Eystra-Stokkseyrarsel

Stokkseyrarsel eystra var ein af hjáleigum Stokkseyrarjarðarinnar og kom hún fyrst fyrir í heimildum í Íslensku fornbréfasafni árið 1650. Þar er fjallað um Eyjólf Þorvaldsson sem hafði sel í Stokkseyrarseli meðan hann bjó á jörðinni Stokkseyri á árunum 1520-1535. (Diplomatarium Islandicum. XIII. 1933-1939:562) Árið 1708 var Stokkseyrarjörðin skráð í Jarðabókina og voru þá hjáleigur jarðarinnar 24 talsins og Stokkseyrarsel eystra skráð sú þrettánda. (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1921:67-8) Stokkseyrarsel eystra var ein af þeim hjáleigum er voru í eign Bjarna í Ási. (Vigfús Guðmundsson 1945:57) „Býli þetta fylgdi austurparti Stokkseyrar og var sem hluti af henni, unz það varð séreign við skipti eftir þau Stokkeyrarhjón …“ (Guðni Jónsson. 1952:220) Um afdrif hjáleigunnar segir í Sunnlenskum byggðum: „Jarðakaupasjóður ríkisins eignaðist bæði Selin1939 en seldi aftur – öll hús ónýt. Anna Valdimarsdóttir, Stekkum í Sandvíkurhreppi, keypti Eystraselið og er jörðin nytjuð þaðan (beit).“ (Sunnlenskar byggðir II. Flóinn. 1981:215) Í dag (2006) er hjáleigan í eyði. Svo virðist sem byggð í Stokkseyrarseli eystra hafi hafist með nýtingu selja þar á árunum 1520-1535 en frá því segir í Íslensku fornbréfasafni: „Þä vissa eg ei önnur landamerke vera og verid hafa i millum Stockseyrar og Hrauns. helldur en ad sa gardur ætte ad räda sem geingur af siäarböckunum og upp ad myrinne i millum Stockseyrarsels og Hrauns. og os sionhending ä Breidamyre. Var Eyolfur heitinn Þorvalldsson ä Stockseyre [bjó þar 1520-1535]. og giorde sel fra Stockseyre fyrir austan holana. þar sem kotungarner fra Stockseyre nu hafa sijn sel. hafde og Gunnar heitinn Þordarson. þa hann bio ä Stockseyre sijn sel i sama stad [bjó þar 1540-1550]. en alldrei voru þeir holar eignader Stockseyre. helldur Hraune.“ (Diplomatarium Islandicum. XIII. 1933-1939:562) Um fyrstu byggð í Stokkseyrarseli eystra segir í Bólstöðum og búendum í Stokkseyrarhreppi: „Sel hefir því verið tekið fyrst upp á þessum stað um 1520 og Stokkseyrarbændur notað það fram yfir 1550, en síðan hjáleigubændur í Stokkseyrarhverfi, unz það var tekið í fasta ábúð, líklega þegar á dögum Sigurðar Bjarnasonar á Stokkseyri (1558-70). Árið 1580 afhenti Markús sýslumaður Ólafsson Bjarna Sigurðssyni, stjúpsyni sínum, 13 ára gömlum, Stokkseyrarselið sem sérstaka eign, og er það þá sennilega orðið býli. Þegar Bjarni hafði tekið við allri Stokkseyri fyrir eða um aldamótin 1600, varð Stokkseyrarsel hjáleiga þaðan. Líklega hefir þá þegar verið orðið tvíbýli í Stokkseyrarseli; að minnsta kosti er sú skipan á komin fyrir 1681. Nefnist annað býlið Vestra-Stokkseyrarsel, einnig nefnt Ytra-Stokkseyrarsel eða Vestursel, en hitt Eystra-Stokkseyrarsel.“ (Guðni Jónsson 1952:342-3) Nafn Stokkseyrarsels eystra hefur alltaf verið það sama en það hefur þó verið ritað á ýmsa máta. Árið 1703 nefndist hjáleigan Stokkseyrarsel austara, (Manntal á Íslandi árið 1703. 1924-1947:515) árið 1708 Eistra Stockseirarsel, (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1921:67-8) og árið 1801 Eystra Stockseyrarseled. (Manntal á Íslandi 1801. Suðuramt. 1978:220) Árið 1847 í Jarðatali á Íslandi er jörðin kölluð Stokkseyrarsel eystra (Johnsen, J. 1847:60) en árið 1910 og 1920 og enn í dag Eystra-Stokkseyrarsel. (Manntal á Íslandi 1910. III Árnessýsla. 1997:138-9; Túnakort [1920]. Eystra Stokkseyrarsel; Fasteignamat ríkisins. (Engin dags.)) Ábúendur að jörðinni hafa að meðaltali verið tæplega fimm manns frá upphafi 18. aldar og næstu tvær aldir. Árið 1703 bjuggu þar fjórar manneskjur, (Manntal á Íslandi árið 1703. 1924-1947:515) árið 1801 bjuggu þar fimm manns og loks árið 1910 bjuggu þar fimm manns. Sé miðað við aðrar hjáleigur Stokkseyrar voru íbúar hjáleigunnar að meðaltali margir. Á hjáleigunni var tvíbýli á árunum 1848-1910. Um skuldir, kvaðir og stærð jarðarinnar segir í Jarðabókinni: „Landskuld xl álnir í landaurum ut supra. Kúgildi i, inn til fárra ára ii. Leigur i smjöri ut supra. Kvaðir mannslán ut supra. Kvikfje iiii kýr, i kvíga að fyrsta, i kálfur, xxviii ær, ix sauðir veturgamlir, xxx lömb, ii hestar, i hross með fyli. Fóðrast kann iiii kýr, xx ær, xii lömb, ii hestar.“ (Árni Magnússon og Páll Vídalín. 1921:67-8) Þegar Jarðatal á Íslandi var skráð árið 1847 var landskuld 0,40 og kúgildin 1. (Johnsen, J. 1847:60)