Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Karl (1954)
Ártal
Sent dags: 09.03.2015
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-15
Staður
Staður: Sólvallagata 53, Sellandsstígur 3, 101-Reykjavík, Reykjavíkurborg
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Hernámið og handriðið á Sólvallagötu
Um þessar mundir er þess minnst að sjötíu ár eru liðin frá lokum heimsstyrjaldarinnar seinni og sjötíu og fimm ár frá hernámi Breta á Íslandi. Svo vildi til að tengdamóðir mín sem lést í hárri elli á haustdögum 2011 fékk á óvæntan hátt einna fyrst Íslendinga vitneskju um það að breskur her hefði stigið hér á land og hernumið landið. Sagan um það er dálítið sérstök ef svo má segja. Hana skráði ég eftir tengdamóður minni nokkrum árum áður en hún lést og staðfesti hún frásögn þá sem hér fer á eftir.
Stundum er það svo að þegar stórir atburðir verða geta verið til hliðar eða einhvers staðar í bakgrunni lítil atvik sem ef til vill breyta ekki gangverki sögunnar, komast jafnvel aldrei svo langt að vera skráðir, en eru þó góðir og gildir út af fyrir sig. Þeir geta brugðið skemmtilegu ljósi yfir svið löngu liðinna atburða og þannig er um lítið atvik sem ég hygg að fáir ef nokkrir hafi heyrt af fyrr en nú.
Varla leikur vafi á að hernám Íslands vorið 1940 hafi verið sá atburður sem hvað mest áhrif hafði á íslenskt þjóðlíf á liðinni öld og óþarft að fjölyrða um það hér. Þannig vildi til um það leyti að ung stúlka vestan af Snæfjallaströnd við Ísafjarðardjúp, María Jonný Jakobsdóttir, hafði um tæplega tveggja ára skeið dvalist í höfðuðborginni og lengst af þeim tíma verið vinnukona á Sólvallagötu 53 sem þá nefndist Sellandsstígur 3. Í þessu húsi bjuggu þá Þórður Eyjólfsson, forseti hæstaréttar, og kona hans, Halldóra Magnúsdóttir. Þegar komið var að lokum vistar hjá þeim sæmdarhjónum fyrri hluta maímánaðar 1940 gerist það aðfaranótt 10. maí þegar allt heimilisfólk var í fastasvefni að síminn hringir. María svaf á jarðhæðinni og hjónin á efri hæð. Svo hagaði til að síminn var á jarðhæðinni. María vaknar og fer í símann. Í símanum kynnir sig rödd sem segist vera Hermann Jónasson, forsætisráðherra, og spyr eftir dómaranum. María tjáir Hermanni að Þórður sé sofandi. Hermann var ákveðinn og sagðist verða að ná tali af Þórði og skipar Maríu að vekja hann. María kallar á Þórð og að skammri stund liðinni kemur hann fram á stigaskörina og spyr hvað sé um að vera. María tjáir honum það: „Forsætisráðherra er í símanum, hann þarf að tala við yður“, en á þessum tíma voru þéringar alsiða hjá vinnufólki á heldrimannaheimilum. Nú vandaðist málið. Svo vildi til að fyrr um kvöldið hafði María lokið við að lakka stigann og átti hann að fá að þorna yfir nóttina en var hráblautur enn þegar forsætisráðherra hringdi. Það var því ekki ráðlegt fyrir forseta hæstaréttar að ganga niður stigann eins og málum var komið. Hann segir því eins og ósjálfrátt við Maríu vinnukonu: „Hvernig á ég eiginlega að komast niður?“ - Nú verður þögn en eftir stundar umhugsun vogar María sér að segja: „Þér gætuð kannski reynt að renna yður niður handriðið,“ þótt hún gæti varla varist þeirri hugsun að svo óvirðuleg athöfn, að renna sér niður handrið, hæfði manni sem gegndi einu af helstu virðingarembættum þjóðarinnar. Þórður hugsaði sig um stutta stund en fór að svo búnu að ráðleggingum Maríu og renndi sér niður handriðið eins og ekkert væri og komst í símann til að tala við Hermann forsætisráðherra. Hermann var að tilkynna honum að breskur her hefði fyrir skammri stundu stigið á land og hernumið Ísland.
Þannig má ef til vill segja að aðdragandinn að því hvernig einn af handhöfum forsetavalds á þessum tíma, forseti hæstaréttar, fékk vitneskjuna um hernám Íslands hafi, þrátt fyrir alvarleika málsins, verið ögn á skoplegum og myndrænum nótum.
[1]
Hernámið og handriðið á Sólvallagötu
Um þessar mundir er þess minnst að sjötíu ár eru liðin frá lokum heimsstyrjaldarinnar seinni og sjötíu og fimm ár frá hernámi Breta á Íslandi. Svo vildi til að tengdamóðir mín sem lést í hárri elli á haustdögum 2011 fékk á óvæntan hátt einna fyrst Íslendinga vitneskju um það að breskur her hefði stigið hér á land og hernumið landið. Sagan um það er dálítið sérstök ef svo má segja. Hana skráði ég eftir tengdamóður minni nokkrum árum áður en hún lést og staðfesti hún frásögn þá sem hér fer á eftir.
Stundum er það svo að þegar stórir atburðir verða geta verið til hliðar eða einhvers staðar í bakgrunni lítil atvik sem ef til vill breyta ekki gangverki sögunnar, komast jafnvel aldrei svo langt að vera skráðir, en eru þó góðir og gildir út af fyrir sig. Þeir geta brugðið skemmtilegu ljósi yfir svið löngu liðinna atburða og þannig er um lítið atvik sem ég hygg að fáir ef nokkrir hafi heyrt af fyrr en nú.
Varla leikur vafi á að hernám Íslands vorið 1940 hafi verið sá atburður sem hvað mest áhrif hafði á íslenskt þjóðlíf á liðinni öld og óþarft að fjölyrða um það hér. Þannig vildi til um það leyti að ung stúlka vestan af Snæfjallaströnd við Ísafjarðardjúp, María Jonný Jakobsdóttir, hafði um tæplega tveggja ára skeið dvalist í höfðuðborginni og lengst af þeim tíma verið vinnukona á Sólvallagötu 53 sem þá nefndist Sellandsstígur 3. Í þessu húsi bjuggu þá Þórður Eyjólfsson, forseti hæstaréttar, og kona hans, Halldóra Magnúsdóttir. Þegar komið var að lokum vistar hjá þeim sæmdarhjónum fyrri hluta maímánaðar 1940 gerist það aðfaranótt 10. maí þegar allt heimilisfólk var í fastasvefni að síminn hringir. María svaf á jarðhæðinni og hjónin á efri hæð. Svo hagaði til að síminn var á jarðhæðinni. María vaknar og fer í símann. Í símanum kynnir sig rödd sem segist vera Hermann Jónasson, forsætisráðherra, og spyr eftir dómaranum. María tjáir Hermanni að Þórður sé sofandi. Hermann var ákveðinn og sagðist verða að ná tali af Þórði og skipar Maríu að vekja hann. María kallar á Þórð og að skammri stund liðinni kemur hann fram á stigaskörina og spyr hvað sé um að vera. María tjáir honum það: „Forsætisráðherra er í símanum, hann þarf að tala við yður“, en á þessum tíma voru þéringar alsiða hjá vinnufólki á heldrimannaheimilum. Nú vandaðist málið. Svo vildi til að fyrr um kvöldið hafði María lokið við að lakka stigann og átti hann að fá að þorna yfir nóttina en var hráblautur enn þegar forsætisráðherra hringdi. Það var því ekki ráðlegt fyrir forseta hæstaréttar að ganga niður stigann eins og málum var komið. Hann segir því eins og ósjálfrátt við Maríu vinnukonu: „Hvernig á ég eiginlega að komast niður?“ - Nú verður þögn en eftir stundar umhugsun vogar María sér að segja: „Þér gætuð kannski reynt að renna yður niður handriðið,“ þótt hún gæti varla varist þeirri hugsun að svo óvirðuleg athöfn, að renna sér niður handrið, hæfði manni sem gegndi einu af helstu virðingarembættum þjóðarinnar. Þórður hugsaði sig um stutta stund en fór að svo búnu að ráðleggingum Maríu og renndi sér niður handriðið eins og ekkert væri og komst í símann til að tala við Hermann forsætisráðherra. Hermann var að tilkynna honum að breskur her hefði fyrir skammri stundu stigið á land og hernumið Ísland.
Þannig má ef til vill segja að aðdragandinn að því hvernig einn af handhöfum forsetavalds á þessum tíma, forseti hæstaréttar, fékk vitneskjuna um hernám Íslands hafi, þrátt fyrir alvarleika málsins, verið ögn á skoplegum og myndrænum nótum.
[1]
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti
Upprunastaður
64°8'54.4"N 21°57'20.2"W