Aðrar upplýsingar
Kyn / Fæðingarár heimildarmanns
Kona (Aldur ekki skilgreindur)
Ártal
Sent dags: 09.03.2015
Safnnúmer
Safnnúmer B: 2015-1-10
Staður
Núverandi sveitarfélag: Rangárþing eystra, Rangárþing eystra
Spurningaskrá / Svör
Allar spurningar
Fæðingarstaður, fæðingarár og nafn ömmu
langömmu (eða nafnlaust), hvar amma
langamma átti heima lengst af, menntun, störf, fyrstu minningar þínar af ömmu
langömmu, hvernig persóna hún var, samskipti þín við hana sem barn og fullorðin(n), hvernig samskiptin breyttust með tímanum, uppeldishlutverk ömmu
langömmu, hvernig hún tók þátt í lífi þínu á annan hátt, hvaða áhrif hún hafði á líf þitt (amma
langamma sem fyrirmynd, hvatning við val þitt á lífsstarfi eða menntun t.d.), skoðanir ömmu
langömmu á jafnréttismálum, svipmyndir eða sögur úr lífi hennar, lífshlaup hennar (aðeins það sem þú þekkir af eigin reynslu eða hefur verið sagt frá), hvaða munur var á hlutverkum afa og ömmu gagnvart þér.
Ég átti, eins og allir, tvær ömmur. Ég ætla að byrja að segja frá ömmu minni í föðurætt sem ég þekkti mun betur en móðurömmu mína.
Sigríður Júlíusdóttir hét hún og var fædd í Skrapatungu í Vindhælishreppi (sem mér fannst reyndar agalega hallærislegt þegar ég var unglingur) þann 19. ágúst árið 1894 og dó í Reykjavík 28. mars árið 1976. Hún bjó lengst af í Reykjavík. En áður en hún flutti hingað suður vann hún sem vinnukona hér og þar á norðurhluta landsins. Ég man eftir því að hún sagði mér að hún hefði kynnst Fjalla-Bensa, sem Aðventa fjallar um. Hún var einhvern tíma samtíma honum á bæ. En ég hef þó ekki leitað eftir staðfestingu á þessu. Kannski hitti hún hann bara einhvern tíma á meðan hún var í vinnumennsku fyrir norðan.
Hún sagði mér líka að Þorgeirsboli hefði fylgt pabba hennar. Hann hafði fengið að gjöf vesti frá manni sem Þorgeirsboli fylgdi. Boli var greinilega bundinn vestinu og sneri ásókn sinni á Júlíus föður hennar. Hann áttaði sig á fylgjunni og losaði sig við vestið. Amma sagðist hafa séð bola koma einu sinni heim bæjartröðina, þá var hann reyndar frekar framlágur. Stuttu síðar kom Júlíus pabbi hennar heim.
Amma og systkini hennar ólust upp við kröpp kjör norður á Skaga og gerðu hvað sem þau gátu til að létta foreldrum sínum og sjálfum sér lífið og föður sínum eftir að móðir þeirra dó úr taugaveiki 6. september árið 1907. Amma var þá aðeins 13 ára að aldri. Bærinn hafði verið settur í einangrun, enginn fékk að koma þangað, hungur sótti að. Líkið var látið standa uppi í skemmunni.Veðrið var slæmt og ekki tök á að jarða móður hennar fyrr en nokkrum vikum síðar. Þegar líkið var flutt í kistunni burt frá bænum til greftrunar var rotnunin orðin svo mikil að gromsið lak úr kistunni.
Amma var fríð kona. Það sést á mynd af henni þegar hún er á milli tvítugs og þrítugs.Hrafnsvart og þykkt hár og húð hennar var aldrei hvít, hún var alltaf eins og hún hefði legið í sólbaði. Dökkar, þykkar og fagurlega mótaðar varir og augun brún. Augabrúnirnar þykkar og fallega bogadregnar. Kónganef. Hún var suðræn yfirlitum. Hár hennar fór ekki að grána fyrr en hún var um sjötugt og þá myndaðist fallegur grár lokkur yfir enninu.
Hún var með sítt hár sem hún fléttaði á hverjum morgni í tvær fléttur eftir að hún hafði greitt hárið vandlega. Hún tók hárið sem varð eftir í greiðunni og vafði því utan um endana á fléttunum og vafði þessum svörtu fléttum svo utan um höfuðið og nældi þær niður með hárnælum. Í minni mínu er þetta ótrúlega falleg stund, þegar hún sat í eldhúsinu á Ásvallagötu 63 og greiddi sér. Þá var ekkert sagt.
Amma var létt á fæti og snör í snúningum og óendanlega gjafmild og greiðvikin þótt hún ætti í raun og veru afskaplega lítið af veraldlegum auði.
Eftir vinnumennsku norðanlands lá leið hennar suður til Reykjavíkur og þar fékk hún vinnu hjá skreðara í Reykjavík, niðri í Aðalstræti, sem mig minnir að hafi heitið Andersen. Hún var hög i höndunum og endaði sem fullmektugur skreðari og vann lengi fyrir þetta fyrirtæki. Eftir að hún giftist og eignaðist börn og þurfti að hugsa um heimili, tók hún að sér ýmis vandaverk fyrir fyrirtækið og vann þau heima, þvi hún kunni að kúnstbródera. Hún gerði við göt á buxum og jökkum svo ekki sást að flíkin hefði skemmst. Hún dró út þræði í faldinum og þræddi inn í efnið og óf „bótina“ inn í munstrið þannig að enginn gat séð viðgerðina.
Ekki veit ég með vissu hvar amma kynntist honum afa mínum. Í minni mínu er óljós saga um að þau hafi verið samferða á báti frá Akranesi til Reykjavíkur. Afi hafði verið togarasjómaður í Bretlandi og Skotlandi í mörg ár áður en hann kom aftur heim til Íslands. Amma féll fyrir honum og hann fyrir henni. Hann var 17 árum eldri en hún, glæsilegur til fara, eins og breskur sjentilmaður, ljós yfirlitum, myndarlegur og gáfaður maður. Þau gengu í hjónaband og afi var á togurum og amma sinnti starfi sínu hjá Andersen þar til börnin fóru að koma. Þá fór hún að taka að sér kúnstbróderíið heima og vann sem verktaki hjá Andersen.
Amma og afi eignuðust fimm börn hér í Reykjavík og fyrstu árin flutti fjölskyldan oft, úr hverju ömurlega leiguhúsnæðinu í annað. En árið 1932 keyptu þau afi íbúð í verkamannabústöðunum, á Ásvallagötu 63, með hjálp frænda, Sigurjóns Júlíussonar sem var bróðir ömmu. Hann kvæntist aldrei, var lengst af á sjó en átti athvarf hjá ömmu og afa. Hann hafði herbergi í kjallaranum á Ásvallagötu og var þar þegar hann var í landi. Mínar minningar um ömmu eru frá Ásvallagötunni. Úr þessari litlu, snotru íbúð. Einkum úr eldhúsinu á Ásvallagötu 63.
Þegar ég var 2ja ára áttu foreldrar mínir heima á Bjargarstíg 5. Ég hafði eignast systur í janúar 1955. Einn daginn setur mamma mig út í garð þar sem ég átti að moka og leika mér. Hún þurfti að sinna systur minni og gat ekki haft auga með mér á meðan. Þegar hún lítur svo út um gluggann sér hún að ég er horfin úr garðinum. Mikil leit hófst þarna í götunni. Ekki fannst ég. En dálitlu síðar kemur drossía akandi götuna og stansar fyrir utan Bjargarstíg 5, út kemur maður og gefur sig á tal við mömmu sem stendur þarna með systur mína í fanginu. Hann spyr hvort hún eigi dóttur sem heiti Ingveldur, mamma jánkaði og hann opnað afturdyrnar á bílnum, hleypti mér út og sagðist hafa fundið mig á Tjarnarbrúnni með spaða og fötu og spurt mig á hvaða ferðalagi ég væri. Ég hafði sagt honum að ég væri fara til ömmu á Ásatlagötu 63. Hann hafði togað heimilisfangið upp úr mér: Bjaggadíju himm.
Þetta ævintýri sem mér finnst ég muna eftir segir mér ýmislegt um hvað gott og gaman var að heimsækja ömmu. Mér finnst ég muna eftir mér í aftursætinu á bílnum, þar sem fallega fléttað reipi var fest á bakið á framsætunum. Og ég dúaði þegar bíllinn fór yfir ójöfnur.
Í eldhúsinu á Ásvallagötunni, undir glugganum sem snýt út í portið, var eldhúsbekkur þar sem saumavélin hennar ömmu stóð. Og allt hennar saumadót: títuprjónakerlingin sem gat hlaupið áfram ef maður togaði í spottann sem kom undan pilsinu, kassinn með vinslunum, skærin, töluboxið. Stundum var amma að gera við einhverja flík þegar við komum í heimsókn. Hún raðaði títuprjónum á milli varanna – og gat samt talað við þann sem var í heimsókn. Stundum var bankað á dyrnar – einhver var kominn til að sækja fatnað sem hafði verið í viðgerð – hvað kostar það? var spurt. Mér finnst að aldrei hafi neitt kostað meira en 25 krónur. Amma hafði engan áhuga á vísitölu og hækkunum.
Amma og afi voru sósíalistar. Ég held að amma hafi verið einlægari og staðfastari í skoðunum sínum heldur en afi. Ef henni áskotnaðist efni (gamall frakki, buxur eða eitthvað slíkt) venti hún flíkunum og saumaði föt úr þeim. Og hún gaf frá sér það sem hún ekki þurfti að nota.
Eftir að við fjölskyldan, pabbi, mamma og við systurnar þrjár, fluttum í Verkó snemma árs 1963, á Hringbrautina, urðu samskipti mín og ömmu meiri. Þá var afi enn á lífi og þau höfðu tekið að sér sonardóttur sína, Lottu. Lotta var tveimur árum eldri en ég. Og þarna bjó hann frændi, bróðir ömmu, hættur á sjónum og farinn að vinna í Kassagerðinni. Herbergið hans var niðri í kjallara. Frændi var þremur árum eldri en amma og þau voru einstaklega góðir vinir.Hann kvæntist aldrei Ég las um það einu sinni að þau hefðu bjargað föður sínum frá niðurlægingu með því að borga skuldirnar sem sveitarfélagið á Skaga hafði krafið hann um.
Ég fór oft út í búð fyrir ömmu til að létta henni lífið. Hún hafði alltaf mikið að gera, gerði við föt og breytti fyrir hina og þessa. Pabbi fór oft til ömmu og ég hafði gaman af að koma með. Þegar við pabbi litum inn til hennar sendi hún mig út í búð til að kaupa hunangsköku og smjörköku. Hún vildi helst að ég færi í bakarí Jóns Sím, uppi á Bræðraborgarstíg. Jón Sím var í viðskiptum við ömmu, hún gerði við föt fjölskyldunnar og því var eðlilegt að eiga viðskipti við hann.
Ég fór líka margar ferðir fyrir ömmu upp í Toft á Skólavörðustíg að kaupa vinsli, tölur eða silkitvinna. Það var nú meiri dásemdarverslunin. Tölurnar, sem voru festar á pappaspjöld. Ég gat gleymt mér við að skoða spjöldin. Amma vissi að ég freistaðist stundum til að kaupa nammi á leiðinni, fánakúlur; eina hvíta, eina bláa eða eina rauða, en hún taldi aldrei peningana upp úr buddunni þegar ég kom til baka með innkaupin.
Í anda sé ég okkur sitja við eldhúsborðið: mig, pabba, ömmu og frænda. Afi er hvergi nærri. Hann er inni í stofu að lesa Byron eða Einar Ben.
Amma og frændi eru að tala saman um liðna tíð, eða pólitík. Sagan verður eins og hekl, þar sem hlykkirnir og útúrdúrarnir teyma ömmu og frænda inn í hverja hliðarsöguna af annarri og svo allt í einu eru þau búin að tengja söguna aftur við hryggjarstykkið. Og ég er fyrir löngu búin að týna áttum. Ættfræðin leiddi þau oft út í þessar hliðargötur. Amma og frændi voru ættfróð og frændi átti auðvelt með að tengja sögurnar við Íslendingasögurnar, sem hann kunni utan að.
Einu sinni sagði afi frá andláti kunningja þeirra ömmu. Ég sat í eldhúskróknum. Amma var að sauma. „Hvernig dó hann?“ spurði amma. „Hann bara hné niður og dó,“ sagði afi. „Mikið var hann heppinn,“ sagði amma. Ég skildi þetta ekki fyrr en löngu seinna, hvað það er gott að deyja án harmkvæla.
Hún lagði metnað í að börnin hennar væru vel klædd. Einu sinni var hún að sauma blússu handa einni af dætrum sínum. Hálsmálið átti að vera í V-affi, með rykkingum til hliðanna en til þess að það héldist þannig saumaði amma tíeyring inn í blússuna. Amma saumaði dúkkuföt úr efnisafgöngum sem henni áskotnuðust og gaf okkur systrum.
Amma var glaðlynd kona og hláturmild og ótrúlega vesenislaus. Oft hitti ég undarlegt fólk heima hjá henni: Eika Bergs, sem drakk mikið en átti ömmu það upp að unna að hún gaf honum og systkinum hans föt þegar hún gat. Hörð, sem kunni sér ekki hóf og söng: Svartur hrafn settist á stein, ég hélt það væri eróplein, en hann var sonur hennar Friðriku og æskuvinur pabba. Konan með augað og geðveika konan, blindfulli bankastjórinn sem gat ekki gagnast konunni sinni og Inga föðursystir sem var veik á geði: þau áttu öll athvarf hjá henni og hún hlustaði, sussaði stundum á þau ef börn voru nálægt, og tók þátt í örlögum þeirra.
Ég held að lífið hafi stundum verið henni þungbært. En hún talaði ekki um það. Tók því af æðruleysi.
Skömmu áður en hún dó bað hún mig að koma í heimsókn með barnið mitt, elstu dóttur mína. Þá var hún hálfs árs og amma gaf henni hálsmen. Þá var búið að taka af ömmu annan fótinn, fyrst um ökklann og svo við hnéð. Hún var með gervifót „Taktu nú af mér skóinn, það er sandur í honum,? sagði amma. Ég tók skóinn af gervifætinum, hellti ímynduðum sandinum úr honum og setti hana í skóinn aftur. Skömmu síðar fór amma á spítalann, ég heimsótti hana aldrei en pabbi fór á hverjum degi. Og svo dó hún þremur vikum síðar, 28. mars 1976.
Ég fór í jarðarförina hennar. Presturinn gerði allt sem hann gat til að koma út tárunum á syrgjendunum. Með ömmu var jarðað andvana fætt barn. Mér fannst það fallegt. Það kom þannig til að hjónin sem eignuðust þetta barn höfðu áður misst tvö börn sem höfðu verið lögð í gröf með konum sem hétu Sigríður. Þriðja barnið þeirra fékk að liggja hjá ömmu.
Ég kynntist afa ekki mikið. Ég var 9 ára þegar hann afi dó og nýflutt í vesturbæinn. Í mínu minni er hann fínn til fara og fyrirmannlegur, alltaf að lesa og fara með ljóð og kvæði og amma var honum allt, hún var hin sterka.
Þegar ég hugsa um ömmu nú þegar ég skrifa þessar minningar niður, finnst mér ég hafa lært það af henni að gera ekki mikið veður út af hlutunum. Ég lærði líka að útsjónarsemi og nægjusemi og umburðarlyndi fleyta manni langt og að veraldlegur auður er ekki eftirsóknarverður heldur hinn andlegi.
Móðuramma mín
Hún hét Katrín Vigfúsdóttir. Hún var fædd á höfuðdaginn29. ágúst 1891 á Brúnum í Vestur-Eyjafjallahreppi og dó árið 1967 þegar ég var 14 ára. Á Brúnum var mikið menningarheimili. Þar var orgel og tónlist iðkuð og allir höfðu fagra söngrödd.
Valgerður móðir ömmu og langamma mín var annáluð fyrir hjúkrun. Hún tók veikt fólk inn á heimilið og kom mörgum til bata.
Amma var send til Reykjavíkur ung stúlka til að læra garðrækt í Gróðrarstöð Einars Helgaonar við Laufásveg. Til er ljósmynd af þeim sem voru á námskeiðinu með henni. Amma horfir alvarleg í ljósmyndavélina. Seinna lærði hún til ljósmóður og flutti aftur austur undir Eyjafjöll og var ljósmóðir þar um árabil. Mér var sagt að síðustu börnin sem hún tók á móti hefðu verið tvíburarnir, dætur Auðar dóttur hennar, sem fæddust 1954.
Árið 1921 giftist hún honum afa mínum, Einari Einarssyni, sem var fæddur í Nýjabæ 6. september árið 1897, og þau hófu búskap þar. Þau eignuðust sjö börn, fædd á árunum 1922 til 1936. Mamma mín var þriðja í röðinni, fædd árið 1925. Í kreppunni um 1930 misstu þau afi og amma jörðina til ríkisins. Það var mikið áfall sagði mamma mér. En afi og amma keyptu síðar eyðijörð, Sandakotið, þegar um hægðist hjá þeim og nýttu landið í útibeit. Amma og afi tóku þetta áfall mjög nærri sér. En þau náðu að búa áfram í Nýjabæ þrátt fyrir allt mótlætið.
Svo ég víki nú að ömmu og Nýjabæ. Fyrsta minning mín af henni er þegar við pabbi og mamma og Systa systir mín fórum þangað austur í heimsókn. Ég hef verið um það bil fimm ára. Kannski fjögurra ára, 1957-8. Þá var búið að byggja þar steinhús, allir fluttir úr torfbænum sem var að hruni kominn og stóð norðvestan við nýja húsið. Pabbi var húsamálari og ætlaði að mála nýja húsið fyrir þau. Heiða og Leifur, systkini mömmu, voru enn ekki flutt að heiman. Þau voru alltaf svo glöð og kát og fífluðust saman á hverjum degi. Gleði þeirra og galskapur var í andstöðu við heimilisbraginn sem ríkti innandyra.
Amma var svo alvarleg. Hún var mjög trúuð kona og vönd að virðingu sinni. Hún var frekar feitlagin, rauðhærð og freknótt og ábúðarfull. Eldhúsið í Nýjabæ, þar sem allt virtist gerast, var í kjallara hússins. Þar var hreinlæti í hávegum haft. Þar var stórt borð. Öðrum megin við borðið var dívan og stólum raðað á móti. Inn af eldhúsinu var búrið. Mér er minnisstæð lyktin í búrinu og þegar við amma vorum að tína til það sem með þurfti í matinn. Ljósmóðurtaskan og lýsólið var það fyrsta sem maður sá og fann lykt af þegar komið var inn í búrið. Svo kom kryddilmurinn. Amma gerði sterkan kanilsykur til að hafa út á grjónagrautinn og ég mat það mikils. Sekkir með hveiti, sykri og grjónum stóðu þar í röð.
Hún sagði ,,væna“ og strauk manni um vangann. Hún söng oft við vinnu sína og hafði þessa ótrúlega tæru rödd. Sópran. Þarna fyrir austan var talað um Nýjabæjar-raddirnar. Amma hafði mikinn áhuga á félagsmálum og framförum og stofnaði meðal annars kvenfélagið Eygló og var formaður þar. Kvenfélagið hafði mikil menningarleg áhrif í sveitinni. Amma kenndi konunum að rækta alls kyns grænmeti. Ég man eftir ýmsum kartöflutegundum sem talað var um: Georg konungur, Eyvindur, Ólafsrauður, Gullauga. Amma sagði mér að oft hefðu komið kartöflur úr strandgóssi.
Það var margt um manninn í Nýjabæ. Vinnumenn og vinnukonur, sum barnabarnanna voru þar í sveit. Og það var gestkvæmt. Afi og amma áttu alltaf góða hesta. Ég man eftir að hafa séð þau koma ríðandi heim að Núpi, amma sat Nýjabæjar-Bleik og afi var á brúnum hesti. Amma átti silfurbúna svipu sem hún hafði fengið frá móður sinni. Í hana var grafið Valgerður Sigurðardóttir. Amma og afi voru mjög virðuleg þar sem þau komu á spretti upp traðirnar.
Ég var í sveit hjá móðursystur minni á Núpi undir Eyjafjöllum þegar ég var krakki. Fyrstu árin var ekki hægt að fara í bað á Núpi þannig að við fórum einu sinni í mánuði í bað í Nýjabæ hjá ömmu og afa. Það tók talsverðan tíma og við fengum alltaf kakó hjá ömmu eftir baðið. Amma varð mjög fáskiptin síðustu árin og svo kom í ljós að hún var með Alzheimer.
Þær eru fátæklegar en hlýjar minningar mínar um Katrínu móðurömmu mína.
Fæðingarstaður, fæðingarár og nafn ömmu
langömmu (eða nafnlaust), hvar amma
langamma átti heima lengst af, menntun, störf, fyrstu minningar þínar af ömmu
langömmu, hvernig persóna hún var, samskipti þín við hana sem barn og fullorðin(n), hvernig samskiptin breyttust með tímanum, uppeldishlutverk ömmu
langömmu, hvernig hún tók þátt í lífi þínu á annan hátt, hvaða áhrif hún hafði á líf þitt (amma
langamma sem fyrirmynd, hvatning við val þitt á lífsstarfi eða menntun t.d.), skoðanir ömmu
langömmu á jafnréttismálum, svipmyndir eða sögur úr lífi hennar, lífshlaup hennar (aðeins það sem þú þekkir af eigin reynslu eða hefur verið sagt frá), hvaða munur var á hlutverkum afa og ömmu gagnvart þér.
Ég átti, eins og allir, tvær ömmur. Ég ætla að byrja að segja frá ömmu minni í föðurætt sem ég þekkti mun betur en móðurömmu mína.
Sigríður Júlíusdóttir hét hún og var fædd í Skrapatungu í Vindhælishreppi (sem mér fannst reyndar agalega hallærislegt þegar ég var unglingur) þann 19. ágúst árið 1894 og dó í Reykjavík 28. mars árið 1976. Hún bjó lengst af í Reykjavík. En áður en hún flutti hingað suður vann hún sem vinnukona hér og þar á norðurhluta landsins. Ég man eftir því að hún sagði mér að hún hefði kynnst Fjalla-Bensa, sem Aðventa fjallar um. Hún var einhvern tíma samtíma honum á bæ. En ég hef þó ekki leitað eftir staðfestingu á þessu. Kannski hitti hún hann bara einhvern tíma á meðan hún var í vinnumennsku fyrir norðan.
Hún sagði mér líka að Þorgeirsboli hefði fylgt pabba hennar. Hann hafði fengið að gjöf vesti frá manni sem Þorgeirsboli fylgdi. Boli var greinilega bundinn vestinu og sneri ásókn sinni á Júlíus föður hennar. Hann áttaði sig á fylgjunni og losaði sig við vestið. Amma sagðist hafa séð bola koma einu sinni heim bæjartröðina, þá var hann reyndar frekar framlágur. Stuttu síðar kom Júlíus pabbi hennar heim.
Amma og systkini hennar ólust upp við kröpp kjör norður á Skaga og gerðu hvað sem þau gátu til að létta foreldrum sínum og sjálfum sér lífið og föður sínum eftir að móðir þeirra dó úr taugaveiki 6. september árið 1907. Amma var þá aðeins 13 ára að aldri. Bærinn hafði verið settur í einangrun, enginn fékk að koma þangað, hungur sótti að. Líkið var látið standa uppi í skemmunni.Veðrið var slæmt og ekki tök á að jarða móður hennar fyrr en nokkrum vikum síðar. Þegar líkið var flutt í kistunni burt frá bænum til greftrunar var rotnunin orðin svo mikil að gromsið lak úr kistunni.
Amma var fríð kona. Það sést á mynd af henni þegar hún er á milli tvítugs og þrítugs.Hrafnsvart og þykkt hár og húð hennar var aldrei hvít, hún var alltaf eins og hún hefði legið í sólbaði. Dökkar, þykkar og fagurlega mótaðar varir og augun brún. Augabrúnirnar þykkar og fallega bogadregnar. Kónganef. Hún var suðræn yfirlitum. Hár hennar fór ekki að grána fyrr en hún var um sjötugt og þá myndaðist fallegur grár lokkur yfir enninu.
Hún var með sítt hár sem hún fléttaði á hverjum morgni í tvær fléttur eftir að hún hafði greitt hárið vandlega. Hún tók hárið sem varð eftir í greiðunni og vafði því utan um endana á fléttunum og vafði þessum svörtu fléttum svo utan um höfuðið og nældi þær niður með hárnælum. Í minni mínu er þetta ótrúlega falleg stund, þegar hún sat í eldhúsinu á Ásvallagötu 63 og greiddi sér. Þá var ekkert sagt.
Amma var létt á fæti og snör í snúningum og óendanlega gjafmild og greiðvikin þótt hún ætti í raun og veru afskaplega lítið af veraldlegum auði.
Eftir vinnumennsku norðanlands lá leið hennar suður til Reykjavíkur og þar fékk hún vinnu hjá skreðara í Reykjavík, niðri í Aðalstræti, sem mig minnir að hafi heitið Andersen. Hún var hög i höndunum og endaði sem fullmektugur skreðari og vann lengi fyrir þetta fyrirtæki. Eftir að hún giftist og eignaðist börn og þurfti að hugsa um heimili, tók hún að sér ýmis vandaverk fyrir fyrirtækið og vann þau heima, þvi hún kunni að kúnstbródera. Hún gerði við göt á buxum og jökkum svo ekki sást að flíkin hefði skemmst. Hún dró út þræði í faldinum og þræddi inn í efnið og óf „bótina“ inn í munstrið þannig að enginn gat séð viðgerðina.
Ekki veit ég með vissu hvar amma kynntist honum afa mínum. Í minni mínu er óljós saga um að þau hafi verið samferða á báti frá Akranesi til Reykjavíkur. Afi hafði verið togarasjómaður í Bretlandi og Skotlandi í mörg ár áður en hann kom aftur heim til Íslands. Amma féll fyrir honum og hann fyrir henni. Hann var 17 árum eldri en hún, glæsilegur til fara, eins og breskur sjentilmaður, ljós yfirlitum, myndarlegur og gáfaður maður. Þau gengu í hjónaband og afi var á togurum og amma sinnti starfi sínu hjá Andersen þar til börnin fóru að koma. Þá fór hún að taka að sér kúnstbróderíið heima og vann sem verktaki hjá Andersen.
Amma og afi eignuðust fimm börn hér í Reykjavík og fyrstu árin flutti fjölskyldan oft, úr hverju ömurlega leiguhúsnæðinu í annað. En árið 1932 keyptu þau afi íbúð í verkamannabústöðunum, á Ásvallagötu 63, með hjálp frænda, Sigurjóns Júlíussonar sem var bróðir ömmu. Hann kvæntist aldrei, var lengst af á sjó en átti athvarf hjá ömmu og afa. Hann hafði herbergi í kjallaranum á Ásvallagötu og var þar þegar hann var í landi. Mínar minningar um ömmu eru frá Ásvallagötunni. Úr þessari litlu, snotru íbúð. Einkum úr eldhúsinu á Ásvallagötu 63.
Þegar ég var 2ja ára áttu foreldrar mínir heima á Bjargarstíg 5. Ég hafði eignast systur í janúar 1955. Einn daginn setur mamma mig út í garð þar sem ég átti að moka og leika mér. Hún þurfti að sinna systur minni og gat ekki haft auga með mér á meðan. Þegar hún lítur svo út um gluggann sér hún að ég er horfin úr garðinum. Mikil leit hófst þarna í götunni. Ekki fannst ég. En dálitlu síðar kemur drossía akandi götuna og stansar fyrir utan Bjargarstíg 5, út kemur maður og gefur sig á tal við mömmu sem stendur þarna með systur mína í fanginu. Hann spyr hvort hún eigi dóttur sem heiti Ingveldur, mamma jánkaði og hann opnað afturdyrnar á bílnum, hleypti mér út og sagðist hafa fundið mig á Tjarnarbrúnni með spaða og fötu og spurt mig á hvaða ferðalagi ég væri. Ég hafði sagt honum að ég væri fara til ömmu á Ásatlagötu 63. Hann hafði togað heimilisfangið upp úr mér: Bjaggadíju himm.
Þetta ævintýri sem mér finnst ég muna eftir segir mér ýmislegt um hvað gott og gaman var að heimsækja ömmu. Mér finnst ég muna eftir mér í aftursætinu á bílnum, þar sem fallega fléttað reipi var fest á bakið á framsætunum. Og ég dúaði þegar bíllinn fór yfir ójöfnur.
Í eldhúsinu á Ásvallagötunni, undir glugganum sem snýt út í portið, var eldhúsbekkur þar sem saumavélin hennar ömmu stóð. Og allt hennar saumadót: títuprjónakerlingin sem gat hlaupið áfram ef maður togaði í spottann sem kom undan pilsinu, kassinn með vinslunum, skærin, töluboxið. Stundum var amma að gera við einhverja flík þegar við komum í heimsókn. Hún raðaði títuprjónum á milli varanna – og gat samt talað við þann sem var í heimsókn. Stundum var bankað á dyrnar – einhver var kominn til að sækja fatnað sem hafði verið í viðgerð – hvað kostar það? var spurt. Mér finnst að aldrei hafi neitt kostað meira en 25 krónur. Amma hafði engan áhuga á vísitölu og hækkunum.
Amma og afi voru sósíalistar. Ég held að amma hafi verið einlægari og staðfastari í skoðunum sínum heldur en afi. Ef henni áskotnaðist efni (gamall frakki, buxur eða eitthvað slíkt) venti hún flíkunum og saumaði föt úr þeim. Og hún gaf frá sér það sem hún ekki þurfti að nota.
Eftir að við fjölskyldan, pabbi, mamma og við systurnar þrjár, fluttum í Verkó snemma árs 1963, á Hringbrautina, urðu samskipti mín og ömmu meiri. Þá var afi enn á lífi og þau höfðu tekið að sér sonardóttur sína, Lottu. Lotta var tveimur árum eldri en ég. Og þarna bjó hann frændi, bróðir ömmu, hættur á sjónum og farinn að vinna í Kassagerðinni. Herbergið hans var niðri í kjallara. Frændi var þremur árum eldri en amma og þau voru einstaklega góðir vinir.Hann kvæntist aldrei Ég las um það einu sinni að þau hefðu bjargað föður sínum frá niðurlægingu með því að borga skuldirnar sem sveitarfélagið á Skaga hafði krafið hann um.
Ég fór oft út í búð fyrir ömmu til að létta henni lífið. Hún hafði alltaf mikið að gera, gerði við föt og breytti fyrir hina og þessa. Pabbi fór oft til ömmu og ég hafði gaman af að koma með. Þegar við pabbi litum inn til hennar sendi hún mig út í búð til að kaupa hunangsköku og smjörköku. Hún vildi helst að ég færi í bakarí Jóns Sím, uppi á Bræðraborgarstíg. Jón Sím var í viðskiptum við ömmu, hún gerði við föt fjölskyldunnar og því var eðlilegt að eiga viðskipti við hann.
Ég fór líka margar ferðir fyrir ömmu upp í Toft á Skólavörðustíg að kaupa vinsli, tölur eða silkitvinna. Það var nú meiri dásemdarverslunin. Tölurnar, sem voru festar á pappaspjöld. Ég gat gleymt mér við að skoða spjöldin. Amma vissi að ég freistaðist stundum til að kaupa nammi á leiðinni, fánakúlur; eina hvíta, eina bláa eða eina rauða, en hún taldi aldrei peningana upp úr buddunni þegar ég kom til baka með innkaupin.
Í anda sé ég okkur sitja við eldhúsborðið: mig, pabba, ömmu og frænda. Afi er hvergi nærri. Hann er inni í stofu að lesa Byron eða Einar Ben.
Amma og frændi eru að tala saman um liðna tíð, eða pólitík. Sagan verður eins og hekl, þar sem hlykkirnir og útúrdúrarnir teyma ömmu og frænda inn í hverja hliðarsöguna af annarri og svo allt í einu eru þau búin að tengja söguna aftur við hryggjarstykkið. Og ég er fyrir löngu búin að týna áttum. Ættfræðin leiddi þau oft út í þessar hliðargötur. Amma og frændi voru ættfróð og frændi átti auðvelt með að tengja sögurnar við Íslendingasögurnar, sem hann kunni utan að.
Einu sinni sagði afi frá andláti kunningja þeirra ömmu. Ég sat í eldhúskróknum. Amma var að sauma. „Hvernig dó hann?“ spurði amma. „Hann bara hné niður og dó,“ sagði afi. „Mikið var hann heppinn,“ sagði amma. Ég skildi þetta ekki fyrr en löngu seinna, hvað það er gott að deyja án harmkvæla.
Hún lagði metnað í að börnin hennar væru vel klædd. Einu sinni var hún að sauma blússu handa einni af dætrum sínum. Hálsmálið átti að vera í V-affi, með rykkingum til hliðanna en til þess að það héldist þannig saumaði amma tíeyring inn í blússuna. Amma saumaði dúkkuföt úr efnisafgöngum sem henni áskotnuðust og gaf okkur systrum.
Amma var glaðlynd kona og hláturmild og ótrúlega vesenislaus. Oft hitti ég undarlegt fólk heima hjá henni: Eika Bergs, sem drakk mikið en átti ömmu það upp að unna að hún gaf honum og systkinum hans föt þegar hún gat. Hörð, sem kunni sér ekki hóf og söng: Svartur hrafn settist á stein, ég hélt það væri eróplein, en hann var sonur hennar Friðriku og æskuvinur pabba. Konan með augað og geðveika konan, blindfulli bankastjórinn sem gat ekki gagnast konunni sinni og Inga föðursystir sem var veik á geði: þau áttu öll athvarf hjá henni og hún hlustaði, sussaði stundum á þau ef börn voru nálægt, og tók þátt í örlögum þeirra.
Ég held að lífið hafi stundum verið henni þungbært. En hún talaði ekki um það. Tók því af æðruleysi.
Skömmu áður en hún dó bað hún mig að koma í heimsókn með barnið mitt, elstu dóttur mína. Þá var hún hálfs árs og amma gaf henni hálsmen. Þá var búið að taka af ömmu annan fótinn, fyrst um ökklann og svo við hnéð. Hún var með gervifót „Taktu nú af mér skóinn, það er sandur í honum,? sagði amma. Ég tók skóinn af gervifætinum, hellti ímynduðum sandinum úr honum og setti hana í skóinn aftur. Skömmu síðar fór amma á spítalann, ég heimsótti hana aldrei en pabbi fór á hverjum degi. Og svo dó hún þremur vikum síðar, 28. mars 1976.
Ég fór í jarðarförina hennar. Presturinn gerði allt sem hann gat til að koma út tárunum á syrgjendunum. Með ömmu var jarðað andvana fætt barn. Mér fannst það fallegt. Það kom þannig til að hjónin sem eignuðust þetta barn höfðu áður misst tvö börn sem höfðu verið lögð í gröf með konum sem hétu Sigríður. Þriðja barnið þeirra fékk að liggja hjá ömmu.
Ég kynntist afa ekki mikið. Ég var 9 ára þegar hann afi dó og nýflutt í vesturbæinn. Í mínu minni er hann fínn til fara og fyrirmannlegur, alltaf að lesa og fara með ljóð og kvæði og amma var honum allt, hún var hin sterka.
Þegar ég hugsa um ömmu nú þegar ég skrifa þessar minningar niður, finnst mér ég hafa lært það af henni að gera ekki mikið veður út af hlutunum. Ég lærði líka að útsjónarsemi og nægjusemi og umburðarlyndi fleyta manni langt og að veraldlegur auður er ekki eftirsóknarverður heldur hinn andlegi.
Móðuramma mín
Hún hét Katrín Vigfúsdóttir. Hún var fædd á höfuðdaginn29. ágúst 1891 á Brúnum í Vestur-Eyjafjallahreppi og dó árið 1967 þegar ég var 14 ára. Á Brúnum var mikið menningarheimili. Þar var orgel og tónlist iðkuð og allir höfðu fagra söngrödd.
Valgerður móðir ömmu og langamma mín var annáluð fyrir hjúkrun. Hún tók veikt fólk inn á heimilið og kom mörgum til bata.
Amma var send til Reykjavíkur ung stúlka til að læra garðrækt í Gróðrarstöð Einars Helgaonar við Laufásveg. Til er ljósmynd af þeim sem voru á námskeiðinu með henni. Amma horfir alvarleg í ljósmyndavélina. Seinna lærði hún til ljósmóður og flutti aftur austur undir Eyjafjöll og var ljósmóðir þar um árabil. Mér var sagt að síðustu börnin sem hún tók á móti hefðu verið tvíburarnir, dætur Auðar dóttur hennar, sem fæddust 1954.
Árið 1921 giftist hún honum afa mínum, Einari Einarssyni, sem var fæddur í Nýjabæ 6. september árið 1897, og þau hófu búskap þar. Þau eignuðust sjö börn, fædd á árunum 1922 til 1936. Mamma mín var þriðja í röðinni, fædd árið 1925. Í kreppunni um 1930 misstu þau afi og amma jörðina til ríkisins. Það var mikið áfall sagði mamma mér. En afi og amma keyptu síðar eyðijörð, Sandakotið, þegar um hægðist hjá þeim og nýttu landið í útibeit. Amma og afi tóku þetta áfall mjög nærri sér. En þau náðu að búa áfram í Nýjabæ þrátt fyrir allt mótlætið.
Svo ég víki nú að ömmu og Nýjabæ. Fyrsta minning mín af henni er þegar við pabbi og mamma og Systa systir mín fórum þangað austur í heimsókn. Ég hef verið um það bil fimm ára. Kannski fjögurra ára, 1957-8. Þá var búið að byggja þar steinhús, allir fluttir úr torfbænum sem var að hruni kominn og stóð norðvestan við nýja húsið. Pabbi var húsamálari og ætlaði að mála nýja húsið fyrir þau. Heiða og Leifur, systkini mömmu, voru enn ekki flutt að heiman. Þau voru alltaf svo glöð og kát og fífluðust saman á hverjum degi. Gleði þeirra og galskapur var í andstöðu við heimilisbraginn sem ríkti innandyra.
Amma var svo alvarleg. Hún var mjög trúuð kona og vönd að virðingu sinni. Hún var frekar feitlagin, rauðhærð og freknótt og ábúðarfull. Eldhúsið í Nýjabæ, þar sem allt virtist gerast, var í kjallara hússins. Þar var hreinlæti í hávegum haft. Þar var stórt borð. Öðrum megin við borðið var dívan og stólum raðað á móti. Inn af eldhúsinu var búrið. Mér er minnisstæð lyktin í búrinu og þegar við amma vorum að tína til það sem með þurfti í matinn. Ljósmóðurtaskan og lýsólið var það fyrsta sem maður sá og fann lykt af þegar komið var inn í búrið. Svo kom kryddilmurinn. Amma gerði sterkan kanilsykur til að hafa út á grjónagrautinn og ég mat það mikils. Sekkir með hveiti, sykri og grjónum stóðu þar í röð.
Hún sagði ,,væna“ og strauk manni um vangann. Hún söng oft við vinnu sína og hafði þessa ótrúlega tæru rödd. Sópran. Þarna fyrir austan var talað um Nýjabæjar-raddirnar. Amma hafði mikinn áhuga á félagsmálum og framförum og stofnaði meðal annars kvenfélagið Eygló og var formaður þar. Kvenfélagið hafði mikil menningarleg áhrif í sveitinni. Amma kenndi konunum að rækta alls kyns grænmeti. Ég man eftir ýmsum kartöflutegundum sem talað var um: Georg konungur, Eyvindur, Ólafsrauður, Gullauga. Amma sagði mér að oft hefðu komið kartöflur úr strandgóssi.
Það var margt um manninn í Nýjabæ. Vinnumenn og vinnukonur, sum barnabarnanna voru þar í sveit. Og það var gestkvæmt. Afi og amma áttu alltaf góða hesta. Ég man eftir að hafa séð þau koma ríðandi heim að Núpi, amma sat Nýjabæjar-Bleik og afi var á brúnum hesti. Amma átti silfurbúna svipu sem hún hafði fengið frá móður sinni. Í hana var grafið Valgerður Sigurðardóttir. Amma og afi voru mjög virðuleg þar sem þau komu á spretti upp traðirnar.
Ég var í sveit hjá móðursystur minni á Núpi undir Eyjafjöllum þegar ég var krakki. Fyrstu árin var ekki hægt að fara í bað á Núpi þannig að við fórum einu sinni í mánuði í bað í Nýjabæ hjá ömmu og afa. Það tók talsverðan tíma og við fengum alltaf kakó hjá ömmu eftir baðið. Amma varð mjög fáskiptin síðustu árin og svo kom í ljós að hún var með Alzheimer.
Þær eru fátæklegar en hlýjar minningar mínar um Katrínu móðurömmu mína.
Spurningaskrá
Aðfangategund
Efnisorð / Heiti