ein. Ég var nefnilega líka hrædd við allt sem amma var hrædd við. Þó held ég reyndar að hætta sú sem vofði yfir mér í þorpinu hafi verið 10 sinnum minni en hættan í Fagradal. Þar voru nefnilega svaka háir klettar sem lífshættulegt var að detta niður, heil á sem gat verið úfin og mikil og þúsund aðrir hlutir. Mæður í dag myndu líklega aldrei þora að sleppa börnunum sínum þarna en börnin í Fagradal höfðu mun frjálsari hendur og lærðu snemma að varast hætturnar.
Amma var kletturinn minn í bernsku. Grunnskólinn reyndist mér oft erfiður félagslega en heima beið amma, yfirleitt með eitthvað nýbakað þegar ljósið hennar kom heim. Amma vildi alltaf vera að gefa fólki að borða. Hún lagði mikla áherslu á það. Og sérstaklega börnum. Amma hefði gengið á heimsenda til að finna mat handa mér. Ég held að þessi ofuráhersla ömmu á að börn fengju nóg að borða, hafi verið vegna þess að í hennar bernsku var matur af skornum skammti. Ráð hennar við flestu var að bjóða upp á eitthvað matarkyns.
Amma sat aldrei við matarborðið með okkur hinum. Hún var bara á þönum, hitaði, bætti á diska og föt og sá um að við öll fengjum nóg í okkur. Þegar allir voru farnir frá borðinu, settist hún og borðaði afgangana. Seinna hef ég oft hugsað að undarlegt sé að engu af fullorðna fólkinu hafi fundist þetta skrýtið, líklega voru allir vanir þessu fyrirkomulagi, hef þó ekki heyrt um svipað hjá öðrum.
Amma var óeigingjarnasta manneskja sem ég veit um og setti alltaf þarfir annarra framyfir sínar. Ég hugsa oft um hana í tengslum við „Konan sem kyndir ofninn minn“ eftir Davíð Stefánsson. Mér finnst hreinlega eins og skáldið hafi verið fluga á vegg hjá ömmu þegar hann samdi þetta fallega ljóð.
Ömmu fannst sérstaklega mikilvægt að passa vel upp á öll börn og ósjaldan hljóp hún út þegar hún sá út um gluggann barn berjast á móti snjóbyl og illa búið. Hún átti kistu troðfulla af sokkum og vettlingum og í hana var farið, fundnir hreinir hlýir sokkar eða vettlingar á barnið, hendur hlýjaðar og hlúð að barninu áður en það var sent aftur út. Ég man líka hversu gott var að koma heim frá sleðabrekkunum eftir margra tíma skemmtun. Amma kunni allar bestu leiðirnar til að hlýja litlum tám og fingrum og að hita bestu flóuðu mjólk í heimi, með sykurmola.
Amma sat alltaf alla daga í eldhúsinu og prjónaði. Hún prjónaði aðallega sokka og vettlinga í öllum stærðum og bæði úr lopa og öðru garni. Öll þessi sokka og vettlingapör geymdi hún í kistunni góðu. Auk þess að prjóna vettlinga og sokka, heklaði amma lopateppi úr hespulopa. Þá var ég vindan sem hélt lopanum svo hægt væri að vinda úr honum hnykla. Amma hélt líka til haga öllum nælonsokkum sem voru orðnir ónýtir og öllum öðrum flíkum. Ef þær dæmdust ónýtar, voru klipptar af þeim tölurnar og svo klippti amma nælonsokkana og flíkurnar niður í ræmur eða band og heklaði úr þessu mottu til að hafa í forstofunni. Á þessum árum kom mjólkin í pokum sem voru settir í könnu og klippt af horninu til að hella. Amma þvoði pokana vandlega eftir notkun og lét þá þorna. Svo klippti hún þá einnig niður í ræmur og heklaði úr þessu vatnshelda mottu, líka í forstofuna.
Það fór aldrei neitt til spillis hjá ömmu. Hún var nýtnasta kona sem ég veit um án þess þó að vera nísk. Áður en farið var að gerilsneyða mjólkina, var rjóminn veiddur upp úr og notaður í kaffi sérstaklega. Ef mjólkin var farin að súrna aðeins, bakaði amma kleinur. Hún sagði alltaf að miklu betra væri að nota súra mjólk í kleinurnar. Og þegar hún steikti lummur, var notuð í þær tólgarfeiti. Tólgin af kindunum var nefnilega brædd í potti á haustin og látin kólna í kringlótt stykki sem var svo brotið niður og notuð til steikingar.
Amma sat sjaldnast í stofunni, heldur ekki eftir að við fengum sjónvarp. Hún var svolítið hrædd við það apparat (eins og hún kallaði það). Hún vildi oftar vera ein í sínu herbergi á kvöldin, kannski hefur hún bara verið mjög þreytt og hætt að þola hávaða. Hún vildi heldur aldrei vera með okkur á aðfangadagskvöld en ég man að henni fannst gott þegar ég kom hlaupandi til hennar. Þó fannst henni óþægilegt að fá nokkrar gjafir og sagði alltaf að við ættum ekki að vera að gefa sér! Henni fannst hún aldrei þess virði að fá neitt. Í dag vildi ég geta sagt henni ömmu minni frá því hversu mikill demantur hún var.
Ég er kannski svona 11-12 ára þegar amma veikist. Fyrst vissi enginn hvað amaði að henni, hún fékkst ekki á fætur og vildi aldrei borða. Og hún elskulega amma mín var orðin reið og jafnvel öskraði á mig, liggjandi í rúminu. Mamma reyndi á hverju kvöldi að koma ofan í hana mat og í eitt skiptið varð amma svo reið að mamma hljóp út úr herberginu og matarbakkinn kom fljúgandi á eftir henni. Næst bað mamma mig um að fara með bakkann og sagði að amma hafi aldrei neitað mér um neitt. Ég var hins vegar skelfingu lostin en bað ömmu fallega að borða. Amma snéri sér til veggjar og talaði ekki við mig.
Héraðslæknirinn kom að lokum og úrskurðaði ömmu alvarlega þunglynda. Slíkar greiningar voru í þá daga mjög erfiðar fyrir aðstandendur sökum fáfræði og fordóma. Ástæðuna sagði læknirinn vera of stóran skjaldkirtil sem hún fékk lyf við.
Seinna var amma send norður á Akureyri í uppskurð á auga. Svæfingin fór mjög illa í hana. Þegar hún kom aftur, var hún úti á þekju, dofin og skaplaus og mundi ekkert eftir að hafa farið á Akureyri. Hún sat allan daginn á stól í eldhúsinu með hendur í skauti og brosti til mín, spjallaði aðeins og virtist muna eitthvað. En persónuleikinn hennar var farinn og kom aldrei aftur. Þetta var í kringum 1976.
Amma mín, Guðrún Halldórsdóttir lést árið 1980 úr heilablæðingu. Þá var ég 17 ára.
Oft hef ég heyrt talað um einstakar konur, merkilegar konur, konur sem ruddu brautina.
Fyrir mér er hún elsku amma mín ein sú allra merkilegasta og einstakasta kona á Íslandi.
(..1..)
Hún amma mín hét Guðrún Halldórsdóttir og fæddist að Kórekstaðagerði í Hjaltastaðaþinghá. Opinber fæðingardagur hennar var 29. maí árið 1900. Ég segi opinber því hún hélt því alltaf fram að fæðingardagur hennar væri þann 25. en kirkja sveitarinnar brann með öllum kirkjubókunum sem innihéldu velflesta fæðingar og dánardaga í sveitinni og þá var aðeins treyst á minnið við að skrá fólkið upp á nýtt. Og þar sem mamma ömmu lést af barnsförum þegar amma var aðeins tveggja ára, er kannski ekki skrýtið þó einhvern á bænum hafi misminnt fæðingardag barnsins. Ég veit ekki hvað amma var gömul þegar bruninn varð og kannski hefur hún verið mjög ung. Og ég veit heldur ekki af hverju hún var svona viss um að eiga afmæli þann 25. í stað 29. En ég man að hún var mjög viss en sætti sig samt við að eiga afmæli þann dag sem skráður var í kirkjubækurnar.
Hún átti einn eldri bróður en fljótlega kvæntist langafi aftur og fæddust þá þrjú börn með stuttu millibili Stjúpmamma ömmu var heilsuveil og var amma sett fljótlega í öll störf. Hún var einungis 9 ára þegar hún átti að sjá um allan þvottinn á bænum og skola hann úti í bæjarlæk, vetur sem sumar. Amma sagði mér að fingurnir hefðu verið bólgnir og sárir dögum saman. Að auki fékk hún berkla og almennt lítið og lélegt fæði svo amma var alltaf smávaxin.
Amma fór að heiman líklega um tvítugt, í vistir á hina og aðra bæi. Ég veit að hún lærði einhversstaðar að sauma og þótti það skemmtilegt. Að öðru leyti er lítið vitað um ævi hennar þar til hún var ráðin sem vinnukona að Fagradal í Vopnafirði þar sem hún gekk síðan í hjónaband með afa, Andrési Sveinssyni rétt um þrítugt. Andrés var fæddur 10. október 1895 og var því kominn fast að fertugu. Mjög líklega var þetta hagkvæmnishjónaband og byggðist auðvitað á því að stofna fjölskyldu og reka búið.
Fagridalur var þríbýli og hinir ábúendurnir voru ættingjar afa. Það má því segja að amma hafi flust í ókunnugt umhverfi með ókunnugu fólki til að byrja sinn búskap og stofna fjölskyldu. Þó að amma hafi aldrei beint talað um það við mig, þá skynjaði ég stundum að hún hafi ekki alltaf fengið að tjá sig um hlutina eða ráðið einhverju um þá. Mágkona hennar, systir afa, var nefnilega mjög ákveðin og ráðrík kona, og tilfinning mín hefur alltaf verið sú að amma hafi látið undan hverju því sem kom upp á. Og lausn ömmu á velflestu var sú að þegja og vinna sín verk í hljóði.
Amma og afi áttu á 10 árum fjögur börn en auk þeirra annaðist amma um tvo gamla menn sem var komið fyrir á heimilinu. Þeir voru frændur afa og því þótti sjálfsagt að þeir flyttu á hans heimili. Eins og á þessum tíma kom umönnun þeirra alfarið í hlut ömmu þar til þeir dóu. Ýmislegt fylgdi gamalmennum á þessum tíma sem erfitt var að eiga við. Til dæmis voru karlarnir iðulega lúsugir og eilíf barátta að varast að börnin smituðust ekki af lús. Ekki var hægt að hlaupa út í apótek eftir lúsasjampói og hreinsuð steinolía var helst notuð. Hún hinsvegar var afleit að bera í hár barnanna og barátta ömmu við lúsina reyndist langvarandi. Fyrir utan hreinlætisskort gömlu mannanna urðu með tímanum fleiri vandamál sem margir þekkja af hjúkrunarheimilum sem launað starfsfólk sinnir, klósettferðir, matartímar og önnur umönnun. Reyndar var ekkert klósett innandyra á þessum árum, fólk fór út í fjós til þeirra verka á daginn og notaði koppana á næturna. Amma sá um að tæma þá og þvo á hverjum morgni. Gömlu karlarnir notuðu auðvitað koppana allan sólarhringinn þar sem þeir fóru aldrei neitt út. Alla umönnun hvað þá varðaði sá amma um alein ásamt því að reka heimilið og sinna manni og börnum. Hún fór langfyrst á fætur á morgnana og byrjaði að kveikja upp í eldhúsinu svo að hitt heimilisfólkið gæti komið fram í hlýjuna og fór langsíðust að sofa eftir að hafa gætt þess að engan skorti neitt. Ég efast um að amma mín hafi fengið nægan svefn öll þessi ár.
Amma átti óskaplega erfitt með að eiga börnin sín, langar og erfiðar fæðingar. Svo langar að eitt barnið fæddist andvana. Amma fæddi börnin auðvitað heima eins og allir gerðu en Fagridalur var þannig í sveit settur að engin leið var að komast þangað nema sjóleiðis eða gangandi yfir fjall. Ljósmóðirin var sótt austur í Jökulsdalshlíð og tók ferðin um 2 tíma. Ég veit ekki hvort hún var yfir ömmu þegar barnið fæddist andvana og sennilega hefði það ekki skipt máli á þeim tíma. Stundum þarf nútíma inngrip í slíkum fæðingum.
Á þessum tíma töluðu konur ekkert um þau börn sem dóu, það var bara eins og barnið hefði aldrei fæðst. Litla stelpan var jörðuð ofan á leiði ættingja og ekkert rætt meir. En móðursystir mín sagði að oft þegar amma var að reyta arfa í grafreitnum, hafi hún staðnæmst við þetta leiði og staðið þar drjúga stund. Og að hún hefði alltaf verið svo leið á eftir. En amma sagði ekkert. Hún bar sína sorg alein.
Litli grafreiturinn í Fagradal er svolítið merkilegt fyrirbrigði. Ekki allir bæir sem hafa sinn eigin grafreit en vegna einangrunar bæjarins þótti nauðsynlegt að geta holað fólkinu niður á jörðinni, ekki var alltaf hægt að flytja það inn á Vopnafjörð. Grafreiturinn var staðsettur aðeins frá bænum og hann var afgirtur. Mörg leiði voru í honum og fínustu legsteinar. Ég gæti trúað að mörgum þætti í dag undarlegt að hafa grafreit nánast við bæjardyrnar en börnin í Fagradal voru vön þessu.
Amma fór mjög sjaldan í kaupstað, nema til að kjósa. Hún lagði alltaf mikla áherslu á það. Það var farið í kaupstað nokkrum sinnum á ári, í þeim tilgangi að versla í kaupfélaginu. Helst var farið í sláturtíð og fyrir jólin. „Kaupstaðurinn“ var inni á Vopnafirði sem taldi á þessum tíma milli 200 - 300 manns. En þarna var kaupfélag, læknir og rakari – svona helstu nauðsynjar á þeim tíma. Yfirleitt fóru konurnar í Fagradal ekki inn á Vopnafjörð. Karlmennirnir sáu um innkaup í kaupfélaginu sem voru helst mjöl, baunir, grjón, sykur, kaffi, lyftiduft og fleiri þurrvörur. Þær voru keyptar í stórum sekkjum eða eftir vigt. Að öðru leyti var Fagridalur sjálfbjarga með kjöt, fisk, mjólk, egg, kartöflur og rófur, eins og tíðkaðist á þessum tíma.
Ekki var farið oft til læknis en einu sinni fór þó amma með inn á Vopnafjörð í fylgd einnar konunnar á býlinu, til að hitta lækninn. Hún hafði verið óskaplega þjáð af tannverk í langan tíma og nú var ekki hægt að líta fram hjá því að eitthvað varð að gera. Árni gamli læknir var að vísu ekki tannlæknir en dró þó oft tennur úr. Hann gat líka deyft en konan sem kom með ömmu sagði að óþarfi væri að deyfa, það væri of dýrt! Þannig að Árni læknir dró tönnina úr ömmu án deyfingar. Amma sagði síðar að aldrei hefði hún upplifað eins mikinn sársauka eins og þennan dag. Henni fannst hreinlega að læknirinn væri að draga allt innan úr höfðinu. Það er erfitt að ímynda sér hvernig einhver getur tekið slíkar ákvarðanir fyrir aðra en segir kannski eitthvað um stöðu ömmu í Fagradal. Seinna fór svo amma sérstaka ferð til að draga allar tennurnar úr. Falskar tennur voru þá settar beint á blóðugan góminn til að þær pössuðu sem best! Amma hefur líklega verið á milli fertugs og fimmtugs þegar hún var búin að missa allar sínar tennur. Kannski var tannheilsa kvenna á þessum aldri í takt við þetta.
Árið 1964 var ákveðið af öllum ábúendum í Fagradal að bregða búi og flytja inn á Vopnafjörð. Afi og amma ásamt öðrum ábúendum voru orðin gömul og engin af börnum þeirra hafði áhuga á að halda áfram búskap. Enda var bærinn afskaplega illa í sveit settur og afspyrnu einangraður. Einungis tvær leiðir voru frá bænum, eins og áður segir, ýmist sjóleiðin eða að ganga yfir fjall. Og það hefur lítið breyst í dag, afkomendur reistu sumarbústað á jörðinni fyrir ca 30 árum og ruddur var vegur á öðrum stað yfir annað fjall, vegur sem er rétt jeppafær yfir hásumarið. Aðkoman að jörðinni Fagradal er því afskaplega erfið stærsta hluta ársins.
Ég reikna með að flutningurinn inn á Vopnafjörð árið 1964 hafi verið heilmikið áfall fyrir ömmu. Hún bjó í yfir 30 ár á þessum afskekkta bæ þar sem hún ól upp öll sín börn og núna var hún komin í þorp, innan um fjölda fólks og allstaðar bílar! Hlutverk ömmu var nefnilega að passa mig, sem var tveggja ára, meðan mamma var að vinna. Og amma var skíthrædd um barnið í þessu umhverfi sem hún þekkti ekki svo hún hafði mig alltaf hjá sér. Við húsið okkar var stór garður og þar lék ég mér mikið ein. Ég var nefnilega líka hrædd við allt sem amma var hrædd við. Þó held ég reyndar að hætta sú sem vofði yfir mér í þorpinu hafi verið 10 sinnum minni en hættan í Fagradal. Þar voru nefnilega svaka háir klettar sem lífshættulegt var að detta niður, heil á sem gat verið úfin og mikil og þúsund aðrir hlutir. Mæður í dag myndu líklega aldrei þora að sleppa börnunum sínum þarna en börnin í Fagradal höfðu mun frjálsari hendur og lærðu snemma að varast hætturnar.
Amma var kletturinn minn í bernsku. Grunnskólinn reyndist mér oft erfiður félagslega en heima beið amma, yfirleitt með eitthvað nýbakað þegar ljósið hennar kom heim. Amma vildi alltaf vera að gefa fólki að borða. Hún lagði mikla áherslu á það. Og sérstaklega börnum. Amma hefði gengið á heimsenda til að finna mat handa mér. Ég held að þessi ofuráhersla ömmu á að börn fengju nóg að borða, hafi verið vegna þess að í hennar bernsku var matur af skornum skammti. Ráð hennar við flestu var að bjóða upp á eitthvað matarkyns.
Amma sat aldrei við matarborðið með okkur hinum. Hún var bara á þönum, hitaði, bætti á diska og föt og sá um að við öll fengjum nóg í okkur. Þegar allir voru farnir frá borðinu, settist hún og borðaði afgangana. Seinna hef ég oft hugsað að undarlegt sé að engu af fullorðna fólkinu hafi fundist þetta skrýtið, líklega voru allir vanir þessu fyrirkomulagi, hef þó ekki heyrt um svipað hjá öðrum.
Amma var óeigingjarnasta manneskja sem ég veit um og setti alltaf þarfir annarra framyfir sínar. Ég hugsa oft um hana í tengslum við „Konan sem kyndir ofninn minn“ eftir Davíð Stefánsson. Mér finnst hreinlega eins og skáldið hafi verið fluga á vegg hjá ömmu þegar hann samdi þetta fallega ljóð.
Ömmu fannst sérstaklega mikilvægt að passa vel upp á öll börn og ósjaldan hljóp hún út þegar hún sá út um gluggann barn berjast á móti snjóbyl og illa búið. Hún átti kistu troðfulla af sokkum og vettlingum og í hana var farið, fundnir hreinir hlýir sokkar eða vettlingar á barnið, hendur hlýjaðar og hlúð að barninu áður en það var sent aftur út. Ég man líka hversu gott var að koma heim frá sleðabrekkunum eftir margra tíma skemmtun. Amma kunni allar bestu leiðirnar til að hlýja litlum tám og fingrum og að hita bestu flóuðu mjólk í heimi, með sykurmola.
Amma sat alltaf alla daga í eldhúsinu og prjónaði. Hún prjónaði aðallega sokka og vettlinga í öllum stærðum og bæði úr lopa og öðru garni. Öll þessi sokka og vettlingapör geymdi hún í kistunni góðu. Auk þess að prjóna vettlinga og sokka, heklaði amma lopateppi úr hespulopa. Þá var ég vindan sem hélt lopanum svo hægt væri að vinda úr honum hnykla. Amma hélt líka til haga öllum nælonsokkum sem voru orðnir ónýtir og öllum öðrum flíkum. Ef þær dæmdust ónýtar, voru klipptar af þeim tölurnar og svo klippti amma nælonsokkana og flíkurnar niður í ræmur eða band og heklaði úr þessu mottu til að hafa í forstofunni. Á þessum árum kom mjólkin í pokum sem voru settir í könnu og klippt af horninu til að hella. Amma þvoði pokana vandlega eftir notkun og lét þá þorna. Svo klippti hún þá einnig niður í ræmur og heklaði úr þessu vatnshelda mottu, líka í forstofuna.
Það fór aldrei neitt til spillis hjá ömmu. Hún var nýtnasta kona sem ég veit um án þess þó að vera nísk. Áður en farið var að gerilsneyða mjólkina, var rjóminn veiddur upp úr og notaður í kaffi sérstaklega. Ef mjólkin var farin að súrna aðeins, bakaði amma kleinur. Hún sagði alltaf að miklu betra væri að nota súra mjólk í kleinurnar. Og þegar hún steikti lummur, var notuð í þær tólgarfeiti. Tólgin af kindunum var nefnilega brædd í potti á haustin og látin kólna í kringlótt stykki sem var svo brotið niður og notuð til steikingar.
Amma sat sjaldnast í stofunni, heldur ekki eftir að við fengum sjónvarp. Hún var svolítið hrædd við það apparat (eins og hún kallaði það). Hún vildi oftar vera ein í sínu herbergi á kvöldin, kannski hefur hún bara verið mjög þreytt og hætt að þola hávaða. Hún vildi heldur aldrei vera með okkur á aðfangadagskvöld en ég man að henni fannst gott þegar ég kom hlaupandi til hennar. Þó fannst henni óþægilegt að fá nokkrar gjafir og sagði alltaf að við ættum ekki að vera að gefa sér! Henni fannst hún aldrei þess virði að fá neitt. Í dag vildi ég geta sagt henni ömmu minni frá því hversu mikill demantur hún var.
Ég er kannski svona 11-12 ára þegar amma veikist. Fyrst vissi enginn hvað amaði að henni, hún fékkst ekki á fætur og vildi aldrei borða. Og hún elskulega amma mín var orðin reið og jafnvel öskraði á mig, liggjandi í rúminu. Mamma reyndi á hverju kvöldi að koma ofan í hana mat og í eitt skiptið varð amma svo reið að mamma hljóp út úr herberginu og matarbakkinn kom fljúgandi á eftir henni. Næst bað mamma mig um að fara með bakkann og sagði að amma hafi aldrei neitað mér um neitt. Ég var hins vegar skelfingu lostin en bað ömmu fallega að borða. Amma snéri sér til veggjar og talaði ekki við mig.
Héraðslæknirinn kom að lokum og úrskurðaði ömmu alvarlega þunglynda. Slíkar greiningar voru í þá daga mjög erfiðar fyrir aðstandendur sökum fáfræði og fordóma. Ástæðuna sagði læknirinn vera of stóran skjaldkirtil sem hún fékk lyf við.
Seinna var amma send norður á Akureyri í uppskurð á auga. Svæfingin fór mjög illa í hana. Þegar hún kom aftur, var hún úti á þekju, dofin og skaplaus og mundi ekkert eftir að hafa farið á Akureyri. Hún sat allan daginn á stól í eldhúsinu með hendur í skauti og brosti til mín, spjallaði aðeins og virtist muna eitthvað. En persónuleikinn hennar var farinn og kom aldrei aftur. Þetta var í kringum 1976.
Amma mín, Guðrún Halldórsdóttir lést árið 1980 úr heilablæðingu. Þá var ég 17 ára.
Oft hef ég heyrt talað um einstakar konur, merkilegar konur, konur sem ruddu brautina.
Fyrir mér er hún elsku amma mín ein sú allra merkilegasta og einstakasta kona á Íslandi.
(..1..)
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti