Tóvinna

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1917)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1261
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1261
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður var ekki hafinn að hausti, nema ef svo
stóð á, að tóskapur frá síðasta vetri hafði ekki komist í voð einhverra
orsaka vegna. Hausttíminn fór mestur í að hirða um búgripina, lóga
til vetrarins, sjóða og ganga frá vetrarforðanum til geymslu í salti og
sýru. Einng fór mikill tími í það að hirða um eldivið er allur var heimaframleiðsla
og starfsfrekur. Oftast mun hafa verið byrjað á því að spinna
prjónaband og þráð er hafður var til aðgerðar á ullarfatnaði. Ekki
man ég til þess að höfð væri föst venja á því á hvaða vefjarefni byrjað
var, heldur mun brýnust þörf hafa ráðið þar mestu. Oft var byrjað
á að tæta í þráðardúksvoðina, var mjög vönduð vinna og ull til hennar.
Uppistaða og ívaf var spunnið mjög grannt, og varð voðin þessvegna
varpminni en úr gildari þræði. Þessi voð var aðallega notuð í nærfatnað
og rekkjuvoðir. Lítið var um það að vefstóll væri settur saman fyrir
jól. Þótti óhentugt að stunda vefnað í skammdeginu. Um þorrakomu
var tíðast byrjað. Þá fór dag að lengja og birta að skýrast, og aðstaða
öll að batna í misjafnlega björtum húsakynnum. Ef vefari var á heimilinu
var venjan
p2
að hliðra þannig
til með útiverk að hann gæti stundað vefnaðinn frátafa lítið. Voru
þessar aðstæður ekki, var fenginn vefari, og var það alltítt að góðir vefarar
stunduðu vefnarvinnu á vetrum, ýmist hjá öðrum eða tóku voðarefnið heim.
Afköst í vefnaði fóru aðallega eftir tvennu: hversu vefarinn var slyngur
í starfi og hinu hvort uppistaðan slitnaði mikið eða lítið. Væri
þráðurinn grannur og snúðlinur þótti það þolraun að koma voðinni fram,
og vildu fáir við það fást. En metnaðarmál var það flestum að ljúka
góðu dagsverki. Aðfengnum vefurum var ýmist goldið dagkaup eða vist auratal
á alin. Hvert gjaldið var man ég ekki, en dagkaupið var 1 til 1 1/2
króna. Hvað setið var lengi í vefstólnum fór mjög eftir aðstæðum
og kappi vefarnas, ef um ígripavefnað var að ræða. 10 til 20 álnir
ofnar á dag þótti gott dagsverk, og átti hald slöngunnar sinn þátt í því.
Þroskamiklir unglingar 14 ára og eldri fóru að fást við vefnað, ef
aðstæður leyfðu, þá búið var að festa upp vefinn. Ekki varð ég þess
var að vefnaður væri hafður til vöruskifta, enda var það metnaður allra
betri heimila að framleiða flestar nauðsynjar sínar.
p3
Vefstóll: Vefstóll
var hann oftast kallaður, þó heyrði ég stöku sinnum nefndan vefstað. Kljásteinsvefnaðinn
heyrði ég oft talað um, en ekki get ég fullyrt um það hvenær hann lagðist
alveg niður, en hinsvegar heyrði ég oft talað um harm, og hið mikla erfiði
er honum fylgdi. Það var talið með bestu afrekum í því starfi, ef
ofin var ein alin á dag. Engar menjar sá ég frá þeim vefnaði nema
steina er kallaðir voru kljásteinar. Voru þeir sjáanlega höggnir til og
þynntir í eina brúnina og gat gert í gegnum hana. Kljásteinar þessir
voru notaðir í hengsli á hurðir, sem áttu að falla aftur, er um dyrnar
var gengið. Tvennum vefstólsgerðum kynntist ég, er að mestu
leyti voru eins og myndirnar á A og B á spurningaskrá nr 15. Foreldrar
mínir áttu vefstól af A gerðinni fram um 1890, þá var smiður fenginn til
þess að breyta honum í B gerðina, þótt ekki væri hún að öllu eins. Smiðurinn
er breytinguna framdi ar vel hagur bæði á tré og málma og fórst starfið
vel úr hendi, og var sá vefstóll lengi notaður. Þá er að
greina frá mismun myndarinnar A og þess vefstóls, sem ég þekkti. Vefjarrifurinn
(stangarrifurinn)
p4
var staðsettur í
þríhyrningi, er felldur var í kverkina, sem myndaði vinkilhorn milli afturstöpla
og efstu hliðarrima vefstólsins. Armar skeiðhaldsins voru þannig
að efri hluti þeirra var mun breiðari en þar, sem þeir gengu gegnum þverspýturnar,
er héldu að skeiðinni, en í breiðari hlutann voru gerðar raufir, hæfilega
breiðar fyrir þykkt efstu hliðarrimanna. Sívalur járnteinn lá þvert
yfir raufarnar, og héldu þeir uppi skeiðarhaldinu, er því var smeygt á
rimarnar. Ofan á rimunum var gengið frá járni upp á röð með 3 skorum
í röndinni. Í þeim skorum hvíldu járnteinar skeiðarhaldsins, og var
þar hægt að færa það fram eða aftur, eftir því er henda þótti. Þá
var skammelarimin staðsett milli framstöplanna neðan við setubekkin. Frá
setubekknum var þannig gengið, að sverar járnlykkjur voru reknar framan
í framstöplana, og aðrar 2 til endanna, gegnum setubekkinn. Í þeim
voru festir járnkrókar, er var krækt í lykkjurnar framan í stöplunum. Þetta
var öruggur útbúnaður á sætinu. Annan útbúnað sá ég á setubekk við
vefstól, en hann var svo svikull að vefarinn lá í pallinum er síst skyldi.
Þá er að geta um uppihöld hafalda. Hafaldssláin, sem lá á milli
og ofan á efstu rimunum, hélt uppi höföldunum,
p5
á þann hátt, að bundið
var upp um slána 2 trissum yfir báðum endum hafaldaskaftanna. Á hjóli
trissarma eru bönd með krókum á báðum endum, sem krækt er í lykkjur á hafaldasköftunum.
Milli hafalds og hliðarskafta eru bönd með króka á báðum endum er
tengja saman sköftin og samskonar bönd tengja saman hliðarsköftin og skammelin.
Krækingar milli skafta og skammela voru breytilegar eftir því hvaða vend
átti að vera á voðinni. Þegar A vefstól var breytt í B, var
byrjað á því að saga afturstöplana sundur ofan við bómurimina, skift var
um áður kallaðar miðhliðarrimar, en látið í þeirra stað breitt og viðamikið
borð, þar var vefjarrifurinn staðsettur afturundir afturstöplunum. Rifshausinn
var utan á vefstólsgrindinni vefaranum til hægri handar framan á hausinn
var negldar krossspýtur er notaðar voru þegar slangan var undin á rifinn.
Járngaddar voru reknir í hausinn með jöfnu millibili og var stillir
á þeim til þess að takmarka áfæruna. Um miðju vefstólsins voru uppstandarar
felldir utan í hliðarborðin og treyst með skrúfnagla gegnum hvorttveggja.
p6
Slá var felld ofan
á uppstandarana sem var nefnd hafaldaslá og gengdi sama hlutverki og á
mynd A. Skeiðarhald var staðsett á sama hátt og á A myndinni. Þverrimar
breiðar voru milli hliðarrimanna öllu framar en armar skeiðarhaldsins í
þær var voðarrifurinn settur og var hausinn á honum innan við rimina til
hægri handar vefarans. Á hausinn var negldur járnhringur fremur smátenntur
á efri brúnina og var hann það stærri en ummál haussins að tennurnar stóðu
út af brúnum hans. Járnloka var þar staðsett þannig, að hún gekk
eftir tönnunum er rifnum var snúið áfram, en hindraði að hann gæti gengið
til baka. Á þennan hátt var vefurinn spanaður. Gat var borað
gegnum hinn enda rifsins við innanverða þverrimina, í það var settur nagli
er stóð út af rifnum beggja vega og hindraði að hann gæti gengi til. Ofan
í spor á hliðarrimum var felld þverspýta, er var nefnd hnéslá, stækkaði
hún rými vefarans er hann sat að starfi. Allflest heimili munu hafa
átt vefstól, en þar sem þeir voru ekki var vefnaðinum komið fyrir á öðrum
bæjum. Ekki man ég til þess að vefstólar væru til sölu, hitt mun
hafa verið tíðara, að þeir væru smíðaðir heima. Hraðskyttu
og tvíbreiða vefstóla heyrði ég nefnda, en ekki varð ég þeirra var hér
um slóðir.
p7
Skeið: Vefjarskeiðar
voru 5 kvartel á lengd, og voru nefndar eftir tannatölu á kvarteli. Flestar
þeirra voru 80 til 100 tanna, en fátíðar voru 70 og 120 . Allar voru
þær útlendar og engar sá ég né heyrði talaða um er smíðaðar voru hérlendis.
Ekki heyrði ég önnur nöfn á skeiðunun. Vefjarskyttur: Allar
voru þær smíðaðar úr harðviði, eik, brenni og aski. Breiðastar voru
þær um miðjuna. Þar gjört hús fyrir spóluna. Í öðrum enda þess
var gengið frá járnteini er kallaður var ýmist spólu eða skyttuteinn. Í
hinum enda hússins var gengið frá málmplötu með holu í miðju, en lítil
rák var ofan að holunni, eftir henni var hinum enda teinsins þrýst ofan
í holuna, og sat þá teinninn fastur í miðju spóluhúsinu. Spóluhúsið
var oftast tæpur þriðjungur að lengd skyttunnar. Endar skyttunnar voru
miklum mun grennri en miðjan, skorið var sveigmyndað úr þeirri hliðinni
er að vefaranum snéri, en af hinni hliðinni, er frá vissi, var tekið af
endanum þannig að endarnir voru út af miðju skyttunnar. Einnig voru
endarnir mjög þynntir fram. Þá var eir eða látúnshlíf sett á endana
er var mjög grönn fremst. Neðan á skyttuna voru settir 2 látúnsvírar
og voru vinkilkrókar á endum þeirra reknir neðan í skyttuna, en þannig
var að þeim
p8
þrengt, að þeir gátu
ekki lagst alveg að skyttunni, og voru undir 2/3 hlutum hennar. Þetta
minnkaði svigrúm skyttunnar er henni var skotið gegnum skilið. Á
hlið spóluhússins er að vefaranum snéri, var gat, sem tryggt var á ýmsun
hátt gegn því, að ívafið af spólunni, er gegnum það gekk, mætti þar engri
hindrum. Þær spólur er ég kynntist voru allar úr trávið. Þær
elstu voru með beinhnúðum er voru felldir á enda leggsins, en illa þótti
rekjast af þeim til endanna. Renndu spólurnar voru þannig að endar þeirra
voru hæstir og jafn halli ofan á legginn. Þá sá ég notaða fyrir spólur,
hólka, er beygðir voru saman úr þykktu pjátri, hnúðalausir. Þóttu
þeir neyðarúrræði. Roðspólur sá ég ekki. Spólurokkur: Spólurokknum
gjörði ég skil í svari mínu við spurningaskrá 14 og vísa til þess.
Spanstokkur: Spanstokkur er einnig var kallaður sprauta, var
hafður til þess að halda út jörðum voðarinnar, svo að hún héldi sömu breidd
og hún hafði í skeiðinni. Varð þessvegna að gæta þess að færa sprautuna
er voðin gekk fram. Tvennar gerðir sá ég af sprautum. Endar
sprautunnar voru röskir 2 þumlungar á breidd.
p9
Grannir málmoddar
voru í endunum, er stungið ar í voðarjaðarinn. Skammt frá endum var
þverskora gerð inn að miðju spýtunnar frá báðum hliðum. Síðan var
....... rennt í sundur milli skoruendanna, og voru 2 helmingar jafnir.
Þá voru göt gegnum báða helmingana og nokkur fleirri á öðrum. Band
var þrætt í götin og helmingarnir bundnir saman. Með því að færa
til bandið í götunum, var hægt að stytta eða lengja sprautuna eftir þörfum.
Klúrur voru á báðum helmingunum til þess að halda andstæðingnum niðri.
Hin gerðin var þannig að þverskorur voru gerðar gegn hvor annarri
í renndur spýtunnar skammt frá enda hennar, en miðhlutinn skorinn úr hinum
hluta hennar og tekinn þar í sundur skammt frá enda hennar. Þá voru
boruð göt þvert í gegnum þessa 3 arma og sívalur málmás rekinn í gegnum
á einum stað, og var þolinmóður sprautunnar. Málmgjörð var smeygt
upp á tvíarmaða hlutann, og var hún færð yfir á neðri hlutann, er sprautan
var spönuð. Hægt var að lengja og stytta eð því að færa þolinmóðinn.
Að leggja upp vef: Um það hefi ég fátt að segja annað
en það að farið var eftir lengd þráðarins er í vefjarslönguna átti að fara.
Breidd voðarinnvar var ákveðin, og varð að hafa ákveðinn þráðafjölda.
p10
Efnið ákvað því lengd
slöngunnar. Gangurinn var þannig: þráðurinn var hespaður af rokksnældunni.
Ummál hespuhjólsarmanna 3 álnir. 50 umferðir voru kölluð knekk
og spotti hafður til þess að greina þau hvert frá öðru. Þar sem lengd
hespunnar var kunn, var auðvelt að reikna hvað slangan mátti vera löng.
Ekki er mér kunnugt um hvaða aðferð var notuð við að reikna út slöngustærð
eftir þunga þráðarins. Sá aðeins einu sinni komið með hnykla í vefjarslöngu,
og er sennilegt að þar hafi verið miðað við þunga þráðarins, en vafasamari
hefir sá grunnur verið á að byggja en lengdarmálið. Sauðvölur voru
almennt notaðar til að vinda á hnykla, en aðallega var það prjónaband og
saumþráður. Að reikna í skeið: Að reikna í skeið vissi
ég ekki til að ylli vandræðum. Gerð allra voða var miðuð við breidd
og varp. Væri efnið af skornum skammti, var það látið koma fram á
breiddinni, en auðvitað var varp voðanna miðað við í hvaða klæðnað þær
áttu að fara. Að reikna í vef: Þegar reikna átti út
vef í 80 tanna skeið, var fyrst athugað að skeiðin var með 400 tennur.
Væri gjört ráð fyrir
p11
að hafa 2 þræði í
annarri tönn, en þrjá í hinni, og til að fylla út í skeiðina þurfti slangan
að hafa 1000 þræði. Þá var vitað hvað slönguefnið var margar álnir
og var þá reiknað hvað voðin mátti vera löng. Í spurningunni er talað
um munstur, er ég býst við að sé hið sama og við hér eystra köllum vígindi,
t.d. vaðmálsvígendi, einskeftu vígind osfrv., en munstur var það kallað,
er slanga og ívaf var mislitt eða annað tveggja. Ekki sagt um hvaða
reglum var fylgt þegar þungi þráðarins var hafður að undirstöðu, var sú
aðferð gengin um garð, er ég var að alast upp, en hinu man ég eftir að
spunakonur voru að vigta hespur, sem þær vissu hvað höfðu langan þráð og
töluðu um hvað margra lóða garn það væri. Að reikna í skeið:
Þegar uppfestingu vefs var það langt komin að búið var að draga í
höföldin, var vitað um þráðafjölda slöngunnar, og var hann venjulega sá
er ráð var fyrir gert, en ystu þræðirnir færri, var það látið koma fram
á voðarbreiddinni, en ekki á varpinu, og jafnmargar tennur á báðum endum
skeiðarinnar ekki notaðar. Hins vegar var varp voðanna mjög misjafnt
eftir því í hvaða fatnað þær áttu að fara.
p12
Að reikna í vef:
Þessu tel ég að mestu svarað við að leggja upp í vef. Uppistaða
í vef var slönguefnið kallað, en slanga eftir að það kom af rakgrindinni.
Fyrirvaf og ívaf nefndist sá hluti vefsins er skyttan flutti gegnum
skilin. Veft heyrði ég nefndan á síðustu árum hins almenna vefnaðar
iðnaðar hér á Fljótsdalshéraði, og mun það orð hafa verið aðflutt.
Rakningsgrind: Rakgrind var það áhald kallað er vefjarslanga
var rakin á, og var hún þannig gjörð að 2 spýtur jafnlangar voru lagðar
saman í kross og tengdar saman á þann hátt, að spor var tekið í flatveg
beggja, og voru gerð nákverna fyrir breidd spýtanna. Þegar spýturnar
voru felldar saman í sporin, gátu þær ekki gengið til í krossinum. Þannig
voru báðir endar rakgrindarinnar gerðir. Hliðar grindarinnar, er
voru mun lengri en krossarmarnir, voru felldar inn í enda krossanna og
mynduðu vinkilhorn við þá. Krappar voru settir í hornin til styrktar.
Eina rakgrind þekkti ég, er hafði þriðja krossinn í miðjunni. Hún
þoldi vel þungar slöngur án þess að skekkjast. Víð göt voru gerð
í miðja krossana. Gegnum þau var langur timburás og stóðu endar hans
bæði uppúr og niðurúr krossinum. Þegar farið var að rekja vef, var
rakgrindin venjulega höfð undir lofti í portbyggðu húsi, baðstofu
p13
eða framhýsi. Neðri
endi ássins var hafður í holu er gerð var í spýtu er höfð var undir enda
hans á gólfinu, en efri endinn var hafður í hanka úr tré eða leðri, sem
negldur var utan á bita er loftið hvíldi á. Milli tveggja hliðarálma
grindarinnar voru settir 2 hælar er nefndir voru rakgrindarhælar, en utan
í þá voru festir 2 hælar í annan en 3 í hinn og voru þeir kallaðir skilhælar.
Rakgrindur munu hafa verið færri en vefstólar. Balbínur, balbínustóll:
Balbínum og balbínurokk hefi ég lýst í svari við spurningaskrá 14,
og vísa til þess. Balbínustóll var þannig gerður að 3 uppstandarar
voru festir í borðstúf að neðan, og spýta var felld ofan á endana til þess
að halda þeim saman. Milli uppstandaranna var myndað rúm fyrir 2
balbínur samhliða. Göt með jöfnu millibili voru boruð á uppstandarana
og sívalir járnteinar í þeim, sem balbínurnar ultu á er rakið var. Neðan
á borstúfinn voru þverspýtur negldar, til þess að gjöra hann stöðugri,
er af honum var undið. Misjafnir voru þeir á hæð, fyrir 12 eða 16
balbínur. Kallað var það að balbína, að fylla þær.
Rakningsspaði: Rakningsspaða sá ég engan né heyrði talað um, en völur
heyrði ég talað um, að hafðar hefðu verið á vefjarþráðum, þá rakið var.
p14
Rakningsstokkur:
Eins og ég mun hafa getið um, sá ég aðeins einu sinni rakið úr hnyklum.
Var það nágrannakona er kom með vefsefnið og fékk það rakið. Smá
ílát voru tínd saman undir hnyklana. Rakning á rakningsgrind:
Uppsetningu rakgrindar sagði ég frá, er ég lýsti henni. Áður
en byrjað var að leggja á grindina, var álnað ofan af einni balbínunni
jafnlangur þráður og slangan átti að hafa, var þar hnýtt merki á þráðinn,
síðan var hann undinn upp á balbínuna aftur. Þá voru endar allra
þráðanna bundnir saman, en fyrir ofan hnútinn var þræðinum skift í 2 jafna
hluta og smeygt upp á fremsta hælinn af 3 er festir voru utan í rakgrindarhælinn
efst á grindinni. Síðan var tekið þéttingsfast utan um þræðina með
vinstri hendi og fyrsti fetinn lagður á grindina á þann hátt, að hann var
lagður ofan á annan skilhælinn en undir hinn, en grindinni snúið með hægri
hendi þar til að komið var að markinu á merkta þræðinum. Þá var neðri
grindarhællinn settur í grindina og bundinn og stillt svo til að markið
á þræðinum kæmi framan á fjarri skilhælinn. Var fetinn lagður undir
hinn hælinn, en ofan á þann fremri og brugðið um hann og farið til baka,
og var þá fetinn lagður ofan á hinn skilhælinn og til baka upp grindina
neðan við fyrri fetann.
p15
Þegar komið var að
efri skilhælunum, var fetinn lagður ofan á skilhælinn, sem fyrri fetinn
var undir, en undir hinn hælinn, og síðan framyfir fremsta hælinn, án þess
að mynda skil þar. Tveir fetar fram og aftur um grindina voru nefndir
gangur. Utan um fyrsta ganginn var bundinn spotti, og var honum brugðið
um og milli þeirra er á eftir komu. Er búið var að rekja vefinn,
voru spottar dregnir í skilin og bundið að, bæði að ofan og neðan, og gátu
gangaskil ekki raskast. Spottar þessir voru nefndir skilspottar.
Venjulega voru 2 við að leggja fyrsta ganginn á grindina. Var þess
vel gætt að halda þétt og stöðugt um fetann, og leggja hann ávallt á bera
grindina, en ekki utan á það sem komið var, og fyrir neðan fetana. Þegar
lokið var að rekja, nefnist uppistaðan á grindinni slanga. Þá var
slangan tekin af grindinni þannig, að byrjað var á efri enda og brugðin
lykkja á hann. Gegnum hana var hendi rétt fram á slönguna, og hún
dregin í gegn. Myndaðist þá lykkja er var hnýtt á sama hátt og hin fyrri,
og svo koll af kolli, þar til hinn endi slöngunnar var dreginn gegnum síðustu
lykkjuna. Þetta var kallað að lykkja niður af grindinni. Væri um
mislita uppistöðu að ræða voru litaskiftin höfð á fyrjunarhælunum. Ekki
kynntist ég því að framyfir skot væru viðhöfð er uppistaða var mæld. Fyrir
henni var gjört ráð í upphafi.
p16
Að rekja á veggjahæla
og rúmstöpla: Þeirri aðferð kynntist ég ekki, hinsvegar heyrði ég
talað um þá aðferð í svipaðri fjarlægð og kljásteinavefnað.
Hafaldagrind og höföld: (hér er mynd af hafaldagrind). Þá hef
ég gert tilraun til að teikna hafaldagrind, þótt ekki tækist fimlega. Hafaldaefnið
ar rakið þannig að þræðinum var brugðið um efri enda augteinsins er upphaf
stendur, og mælt hvað hann þurfti að vera langur, var þar gjörð lykkja
og vísifingri brugðið í enda hennar. Síðan var þráðurinn hespaður
milli teinsins og fingursins. Þegar nóg þótti komið í svip, var hespan
skorin sundur við fingurinn og var fenginn annar helmingur í hafaldið.
Hinn var fenginn á sama hátt, en hafður mun lengri sökum þess að
með honum var myndað auga hafaldsins og hnýtt að teininum, en hinum þræðinum
brugðið í lykkjuna áður en hnýtt var að.
p17
Venjulega voru 2
að hnýta og höfðu grindina á milli sín. Hnýta varð hnúta sem ekki
rann á. Heyrði ég hann nefndan bæði spöruhnút og línuhnút. Útaf
hliðum grindarinnar stóðu endar gaflanna, milli þeirra var bundinn sterkur
spotti er kallaður var leyniþráður. Þegar búið var að hnýta að hliðunum,
var endunum einnig brugðið um þræðina og hnýtt að. Þegar búið var
að hnýta hafaldið var neðri gafl grindarinnar tekinn af henni og hafaldasköftunum
smeygt með hliðunum og leyniþræðirnir bundnir um enda þeirra og fast strengdir,
svo höföldin gátu ekki gengið af sköftunum. Augateinninn var lítið
grennri niður en hafaldið hnýtt efst um hann, og fært niður er því var
lokið. Er vefnaði var lokið var höföldunum vafið um önnur sköftin,
bundið utan um þau og hengd upp á þurrumstað. Stálhöföld heyrði ég
ekki nefnd, en höföld með stálaugum heyrði ég talað um, en sá ekki. Þau
fengu misjafna dóma of voru mjög fátíð. Vinnslu hafaldaþráðar hef
ég getið í fyrri svörum mínum. Vefjarkambur: Hann var
gjörður af 2 spýtum jafnlöngum. Á annarri voru hælar út við hvorn
enda. Á hinni voru spor, sem hælarnir gengu gegnum. MIlli hælanna
var áþekk lengd og hafalda og skeiðar og í það bil boraðar 50 holur, og
þær reknir sívalir tindar
p18
úr brúnspæni. Rás
var gjörð á milli sporanna á hinni spýtunni og síðan færð á hælana, og
gengu þá tindaendarnir inn í skoruna. Þá var loka sett í hælana og
vefurinn lokaður í kambinum. Að láta í kamb: Það var
kallað að leggja í kamb, er slöngunni var dreyft á milli tindanna í vefjarkambinum.
Fór það eftir breidd slöngunnar, hvort lagt var í hann allan eða
ekki, en hins var gætt að hafa jafn breitt í kambinum og átti að verða
í skeiðinni. Fetunum var síðan skift jafnt eftir því er hægt var,
milli tinda þeirra er notaðir voru, en aldrei var feti klolfinn til þess
að jafna þráðafjölda. Rifskaft var það skaft kallað sem fest var
í rifinn og gekk gegnum afturskilið, og var sterkur þráður bundinn um enda
þess, og var hann síðan dreginn gegnum fremra skilið og bundinn um hinn
enda skaftsins. Hann var vel strengdur. Að festa upp: Það
var kallað jöfnum höndum að festa upp, og að setja upp vef.
Að bóma vef: Að vinda slöngu á slöngurif var kallað að bóma vefinn.
Rifurinn var þannig gjörður, að djúp skora var í honum endilöngum, ofan
í hana var rifskaftið látið. Tveir kragar voru
p19
utan um rifinn og
3 göt voru boruð gegnum báða enda hans. Í þeim voru járnteinar sem
kragarnir voru felldir að með því að færa til járnteinana í götunum var
hægt að lengja eða stytta bilið á milli kraganna eftir þörfum. Þá
voru kragarnir færðir upp á skaftsendana í skorunni og héldu því föstu.
Venjulega voru 4 menn við að bóma vefinn. Tveir undu
á rifinn, einn gætti kambsins, og þess að slangan legðist slétt á rifinn
og þétt að krögunum og greiddi úr flækju, ef fyrir kom. Sá fjórði
hélt í slönguna og þótti það mestu skifta að það tækist vel. Frá
slöngurif var slöngunni brugðið upp yfir bómu og fram yfir efri framrim,
og þaðan fyrir voðarrifinn. Aldrei sá ég bómaðan vef án þess að kragar
væru á rifnum, en um það heyrði ég talað. Þegar búið var að bóma,
var komið með 2 sköft, sem nefnd voru skilsköft. Voru endar þeirra
bundnir saman með stuttu millibili, er búið var að smeygja þeim í skilin.
Þá voru öll bönd leyst af slöngunni, og breitt úr henni á sköftunum,
og enda skift í mörg smá hnýti, til undirbúnings við hafaldadrátt.
Að draga í höföld: Tveir menn voru jafnan við það að draga
í höföld, sat annar framan við höföldin. Byrjaði hann á því að telja
25
p20
höföld á fremsta
hafaldi, brá hann þeim í greipina milli þumal- og vísifingurs vinstri handar.
Þá tók hann áþekkan fjölda af næsta hafaldi milli vísifingurs og
löngutangar. Eins fór hann með aftari höföldin, og tók þau í greiparnar
er eftir voru. Hinn sat aftan við vefstólinn og rétti fram þræðina.
Byrjaði hann að leysa lykkjuna á jaðarhnýtinu með skilgreiningu og
rétti hafaldamanni er risti fram úr lykkjunni, og rétti til baka. Þá
var réttur jaðarþráðurinn, og var hann dreginn gegnum augað á aftasta hafaldinu.
Þeir næstu í þau næstu og sá fjórði í fremsta hafaldið. Þetta
var svo endurtekið þar til höföldin í þumalgreipinni voru þrotin, og 100
þræðir komnir í hafaldaaugun. Þráðarendarnir sem lagðir voru til
hægri fram á höföldin voru teknir í tvennt og hnýttir saman og lykkja gjörð
á seinna hnútsbragðið. Sama aðferð var endurtekin þar til slangan
var búin. Sá er rétti fram, varð að gæta þess að þræðir hvers feta
kæmu rétt fram. Að draga í skeið: Áður en byrjað var
að draga í skeiðina voru bönd bundin milli efri og neðri hafaldaskaftanna,
og voru þau höfð það slök að skeiðinni var smeygt inn fyrir þau, og var
hún látin halla lítið að manninum í henginu. Til þess að draga þræðina
gegnum skeiðina var notað áhald er kallað var gikkur.
p21
Þetta var venjulega
lítil spýta, sem var mjög þynntur fram og krókur á endanum. Sá er
dró í skeiðina tók þráðarknippið í vinstri hendi, rak gikkinn upp á milli
tannanna þar sem hann sat fastur, tók síðan þræðina með hægri hendi og
lagði þá á skeiðina þvert fyrir gikkinn, og dró þá í gegn. Ekki kynntist
ég því að 2 væru við að draga í skeiðina. Þegar 100 þræðir voru komnir
í gegn, var þeim skift í tvennt og hnýtt að. Að hnýta fram:
Þegar búið var að draga í skeiðina var skeiðarhaldið látið á vefstólinn,
og skeiðin í það. Þá var komið með skaft er uppistaðan var hnýtt
fram á, og nefnt var framhnýtingarskaft og vefstólssnærið. Það hlaut
það nafn, af því að það var ekki notað til annars en við uppsetningu og
fellingu vefa. Miðju snærinu var bundið um mitt skaftið og endarnir
dregnir í gegnum göt á voðarrifnum, er voru náið endum hans, og síðan var
þeim bundið um enda framhnýtingarskaftsins. Þá var byrjað á framhnýtingu
á þann hátt, að 100 þráða hnútur var leystur um miðja skeið og helmingur
hans hnýttur fram yfir skaftið. Síðan voru jaðrahnýtingar teknir
og gjörð sömu skil, og síðan koll af kolli, þar til slangan var öll komin
fram. Þetta verk varð að vinna af mikilli vandvirkni svo vel færi.
Þræðir allir jafnt strengdir.
p22
Uppbinding:
Henni hef ég að nokkru lýst, er ég lýsti vefstól, og er þar litlu við að
bæta. Útlit voða tók breytingum eftir því hvernig krækt var frá höföldum
niður í skammel. Aðallega voru 3 vefnaðartegundir framleiddar: vaðmál,
einskefta og vormeldúkur. Afbrigði frá þeim voru klæðisvefnaður og
brekáns. Áferð vefnaðarins var kölluð vígindi, og var hún breytileg
eftir því sem krækt var upp og stigið. En hver krækjuaðferð tilheyrði
hverri vefnaðartegund er ég búinn að gleyma. Vefjarhnúta heyrði ég
ekki nefnda, en línuhnútur var notaður við vefnað vegna þess að hann var
fyrirferðar minnstur, og aldrei rann á hann. Að draga fyrir:
Þegar vefarinn settist í stólinn, og steig í skammelin, kom skilið
í ljós, og skyttunni var skotið í gegnum það. Oftast var gefið upp
í, sem kallað var, og var það framkvæmt þannig, að vefarinn brá fingri
eða fleirrum, niður um miðja slönguna og ýtti ívafinu í boga upp að skeiðinni,
og hún lögð að áður en annað skil var stigið. Voð var kölluð vel
vörpuð þess efnismeiri sem hún var, og var það gjört með því að gefa upp
í og með því að hafa 3 þræði í tönn. Þeirri hendinni er skyttunni
skaut var gripið ofan í skilið, og gefið upp í og síðan um skeiðar og ívafið
slegið að. Voru þá oft framkvæmd snör handtök.
p23
Strax þá búið var
að vefa það breiða mön, að spanstokkurinn hafði þar sæti, var hann lagður
á og stilltur þannig að hann hafði sömu lengd og breidd slöngunnar í skeiðinni.
Engin hætta var á því að voðin gengi að sér, ef spanstokkurinn var
þétt færður. Þegar búið var að skjóta fyrstu fyrirdrögunum, var tekinn
sterkur og toglaus spotti, rekinn hnútur á enda hans. Þá var mæld
alin frá hnútnum á spottaendanum, og hann látinn ofan á milli þráðarma
og ofið að. Hnúturinn varnaði því að spottinn drægist úr voðinni.
Er búið var að vefa alin var spottin tekinn og notaður aftur. Þetta
var kallað alinmál. Lítið var um misfellur í vel röktum og vel uppsettum
vef, nema ef slönguþráðurinn var grannur og snúðlinur, og var þá ekki annað
fyrir en bæta og hnýta, en þolraun þótti það vera. Ekki vantaði það,
að talið væri um aðsókn á fyrri dögum, en fáum hygg ég að hafi verið alvörumál,
en sjálfsagt var að nota tækifærið, ef tilefni var til, er góðkunningja
bar að garði. Áfæra var það nefnt að losa af slöngurif og vinda á
voðarrif. Að fella vef: Að ljúka vefnaði og taka hann úr vefstól,
var kallað að fella ef. Neðanafgangur voru þeir endar kallaðir, sem
af gengu, og voru notaðir til aðgjörða. Krummabrækur af framhnýtingarskafti.
p24
Þóf: Mig rekur
minni til þess að okkur krökkunum þótti mikið til koma þegar fara átti
á svokallað fótaþóf. Nýofin voð hafði verið tekin niður úr vefstólnum.
Ef hún var löng, var henni skift í stykki, er hæfileg þóttu að hafa
undir fótum í einu. Þá var settur pottur á hlóðir og hitað mikið
vatn. Þegar sauð, var því hellt í stóran bala, og þvottaefni sett
saman við. Upp úr þessu var voðin þvæld og þvegin. Síðan tóku
2 menn balann með voðinni og báru fram í bæjardyr. Höfðu þeir sinn
stafinn hvor meðferðis. Annar þeirra greip hendi ofan í voðina og
frá stafnum í lykkju þá er myndaðist og gekk frá dyrunum, þar til dyramaður
var búinn að rekja voðina upp úr balanum, og brá endum hennar utan um sinn
staf, er hann hafði þversum í dyrunum. Síðan tók útimaðurinn að snúa
upp á voðina og gjörði hann ýmist að snúna á eða toga í voðina, eftir mætti
og rann þá vatnið úr henni, og ekki hætti hann fyrr en hún var komin í
einn hnút upp við hendur dyramanns. Þá var voðin borin til baðstofu,
og rakin sundur ofan á sterkan hlera, sem lagður var ofan á pallinn. Fór
þá þófarinn að fækka fötum, og var oftast á nærfötum einum. Betra
þótti að hafa eftirlit með þófaranum,er honum hljóp kapp í kinn. Þegar
þóf fór að koma í voðina, tóku 2 hana milli sín og teygðu, héldu um jaðrabrúnir
og lögðu nærri saman
p25
og kipptu síðan snöggt
og fast í jaðrana, og ef að þeir urðu vel samtaka kom hár smellur, og var
það kallaður búmanna smellur. Þetta var kallað að kippa, og var endurtekið
svo oft sem þurfa þótti. Oftast voru karlmenn á heimilinu er þæfðu.
Þófið var miðað við í hvaða fatnað voðin átti að fara. Þófaralaun
var sjálfsagt að gjalda, og var það oftast í mat eða drykk og öðru því
er þófaranum þótti til koma. Alkunn ar hér vísan til Bárðar á jökli, og
kváðu unglingar hana hárri röddu, er þeim þótti seint ganga þófið. Vísan
var höfð svona: Bárður min á jökli, leggst þú á þófið mitt - Eg skal gefa
þér lóna innan í skóna - hálfa skeifu og nagla þrjá - mórautt lamb þegar
ég á - og láttu ganga þófið þá. Ekki var ég þess var að borgun
væri tekin fyrir að þæfa voð, var það talinn sjálfsagður nágrannagreiði.
Þegar þófi var lokið, tóku 2 menn voðina og undu hana upp á fjöl,
teygðu hana á lengd og breidd. Þá var tekin önnur fjöl og undið af
þeirri fyrri á hana og vandað vel, og látin undir far. Lítið var
um það að voðir væru sendar í verksmiðjur til lóskurðar eða litunar. Votaþóf
var oftast þæft í stampi úti í fjósi.
p26
Þurubragur ortur
af séra Ólafi Indriðasyni á Dvergasteini. Lofsyng ég Þuru sem þörfust var
hér - þakklæti henni og virðingin ber - hennar frá Silstöðum frægðin út
fer - fúna því ekki, hún skyldi hjá mér. Eina hér nýlega bjó hún til brók
- bandið hún rétt fyrir mánuði tók - höfuð, mund, læri og handleggi skók
- handagang mikinn og skrum jók. Af hennar vörum fékk orð ekki neinn
- öllum hún dögunum þagði sem steinn - hver hennar talaði hrund eða sveinn
- hann varð að skrafa það allt einn. Svitinn í dropum af drósinni rann
- dansinn að neðan í setinu brann - andlit af raununum umhverfast vann
- um hana mokkaði gufan.
Nr. 1261
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður var ekki hafinn að hausti, nema ef svo
stóð á, að tóskapur frá síðasta vetri hafði ekki komist í voð einhverra
orsaka vegna. Hausttíminn fór mestur í að hirða um búgripina, lóga
til vetrarins, sjóða og ganga frá vetrarforðanum til geymslu í salti og
sýru. Einng fór mikill tími í það að hirða um eldivið er allur var heimaframleiðsla
og starfsfrekur. Oftast mun hafa verið byrjað á því að spinna
prjónaband og þráð er hafður var til aðgerðar á ullarfatnaði. Ekki
man ég til þess að höfð væri föst venja á því á hvaða vefjarefni byrjað
var, heldur mun brýnust þörf hafa ráðið þar mestu. Oft var byrjað
á að tæta í þráðardúksvoðina, var mjög vönduð vinna og ull til hennar.
Uppistaða og ívaf var spunnið mjög grannt, og varð voðin þessvegna
varpminni en úr gildari þræði. Þessi voð var aðallega notuð í nærfatnað
og rekkjuvoðir. Lítið var um það að vefstóll væri settur saman fyrir
jól. Þótti óhentugt að stunda vefnað í skammdeginu. Um þorrakomu
var tíðast byrjað. Þá fór dag að lengja og birta að skýrast, og aðstaða
öll að batna í misjafnlega björtum húsakynnum. Ef vefari var á heimilinu
var venjan
p2
að hliðra þannig
til með útiverk að hann gæti stundað vefnaðinn frátafa lítið. Voru
þessar aðstæður ekki, var fenginn vefari, og var það alltítt að góðir vefarar
stunduðu vefnarvinnu á vetrum, ýmist hjá öðrum eða tóku voðarefnið heim.
Afköst í vefnaði fóru aðallega eftir tvennu: hversu vefarinn var slyngur
í starfi og hinu hvort uppistaðan slitnaði mikið eða lítið. Væri
þráðurinn grannur og snúðlinur þótti það þolraun að koma voðinni fram,
og vildu fáir við það fást. En metnaðarmál var það flestum að ljúka
góðu dagsverki. Aðfengnum vefurum var ýmist goldið dagkaup eða vist auratal
á alin. Hvert gjaldið var man ég ekki, en dagkaupið var 1 til 1 1/2
króna. Hvað setið var lengi í vefstólnum fór mjög eftir aðstæðum
og kappi vefarnas, ef um ígripavefnað var að ræða. 10 til 20 álnir
ofnar á dag þótti gott dagsverk, og átti hald slöngunnar sinn þátt í því.
Þroskamiklir unglingar 14 ára og eldri fóru að fást við vefnað, ef
aðstæður leyfðu, þá búið var að festa upp vefinn. Ekki varð ég þess
var að vefnaður væri hafður til vöruskifta, enda var það metnaður allra
betri heimila að framleiða flestar nauðsynjar sínar.
p3
Vefstóll: Vefstóll
var hann oftast kallaður, þó heyrði ég stöku sinnum nefndan vefstað. Kljásteinsvefnaðinn
heyrði ég oft talað um, en ekki get ég fullyrt um það hvenær hann lagðist
alveg niður, en hinsvegar heyrði ég oft talað um harm, og hið mikla erfiði
er honum fylgdi. Það var talið með bestu afrekum í því starfi, ef
ofin var ein alin á dag. Engar menjar sá ég frá þeim vefnaði nema
steina er kallaðir voru kljásteinar. Voru þeir sjáanlega höggnir til og
þynntir í eina brúnina og gat gert í gegnum hana. Kljásteinar þessir
voru notaðir í hengsli á hurðir, sem áttu að falla aftur, er um dyrnar
var gengið. Tvennum vefstólsgerðum kynntist ég, er að mestu
leyti voru eins og myndirnar á A og B á spurningaskrá nr 15. Foreldrar
mínir áttu vefstól af A gerðinni fram um 1890, þá var smiður fenginn til
þess að breyta honum í B gerðina, þótt ekki væri hún að öllu eins. Smiðurinn
er breytinguna framdi ar vel hagur bæði á tré og málma og fórst starfið
vel úr hendi, og var sá vefstóll lengi notaður. Þá er að
greina frá mismun myndarinnar A og þess vefstóls, sem ég þekkti. Vefjarrifurinn
(stangarrifurinn)
p4
var staðsettur í
þríhyrningi, er felldur var í kverkina, sem myndaði vinkilhorn milli afturstöpla
og efstu hliðarrima vefstólsins. Armar skeiðhaldsins voru þannig
að efri hluti þeirra var mun breiðari en þar, sem þeir gengu gegnum þverspýturnar,
er héldu að skeiðinni, en í breiðari hlutann voru gerðar raufir, hæfilega
breiðar fyrir þykkt efstu hliðarrimanna. Sívalur járnteinn lá þvert
yfir raufarnar, og héldu þeir uppi skeiðarhaldinu, er því var smeygt á
rimarnar. Ofan á rimunum var gengið frá járni upp á röð með 3 skorum
í röndinni. Í þeim skorum hvíldu járnteinar skeiðarhaldsins, og var
þar hægt að færa það fram eða aftur, eftir því er henda þótti. Þá
var skammelarimin staðsett milli framstöplanna neðan við setubekkin. Frá
setubekknum var þannig gengið, að sverar járnlykkjur voru reknar framan
í framstöplana, og aðrar 2 til endanna, gegnum setubekkinn. Í þeim
voru festir járnkrókar, er var krækt í lykkjurnar framan í stöplunum. Þetta
var öruggur útbúnaður á sætinu. Annan útbúnað sá ég á setubekk við
vefstól, en hann var svo svikull að vefarinn lá í pallinum er síst skyldi.
Þá er að geta um uppihöld hafalda. Hafaldssláin, sem lá á milli
og ofan á efstu rimunum, hélt uppi höföldunum,
p5
á þann hátt, að bundið
var upp um slána 2 trissum yfir báðum endum hafaldaskaftanna. Á hjóli
trissarma eru bönd með krókum á báðum endum, sem krækt er í lykkjur á hafaldasköftunum.
Milli hafalds og hliðarskafta eru bönd með króka á báðum endum er
tengja saman sköftin og samskonar bönd tengja saman hliðarsköftin og skammelin.
Krækingar milli skafta og skammela voru breytilegar eftir því hvaða vend
átti að vera á voðinni. Þegar A vefstól var breytt í B, var
byrjað á því að saga afturstöplana sundur ofan við bómurimina, skift var
um áður kallaðar miðhliðarrimar, en látið í þeirra stað breitt og viðamikið
borð, þar var vefjarrifurinn staðsettur afturundir afturstöplunum. Rifshausinn
var utan á vefstólsgrindinni vefaranum til hægri handar framan á hausinn
var negldar krossspýtur er notaðar voru þegar slangan var undin á rifinn.
Járngaddar voru reknir í hausinn með jöfnu millibili og var stillir
á þeim til þess að takmarka áfæruna. Um miðju vefstólsins voru uppstandarar
felldir utan í hliðarborðin og treyst með skrúfnagla gegnum hvorttveggja.
p6
Slá var felld ofan
á uppstandarana sem var nefnd hafaldaslá og gengdi sama hlutverki og á
mynd A. Skeiðarhald var staðsett á sama hátt og á A myndinni. Þverrimar
breiðar voru milli hliðarrimanna öllu framar en armar skeiðarhaldsins í
þær var voðarrifurinn settur og var hausinn á honum innan við rimina til
hægri handar vefarans. Á hausinn var negldur járnhringur fremur smátenntur
á efri brúnina og var hann það stærri en ummál haussins að tennurnar stóðu
út af brúnum hans. Járnloka var þar staðsett þannig, að hún gekk
eftir tönnunum er rifnum var snúið áfram, en hindraði að hann gæti gengið
til baka. Á þennan hátt var vefurinn spanaður. Gat var borað
gegnum hinn enda rifsins við innanverða þverrimina, í það var settur nagli
er stóð út af rifnum beggja vega og hindraði að hann gæti gengi til. Ofan
í spor á hliðarrimum var felld þverspýta, er var nefnd hnéslá, stækkaði
hún rými vefarans er hann sat að starfi. Allflest heimili munu hafa
átt vefstól, en þar sem þeir voru ekki var vefnaðinum komið fyrir á öðrum
bæjum. Ekki man ég til þess að vefstólar væru til sölu, hitt mun
hafa verið tíðara, að þeir væru smíðaðir heima. Hraðskyttu
og tvíbreiða vefstóla heyrði ég nefnda, en ekki varð ég þeirra var hér
um slóðir.
p7
Skeið: Vefjarskeiðar
voru 5 kvartel á lengd, og voru nefndar eftir tannatölu á kvarteli. Flestar
þeirra voru 80 til 100 tanna, en fátíðar voru 70 og 120 . Allar voru
þær útlendar og engar sá ég né heyrði talaða um er smíðaðar voru hérlendis.
Ekki heyrði ég önnur nöfn á skeiðunun. Vefjarskyttur: Allar
voru þær smíðaðar úr harðviði, eik, brenni og aski. Breiðastar voru
þær um miðjuna. Þar gjört hús fyrir spóluna. Í öðrum enda þess
var gengið frá járnteini er kallaður var ýmist spólu eða skyttuteinn. Í
hinum enda hússins var gengið frá málmplötu með holu í miðju, en lítil
rák var ofan að holunni, eftir henni var hinum enda teinsins þrýst ofan
í holuna, og sat þá teinninn fastur í miðju spóluhúsinu. Spóluhúsið
var oftast tæpur þriðjungur að lengd skyttunnar. Endar skyttunnar voru
miklum mun grennri en miðjan, skorið var sveigmyndað úr þeirri hliðinni
er að vefaranum snéri, en af hinni hliðinni, er frá vissi, var tekið af
endanum þannig að endarnir voru út af miðju skyttunnar. Einnig voru
endarnir mjög þynntir fram. Þá var eir eða látúnshlíf sett á endana
er var mjög grönn fremst. Neðan á skyttuna voru settir 2 látúnsvírar
og voru vinkilkrókar á endum þeirra reknir neðan í skyttuna, en þannig
var að þeim
p8
þrengt, að þeir gátu
ekki lagst alveg að skyttunni, og voru undir 2/3 hlutum hennar. Þetta
minnkaði svigrúm skyttunnar er henni var skotið gegnum skilið. Á
hlið spóluhússins er að vefaranum snéri, var gat, sem tryggt var á ýmsun
hátt gegn því, að ívafið af spólunni, er gegnum það gekk, mætti þar engri
hindrum. Þær spólur er ég kynntist voru allar úr trávið. Þær
elstu voru með beinhnúðum er voru felldir á enda leggsins, en illa þótti
rekjast af þeim til endanna. Renndu spólurnar voru þannig að endar þeirra
voru hæstir og jafn halli ofan á legginn. Þá sá ég notaða fyrir spólur,
hólka, er beygðir voru saman úr þykktu pjátri, hnúðalausir. Þóttu
þeir neyðarúrræði. Roðspólur sá ég ekki. Spólurokkur: Spólurokknum
gjörði ég skil í svari mínu við spurningaskrá 14 og vísa til þess.
Spanstokkur: Spanstokkur er einnig var kallaður sprauta, var
hafður til þess að halda út jörðum voðarinnar, svo að hún héldi sömu breidd
og hún hafði í skeiðinni. Varð þessvegna að gæta þess að færa sprautuna
er voðin gekk fram. Tvennar gerðir sá ég af sprautum. Endar
sprautunnar voru röskir 2 þumlungar á breidd.
p9
Grannir málmoddar
voru í endunum, er stungið ar í voðarjaðarinn. Skammt frá endum var
þverskora gerð inn að miðju spýtunnar frá báðum hliðum. Síðan var
....... rennt í sundur milli skoruendanna, og voru 2 helmingar jafnir.
Þá voru göt gegnum báða helmingana og nokkur fleirri á öðrum. Band
var þrætt í götin og helmingarnir bundnir saman. Með því að færa
til bandið í götunum, var hægt að stytta eða lengja sprautuna eftir þörfum.
Klúrur voru á báðum helmingunum til þess að halda andstæðingnum niðri.
Hin gerðin var þannig að þverskorur voru gerðar gegn hvor annarri
í renndur spýtunnar skammt frá enda hennar, en miðhlutinn skorinn úr hinum
hluta hennar og tekinn þar í sundur skammt frá enda hennar. Þá voru
boruð göt þvert í gegnum þessa 3 arma og sívalur málmás rekinn í gegnum
á einum stað, og var þolinmóður sprautunnar. Málmgjörð var smeygt
upp á tvíarmaða hlutann, og var hún færð yfir á neðri hlutann, er sprautan
var spönuð. Hægt var að lengja og stytta eð því að færa þolinmóðinn.
Að leggja upp vef: Um það hefi ég fátt að segja annað
en það að farið var eftir lengd þráðarins er í vefjarslönguna átti að fara.
Breidd voðarinnvar var ákveðin, og varð að hafa ákveðinn þráðafjölda.
p10
Efnið ákvað því lengd
slöngunnar. Gangurinn var þannig: þráðurinn var hespaður af rokksnældunni.
Ummál hespuhjólsarmanna 3 álnir. 50 umferðir voru kölluð knekk
og spotti hafður til þess að greina þau hvert frá öðru. Þar sem lengd
hespunnar var kunn, var auðvelt að reikna hvað slangan mátti vera löng.
Ekki er mér kunnugt um hvaða aðferð var notuð við að reikna út slöngustærð
eftir þunga þráðarins. Sá aðeins einu sinni komið með hnykla í vefjarslöngu,
og er sennilegt að þar hafi verið miðað við þunga þráðarins, en vafasamari
hefir sá grunnur verið á að byggja en lengdarmálið. Sauðvölur voru
almennt notaðar til að vinda á hnykla, en aðallega var það prjónaband og
saumþráður. Að reikna í skeið: Að reikna í skeið vissi
ég ekki til að ylli vandræðum. Gerð allra voða var miðuð við breidd
og varp. Væri efnið af skornum skammti, var það látið koma fram á
breiddinni, en auðvitað var varp voðanna miðað við í hvaða klæðnað þær
áttu að fara. Að reikna í vef: Þegar reikna átti út
vef í 80 tanna skeið, var fyrst athugað að skeiðin var með 400 tennur.
Væri gjört ráð fyrir
p11
að hafa 2 þræði í
annarri tönn, en þrjá í hinni, og til að fylla út í skeiðina þurfti slangan
að hafa 1000 þræði. Þá var vitað hvað slönguefnið var margar álnir
og var þá reiknað hvað voðin mátti vera löng. Í spurningunni er talað
um munstur, er ég býst við að sé hið sama og við hér eystra köllum vígindi,
t.d. vaðmálsvígendi, einskeftu vígind osfrv., en munstur var það kallað,
er slanga og ívaf var mislitt eða annað tveggja. Ekki sagt um hvaða
reglum var fylgt þegar þungi þráðarins var hafður að undirstöðu, var sú
aðferð gengin um garð, er ég var að alast upp, en hinu man ég eftir að
spunakonur voru að vigta hespur, sem þær vissu hvað höfðu langan þráð og
töluðu um hvað margra lóða garn það væri. Að reikna í skeið:
Þegar uppfestingu vefs var það langt komin að búið var að draga í
höföldin, var vitað um þráðafjölda slöngunnar, og var hann venjulega sá
er ráð var fyrir gert, en ystu þræðirnir færri, var það látið koma fram
á voðarbreiddinni, en ekki á varpinu, og jafnmargar tennur á báðum endum
skeiðarinnar ekki notaðar. Hins vegar var varp voðanna mjög misjafnt
eftir því í hvaða fatnað þær áttu að fara.
p12
Að reikna í vef:
Þessu tel ég að mestu svarað við að leggja upp í vef. Uppistaða
í vef var slönguefnið kallað, en slanga eftir að það kom af rakgrindinni.
Fyrirvaf og ívaf nefndist sá hluti vefsins er skyttan flutti gegnum
skilin. Veft heyrði ég nefndan á síðustu árum hins almenna vefnaðar
iðnaðar hér á Fljótsdalshéraði, og mun það orð hafa verið aðflutt.
Rakningsgrind: Rakgrind var það áhald kallað er vefjarslanga
var rakin á, og var hún þannig gjörð að 2 spýtur jafnlangar voru lagðar
saman í kross og tengdar saman á þann hátt, að spor var tekið í flatveg
beggja, og voru gerð nákverna fyrir breidd spýtanna. Þegar spýturnar
voru felldar saman í sporin, gátu þær ekki gengið til í krossinum. Þannig
voru báðir endar rakgrindarinnar gerðir. Hliðar grindarinnar, er
voru mun lengri en krossarmarnir, voru felldar inn í enda krossanna og
mynduðu vinkilhorn við þá. Krappar voru settir í hornin til styrktar.
Eina rakgrind þekkti ég, er hafði þriðja krossinn í miðjunni. Hún
þoldi vel þungar slöngur án þess að skekkjast. Víð göt voru gerð
í miðja krossana. Gegnum þau var langur timburás og stóðu endar hans
bæði uppúr og niðurúr krossinum. Þegar farið var að rekja vef, var
rakgrindin venjulega höfð undir lofti í portbyggðu húsi, baðstofu
p13
eða framhýsi. Neðri
endi ássins var hafður í holu er gerð var í spýtu er höfð var undir enda
hans á gólfinu, en efri endinn var hafður í hanka úr tré eða leðri, sem
negldur var utan á bita er loftið hvíldi á. Milli tveggja hliðarálma
grindarinnar voru settir 2 hælar er nefndir voru rakgrindarhælar, en utan
í þá voru festir 2 hælar í annan en 3 í hinn og voru þeir kallaðir skilhælar.
Rakgrindur munu hafa verið færri en vefstólar. Balbínur, balbínustóll:
Balbínum og balbínurokk hefi ég lýst í svari við spurningaskrá 14,
og vísa til þess. Balbínustóll var þannig gerður að 3 uppstandarar
voru festir í borðstúf að neðan, og spýta var felld ofan á endana til þess
að halda þeim saman. Milli uppstandaranna var myndað rúm fyrir 2
balbínur samhliða. Göt með jöfnu millibili voru boruð á uppstandarana
og sívalir járnteinar í þeim, sem balbínurnar ultu á er rakið var. Neðan
á borstúfinn voru þverspýtur negldar, til þess að gjöra hann stöðugri,
er af honum var undið. Misjafnir voru þeir á hæð, fyrir 12 eða 16
balbínur. Kallað var það að balbína, að fylla þær.
Rakningsspaði: Rakningsspaða sá ég engan né heyrði talað um, en völur
heyrði ég talað um, að hafðar hefðu verið á vefjarþráðum, þá rakið var.
p14
Rakningsstokkur:
Eins og ég mun hafa getið um, sá ég aðeins einu sinni rakið úr hnyklum.
Var það nágrannakona er kom með vefsefnið og fékk það rakið. Smá
ílát voru tínd saman undir hnyklana. Rakning á rakningsgrind:
Uppsetningu rakgrindar sagði ég frá, er ég lýsti henni. Áður
en byrjað var að leggja á grindina, var álnað ofan af einni balbínunni
jafnlangur þráður og slangan átti að hafa, var þar hnýtt merki á þráðinn,
síðan var hann undinn upp á balbínuna aftur. Þá voru endar allra
þráðanna bundnir saman, en fyrir ofan hnútinn var þræðinum skift í 2 jafna
hluta og smeygt upp á fremsta hælinn af 3 er festir voru utan í rakgrindarhælinn
efst á grindinni. Síðan var tekið þéttingsfast utan um þræðina með
vinstri hendi og fyrsti fetinn lagður á grindina á þann hátt, að hann var
lagður ofan á annan skilhælinn en undir hinn, en grindinni snúið með hægri
hendi þar til að komið var að markinu á merkta þræðinum. Þá var neðri
grindarhællinn settur í grindina og bundinn og stillt svo til að markið
á þræðinum kæmi framan á fjarri skilhælinn. Var fetinn lagður undir
hinn hælinn, en ofan á þann fremri og brugðið um hann og farið til baka,
og var þá fetinn lagður ofan á hinn skilhælinn og til baka upp grindina
neðan við fyrri fetann.
p15
Þegar komið var að
efri skilhælunum, var fetinn lagður ofan á skilhælinn, sem fyrri fetinn
var undir, en undir hinn hælinn, og síðan framyfir fremsta hælinn, án þess
að mynda skil þar. Tveir fetar fram og aftur um grindina voru nefndir
gangur. Utan um fyrsta ganginn var bundinn spotti, og var honum brugðið
um og milli þeirra er á eftir komu. Er búið var að rekja vefinn,
voru spottar dregnir í skilin og bundið að, bæði að ofan og neðan, og gátu
gangaskil ekki raskast. Spottar þessir voru nefndir skilspottar.
Venjulega voru 2 við að leggja fyrsta ganginn á grindina. Var þess
vel gætt að halda þétt og stöðugt um fetann, og leggja hann ávallt á bera
grindina, en ekki utan á það sem komið var, og fyrir neðan fetana. Þegar
lokið var að rekja, nefnist uppistaðan á grindinni slanga. Þá var
slangan tekin af grindinni þannig, að byrjað var á efri enda og brugðin
lykkja á hann. Gegnum hana var hendi rétt fram á slönguna, og hún
dregin í gegn. Myndaðist þá lykkja er var hnýtt á sama hátt og hin fyrri,
og svo koll af kolli, þar til hinn endi slöngunnar var dreginn gegnum síðustu
lykkjuna. Þetta var kallað að lykkja niður af grindinni. Væri um
mislita uppistöðu að ræða voru litaskiftin höfð á fyrjunarhælunum. Ekki
kynntist ég því að framyfir skot væru viðhöfð er uppistaða var mæld. Fyrir
henni var gjört ráð í upphafi.
p16
Að rekja á veggjahæla
og rúmstöpla: Þeirri aðferð kynntist ég ekki, hinsvegar heyrði ég
talað um þá aðferð í svipaðri fjarlægð og kljásteinavefnað.
Hafaldagrind og höföld: (hér er mynd af hafaldagrind). Þá hef
ég gert tilraun til að teikna hafaldagrind, þótt ekki tækist fimlega. Hafaldaefnið
ar rakið þannig að þræðinum var brugðið um efri enda augteinsins er upphaf
stendur, og mælt hvað hann þurfti að vera langur, var þar gjörð lykkja
og vísifingri brugðið í enda hennar. Síðan var þráðurinn hespaður
milli teinsins og fingursins. Þegar nóg þótti komið í svip, var hespan
skorin sundur við fingurinn og var fenginn annar helmingur í hafaldið.
Hinn var fenginn á sama hátt, en hafður mun lengri sökum þess að
með honum var myndað auga hafaldsins og hnýtt að teininum, en hinum þræðinum
brugðið í lykkjuna áður en hnýtt var að.
p17
Venjulega voru 2
að hnýta og höfðu grindina á milli sín. Hnýta varð hnúta sem ekki
rann á. Heyrði ég hann nefndan bæði spöruhnút og línuhnút. Útaf
hliðum grindarinnar stóðu endar gaflanna, milli þeirra var bundinn sterkur
spotti er kallaður var leyniþráður. Þegar búið var að hnýta að hliðunum,
var endunum einnig brugðið um þræðina og hnýtt að. Þegar búið var
að hnýta hafaldið var neðri gafl grindarinnar tekinn af henni og hafaldasköftunum
smeygt með hliðunum og leyniþræðirnir bundnir um enda þeirra og fast strengdir,
svo höföldin gátu ekki gengið af sköftunum. Augateinninn var lítið
grennri niður en hafaldið hnýtt efst um hann, og fært niður er því var
lokið. Er vefnaði var lokið var höföldunum vafið um önnur sköftin,
bundið utan um þau og hengd upp á þurrumstað. Stálhöföld heyrði ég
ekki nefnd, en höföld með stálaugum heyrði ég talað um, en sá ekki. Þau
fengu misjafna dóma of voru mjög fátíð. Vinnslu hafaldaþráðar hef
ég getið í fyrri svörum mínum. Vefjarkambur: Hann var
gjörður af 2 spýtum jafnlöngum. Á annarri voru hælar út við hvorn
enda. Á hinni voru spor, sem hælarnir gengu gegnum. MIlli hælanna
var áþekk lengd og hafalda og skeiðar og í það bil boraðar 50 holur, og
þær reknir sívalir tindar
p18
úr brúnspæni. Rás
var gjörð á milli sporanna á hinni spýtunni og síðan færð á hælana, og
gengu þá tindaendarnir inn í skoruna. Þá var loka sett í hælana og
vefurinn lokaður í kambinum. Að láta í kamb: Það var
kallað að leggja í kamb, er slöngunni var dreyft á milli tindanna í vefjarkambinum.
Fór það eftir breidd slöngunnar, hvort lagt var í hann allan eða
ekki, en hins var gætt að hafa jafn breitt í kambinum og átti að verða
í skeiðinni. Fetunum var síðan skift jafnt eftir því er hægt var,
milli tinda þeirra er notaðir voru, en aldrei var feti klolfinn til þess
að jafna þráðafjölda. Rifskaft var það skaft kallað sem fest var
í rifinn og gekk gegnum afturskilið, og var sterkur þráður bundinn um enda
þess, og var hann síðan dreginn gegnum fremra skilið og bundinn um hinn
enda skaftsins. Hann var vel strengdur. Að festa upp: Það
var kallað jöfnum höndum að festa upp, og að setja upp vef.
Að bóma vef: Að vinda slöngu á slöngurif var kallað að bóma vefinn.
Rifurinn var þannig gjörður, að djúp skora var í honum endilöngum, ofan
í hana var rifskaftið látið. Tveir kragar voru
p19
utan um rifinn og
3 göt voru boruð gegnum báða enda hans. Í þeim voru járnteinar sem
kragarnir voru felldir að með því að færa til járnteinana í götunum var
hægt að lengja eða stytta bilið á milli kraganna eftir þörfum. Þá
voru kragarnir færðir upp á skaftsendana í skorunni og héldu því föstu.
Venjulega voru 4 menn við að bóma vefinn. Tveir undu
á rifinn, einn gætti kambsins, og þess að slangan legðist slétt á rifinn
og þétt að krögunum og greiddi úr flækju, ef fyrir kom. Sá fjórði
hélt í slönguna og þótti það mestu skifta að það tækist vel. Frá
slöngurif var slöngunni brugðið upp yfir bómu og fram yfir efri framrim,
og þaðan fyrir voðarrifinn. Aldrei sá ég bómaðan vef án þess að kragar
væru á rifnum, en um það heyrði ég talað. Þegar búið var að bóma,
var komið með 2 sköft, sem nefnd voru skilsköft. Voru endar þeirra
bundnir saman með stuttu millibili, er búið var að smeygja þeim í skilin.
Þá voru öll bönd leyst af slöngunni, og breitt úr henni á sköftunum,
og enda skift í mörg smá hnýti, til undirbúnings við hafaldadrátt.
Að draga í höföld: Tveir menn voru jafnan við það að draga
í höföld, sat annar framan við höföldin. Byrjaði hann á því að telja
25
p20
höföld á fremsta
hafaldi, brá hann þeim í greipina milli þumal- og vísifingurs vinstri handar.
Þá tók hann áþekkan fjölda af næsta hafaldi milli vísifingurs og
löngutangar. Eins fór hann með aftari höföldin, og tók þau í greiparnar
er eftir voru. Hinn sat aftan við vefstólinn og rétti fram þræðina.
Byrjaði hann að leysa lykkjuna á jaðarhnýtinu með skilgreiningu og
rétti hafaldamanni er risti fram úr lykkjunni, og rétti til baka. Þá
var réttur jaðarþráðurinn, og var hann dreginn gegnum augað á aftasta hafaldinu.
Þeir næstu í þau næstu og sá fjórði í fremsta hafaldið. Þetta
var svo endurtekið þar til höföldin í þumalgreipinni voru þrotin, og 100
þræðir komnir í hafaldaaugun. Þráðarendarnir sem lagðir voru til
hægri fram á höföldin voru teknir í tvennt og hnýttir saman og lykkja gjörð
á seinna hnútsbragðið. Sama aðferð var endurtekin þar til slangan
var búin. Sá er rétti fram, varð að gæta þess að þræðir hvers feta
kæmu rétt fram. Að draga í skeið: Áður en byrjað var
að draga í skeiðina voru bönd bundin milli efri og neðri hafaldaskaftanna,
og voru þau höfð það slök að skeiðinni var smeygt inn fyrir þau, og var
hún látin halla lítið að manninum í henginu. Til þess að draga þræðina
gegnum skeiðina var notað áhald er kallað var gikkur.
p21
Þetta var venjulega
lítil spýta, sem var mjög þynntur fram og krókur á endanum. Sá er
dró í skeiðina tók þráðarknippið í vinstri hendi, rak gikkinn upp á milli
tannanna þar sem hann sat fastur, tók síðan þræðina með hægri hendi og
lagði þá á skeiðina þvert fyrir gikkinn, og dró þá í gegn. Ekki kynntist
ég því að 2 væru við að draga í skeiðina. Þegar 100 þræðir voru komnir
í gegn, var þeim skift í tvennt og hnýtt að. Að hnýta fram:
Þegar búið var að draga í skeiðina var skeiðarhaldið látið á vefstólinn,
og skeiðin í það. Þá var komið með skaft er uppistaðan var hnýtt
fram á, og nefnt var framhnýtingarskaft og vefstólssnærið. Það hlaut
það nafn, af því að það var ekki notað til annars en við uppsetningu og
fellingu vefa. Miðju snærinu var bundið um mitt skaftið og endarnir
dregnir í gegnum göt á voðarrifnum, er voru náið endum hans, og síðan var
þeim bundið um enda framhnýtingarskaftsins. Þá var byrjað á framhnýtingu
á þann hátt, að 100 þráða hnútur var leystur um miðja skeið og helmingur
hans hnýttur fram yfir skaftið. Síðan voru jaðrahnýtingar teknir
og gjörð sömu skil, og síðan koll af kolli, þar til slangan var öll komin
fram. Þetta verk varð að vinna af mikilli vandvirkni svo vel færi.
Þræðir allir jafnt strengdir.
p22
Uppbinding:
Henni hef ég að nokkru lýst, er ég lýsti vefstól, og er þar litlu við að
bæta. Útlit voða tók breytingum eftir því hvernig krækt var frá höföldum
niður í skammel. Aðallega voru 3 vefnaðartegundir framleiddar: vaðmál,
einskefta og vormeldúkur. Afbrigði frá þeim voru klæðisvefnaður og
brekáns. Áferð vefnaðarins var kölluð vígindi, og var hún breytileg
eftir því sem krækt var upp og stigið. En hver krækjuaðferð tilheyrði
hverri vefnaðartegund er ég búinn að gleyma. Vefjarhnúta heyrði ég
ekki nefnda, en línuhnútur var notaður við vefnað vegna þess að hann var
fyrirferðar minnstur, og aldrei rann á hann. Að draga fyrir:
Þegar vefarinn settist í stólinn, og steig í skammelin, kom skilið
í ljós, og skyttunni var skotið í gegnum það. Oftast var gefið upp
í, sem kallað var, og var það framkvæmt þannig, að vefarinn brá fingri
eða fleirrum, niður um miðja slönguna og ýtti ívafinu í boga upp að skeiðinni,
og hún lögð að áður en annað skil var stigið. Voð var kölluð vel
vörpuð þess efnismeiri sem hún var, og var það gjört með því að gefa upp
í og með því að hafa 3 þræði í tönn. Þeirri hendinni er skyttunni
skaut var gripið ofan í skilið, og gefið upp í og síðan um skeiðar og ívafið
slegið að. Voru þá oft framkvæmd snör handtök.
p23
Strax þá búið var
að vefa það breiða mön, að spanstokkurinn hafði þar sæti, var hann lagður
á og stilltur þannig að hann hafði sömu lengd og breidd slöngunnar í skeiðinni.
Engin hætta var á því að voðin gengi að sér, ef spanstokkurinn var
þétt færður. Þegar búið var að skjóta fyrstu fyrirdrögunum, var tekinn
sterkur og toglaus spotti, rekinn hnútur á enda hans. Þá var mæld
alin frá hnútnum á spottaendanum, og hann látinn ofan á milli þráðarma
og ofið að. Hnúturinn varnaði því að spottinn drægist úr voðinni.
Er búið var að vefa alin var spottin tekinn og notaður aftur. Þetta
var kallað alinmál. Lítið var um misfellur í vel röktum og vel uppsettum
vef, nema ef slönguþráðurinn var grannur og snúðlinur, og var þá ekki annað
fyrir en bæta og hnýta, en þolraun þótti það vera. Ekki vantaði það,
að talið væri um aðsókn á fyrri dögum, en fáum hygg ég að hafi verið alvörumál,
en sjálfsagt var að nota tækifærið, ef tilefni var til, er góðkunningja
bar að garði. Áfæra var það nefnt að losa af slöngurif og vinda á
voðarrif. Að fella vef: Að ljúka vefnaði og taka hann úr vefstól,
var kallað að fella ef. Neðanafgangur voru þeir endar kallaðir, sem
af gengu, og voru notaðir til aðgjörða. Krummabrækur af framhnýtingarskafti.
p24
Þóf: Mig rekur
minni til þess að okkur krökkunum þótti mikið til koma þegar fara átti
á svokallað fótaþóf. Nýofin voð hafði verið tekin niður úr vefstólnum.
Ef hún var löng, var henni skift í stykki, er hæfileg þóttu að hafa
undir fótum í einu. Þá var settur pottur á hlóðir og hitað mikið
vatn. Þegar sauð, var því hellt í stóran bala, og þvottaefni sett
saman við. Upp úr þessu var voðin þvæld og þvegin. Síðan tóku
2 menn balann með voðinni og báru fram í bæjardyr. Höfðu þeir sinn
stafinn hvor meðferðis. Annar þeirra greip hendi ofan í voðina og
frá stafnum í lykkju þá er myndaðist og gekk frá dyrunum, þar til dyramaður
var búinn að rekja voðina upp úr balanum, og brá endum hennar utan um sinn
staf, er hann hafði þversum í dyrunum. Síðan tók útimaðurinn að snúa
upp á voðina og gjörði hann ýmist að snúna á eða toga í voðina, eftir mætti
og rann þá vatnið úr henni, og ekki hætti hann fyrr en hún var komin í
einn hnút upp við hendur dyramanns. Þá var voðin borin til baðstofu,
og rakin sundur ofan á sterkan hlera, sem lagður var ofan á pallinn. Fór
þá þófarinn að fækka fötum, og var oftast á nærfötum einum. Betra
þótti að hafa eftirlit með þófaranum,er honum hljóp kapp í kinn. Þegar
þóf fór að koma í voðina, tóku 2 hana milli sín og teygðu, héldu um jaðrabrúnir
og lögðu nærri saman
p25
og kipptu síðan snöggt
og fast í jaðrana, og ef að þeir urðu vel samtaka kom hár smellur, og var
það kallaður búmanna smellur. Þetta var kallað að kippa, og var endurtekið
svo oft sem þurfa þótti. Oftast voru karlmenn á heimilinu er þæfðu.
Þófið var miðað við í hvaða fatnað voðin átti að fara. Þófaralaun
var sjálfsagt að gjalda, og var það oftast í mat eða drykk og öðru því
er þófaranum þótti til koma. Alkunn ar hér vísan til Bárðar á jökli, og
kváðu unglingar hana hárri röddu, er þeim þótti seint ganga þófið. Vísan
var höfð svona: Bárður min á jökli, leggst þú á þófið mitt - Eg skal gefa
þér lóna innan í skóna - hálfa skeifu og nagla þrjá - mórautt lamb þegar
ég á - og láttu ganga þófið þá. Ekki var ég þess var að borgun
væri tekin fyrir að þæfa voð, var það talinn sjálfsagður nágrannagreiði.
Þegar þófi var lokið, tóku 2 menn voðina og undu hana upp á fjöl,
teygðu hana á lengd og breidd. Þá var tekin önnur fjöl og undið af
þeirri fyrri á hana og vandað vel, og látin undir far. Lítið var
um það að voðir væru sendar í verksmiðjur til lóskurðar eða litunar. Votaþóf
var oftast þæft í stampi úti í fjósi.
p26
Þurubragur ortur
af séra Ólafi Indriðasyni á Dvergasteini. Lofsyng ég Þuru sem þörfust var
hér - þakklæti henni og virðingin ber - hennar frá Silstöðum frægðin út
fer - fúna því ekki, hún skyldi hjá mér. Eina hér nýlega bjó hún til brók
- bandið hún rétt fyrir mánuði tók - höfuð, mund, læri og handleggi skók
- handagang mikinn og skrum jók. Af hennar vörum fékk orð ekki neinn
- öllum hún dögunum þagði sem steinn - hver hennar talaði hrund eða sveinn
- hann varð að skrafa það allt einn. Svitinn í dropum af drósinni rann
- dansinn að neðan í setinu brann - andlit af raununum umhverfast vann
- um hana mokkaði gufan.
Questionnaire
Record type