Tóvinna

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1890)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1250
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1250
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefstólar og vefnaður: Því miður verð ég strax að taka fram,
að það sem ég kann að skrifa hér, verður lítils virði í fræðilegu tilliti.
Sjálfur lærði ég aldrei að vefa, og skeytti ekki um að kynna mér
neitt þar að lútandi, meðan tækifæri hefði verið til. Enda þá ætluð
önnur verk. Nöfnin sem ég hef sett á hina einstöku hluta á teikningunni
af vefstólnum, eru nálega öll fengin hjá Árna Jóhannessyni á Vatnsenda,
Þverárhr. V-Hún. En faðir hans var mikill vefari, og Árni nokkuð, einnig
á yngri árum. Vefnaðaraýnishorn sem ég sendi munu bera með sér hvaðan þau
eru upprunnin. Eitt þeirra sýnir venjulega breidd á voð í vefstól.
Frú Fríða Sigurbjörnsd. Sporði, Víðidal hefur sýnt mér ca. 50 ára
gamla flík úr fínu vaðmáli, gallalausa. Það er kvenflík, þá nefnd
"stokkapeysa" með flaueli á börmun og framan á ermum. Ef
Þjóðminjasafninu léki hugur á að eignast þessa flík, væri ráð, að snúa
sér beint til eigandans, áðurnefndrar Fríðu Sigurbjörnsd.
p2
Vefstólar þeir sem
ég hefi séð eru nú allir af sömu eða svipaðri gerð. Og að einu leyti
frábrugðir teikningu þeirri með uppsettri voð er hér fylgir, en það er
að armar þeir er héldu skeiðarslaginu, voru festir að ofan og voru hreyfanlegir
nokkuð fram og aftur, eftir bríkum þeim er skaga fram úr efri hliðum vefstólsins.
En á teikningunni virðist þeim fest neðan frá. Vera má að fagmaður
sæi fleirra útafbrugðið. Hvergi veit ég um nokkrar leifar eða menjar
hins gamla kljásteinavefstóls. Á þessu fyrrnefnda árabili hygg ég
ekki ofmælt að vefstóll hafi verið á öðrum hvorum bæ, og líklega vel það.
Einstöku menn gerðu sér að atvinnu að ferðast milli bæja og vefa.
Oftast mun þó bóndinn sjálfur hafa ofið eða einhver fjölskyldumeðlimur,
tengdafaðir osfrv. Væri tekinn vefnaður, var greitt visst gjald á
hverja alin í voðinni. Það var ofurlítið misjafnt eftir því hver
tegund vefnaðar var. Það var t.d. seinlegra að vefa vormeldúk og
hringavefnað, en blátt áfram vaðmál.
p3
Skeiðin: Stærðin
miðaðist við tölu tanna á einu kvarteli. Var held ég, aldrei heimasmíðuð
eða sá tími hefur þá verið löngu liðinn. Lengd skeiðar í þuml. eða
cm. get ég ekki sagt. En í vefnaðinum var miðað við tannafjölda,
er gat verið 70-80 tanna skeið, upptil 120, og þar yfir. Því fínni
sem þráðurinn var, því tannafleirri var skeiðin sem notuð var, en fínustu
gerðirnar voru óvíða til, og voru fengnar að láni, ef svo stóð á, en flestir
munu þó hafa átt 3 mismunandi gerðir. Skyttan var jafnan
úr harðviði, oddmjó til endanna, er risu nokkuð. Þeir klæddir látúni, ennfremur
voru flatir látúnsteinar venjulega 2 neðan á, svo skyttan rynni liðugar
eftir skilinu. Teinninn sem spólan snérist á, heyrði ég ekki nefndan
sérnafni. Opið á hlið skyttunnar, sem fyrirvafið var tekið út um,
var mjög oft klætt með tölustút af litlu meðalaglasi, því allur málmur
afhvaða taki sem var skarst mjög fljótt í sundur, þar sem bandið í fyrirvafinu
rann um, alltaf á sama stað.
p4
Spólurokkur var oftast
aflóga spunarokkur, en breytt þannig að snælduumbúnaður var tekinn burt.
Skift um brúðutréð, sett lengra og sterkara og þannig frágengið að
brúðan varð hreyfanleg fram og aftur, á þann hátt að hægt væri, bæði að
spóla og balbína á sama rokkinn.
Spjálk, og ekki annað,
hét það áhald, sem notað var til að spenna út voðina, sem næst því er skeiðarslagið
barði fyrirvafið inní uppistöðuna. Spjálkin var í tvennu lagi úr þunnri
fjöl. Breidd til endanna ca. 3 cm. og í þeim 3 járnoddar er var stungið
í jaðarinn í voðinni, sitt hvoru megin. Hún fest saman um miðju á
sérstakan hátt, og gat lengst eða styttst ofurlítið og risið upp um miðju
á meðan hún var færð. Þegar hún var lögð niður, spennti hún voðina
sundur, og var þá lokað með 2 smásnerlum. Ekki man ég svo glöggt
eftir henni, að ég treysti mér til að teikna hana, svo í lagi yðri. Gamlir
vefstólar af þessarri gerð munu vera til á stöku stað. Þannig hef
ég séð einn uppsettan og að því virtist með öllu tilheyrandi í Laufási
við Eyjafjörð.
p5
Að leggja upp: Get
blátt áfram ekkert sagt um og mun vera týnt úr minni flestra, og hefi ég
engan fyrirhitt, sem það kann. Þó til kunni að vera. Hespan
hafði breytilega þyngd, en sömu lengd, ef rétt var unnið. En hespa
var talin 11 skreppur. En gróf- eða fínleiki bandsins var miðaður
við þyngd hennar eða lang oftast 6-5-4 lóða verk, þ.e. hespan var þetta
að þyngd. En hvað umferðin á hesputrénu var löng, man ég ekki. En
eitt lóð var sem næst 5 grömm. Sama er að segja um að reikna í skeiðina.
Um það er ég alls ófróður. Vefjarefnið hét uppistaða, það sem sett
var uppí vefinn og haft snúðharðara en ívafið eða fyrirvafið.
Rakgrind var allstórt verkfæri, 4 álmur eða 2 krossar, ofan og neðan, nákvæmt
mál er mér því miður ómögulegt að segja, en ætla má að breiddin hafi verið
um 2 álnir eða 120-130 cm., eða álman 60-65 cm. Hæðin á grindinni
170-190 cm. Hún var staðsett á miðju gólfi, t.d. í stofuhúsi og fest
þannig ofan og neðan, að auðveldlega snérust. Balbínustóll
fyrir 10 snældur, fylgdi að jafnaði grindinni.
p6
Því miður verð ég
að segja eins og er með það. Allt sem snertir undirbúning undir vefnaðinn,
er mér ókunnugt eða gleymt. Mér er því ekki unnt að skýra frá neinu
sem að því lýtur. Höföld voru búin til úr garni, tvist, eftir
að ég fór að muna til mín. Stálaugu í höföld sá ég. En þau
voru lítið notuð. Þau skáru úr sér bandið eða garnið sem þeim var
fest með á hafaldasköftin, einnig slá á þau ryði við geymsluna yfir sumarið,
og ryðbrann þá garnið algjörlega úr þeim. En hvernig höföld
voru búin til, sá ég ekki. Við að draga í höföld og skeið voru jafnan
2, er sátu sinn hvoru meginn. Hafði annar krók er hann stakk í gegnum
hafaldið, en hinn tók enda úr uppistöðunni og brá á krókinn, er svo var
dreginn í gegn. Hét það að "rétta". Þegar viss þráðatala
var komin í gegn, var brugðið lauslega hnút uppá, og svo haldið áfram uns
lokið var. Eins var farið að þegar dregið var í skeiðina. Nema
stundum eða oftast þurfti að hafa fleirri en einn þráð í hverju bili á
skeiðinni. Tvíbreiðan vefstól sá ég aldrei.
p7
Sýnishorn þau af
vefnaði, er ég sendi þurfa ekki fleirri skýringa við frá minni hálfu, en
við þau standa. En um gerðir vefnaðarins eða nöfn, gat ég ekki fengið
upplýst. T.d. hvað er vaðmálsvend eða klæðavend. Vormeldúkur er ekki
í þessum sýnishornum, né hringvefnaður. Eftir að tvistur
fór að flytjast, var allmikið ofið af tvisttaui í ýmsum litum. Var
mest notað í hversdags svuntur kvenna, í milliskyrtur karla, og jafnvel
í sængurver. Þá einnig ofið þannig að uppistaðan var tvistur, en
ívafið ull. Flíkur úr þessu efni þóttu léttari við vinnu, en úr einu
saman vaðmáli. Tvisturinn var í mörgum litum, og því hægt að koma
við all fjölbreytilegu litavali. Frú Fríða Sigurbjörnsd. mun góðfúslega
láta safninu í té áðurnefnda kvenpeysu (treyju), ennfremur skotthúfu með
hólk og skúf, ennfremur ábreiðu og máske fleirra. Hefi ég í huga
að annast sjálfur um að gripir þessir komist til safnsins, einhvern tíma
á komandi hausti. Þá hlýt ég að beiðast afsökunar á því hve ófullkomlega
þessi mynjagripa og starfslýsing er af hendi leyst.
p8
Þóf á ullarvoð þurfti
allmikinn undirbúning. Fyrst var voðin þvegin og þvæld úr gamalli
keytu, líkt og þegar ull var þvegin. Þurfti stóran pott, enda voru
til á öllum bæjum afar stórir pottar, er notaðir voru aðeins við ullarþvott
á vorin og slátursuðu á haustum. Þegar voðin var þvegin og
þvædd, eins og þurfa þótti, var hitað hreint vatn í pottinum og voðin undin
upp úr því. Fór það fram á þann hátt: Voðin lögð saman tvöföld, öðrum
enda fest örugglega, t.d. við þvottastaur eða jafnvel dyrastaf væri ekki
annað fyrir hendi. Þá brugðið lykkjum á hinum enda voðarinnar sterkri
stöng, t.d. gildum göngustaf. Síðan var teygt úr tvöfaldri voðinni
eins og hæft var. Stafnum síðan snúið. Vattst þá upp á voðina
við snúninginn. Með þessu var vatnið undið úr voðinni, með því að
herða á snúningnum. Var þessu haldið áfram, þar til voðin þótti hæfilega
undin og vatnslítil og hæf undir þófið, sen nú lá næst fyrir.
p9
Undir þófið var fyrirbúinn
staður, oftast á baðstofugólfi, þveginn blettur á gólfinu, helst í horni.
Hlaðið í kring kistum og koffortum og jafnvel tjaldað ábreiðum. Þarna
tók þófarinn við voðinni, berfættur og á nærklæðum einum. Byrjaði
nú þófið, sem var innifalið því að þófarinn tróð voðina undir fótum af
öllum kröftum og vellti fram og aftur á alla vegu. Eftir
nokkra stund, þurfti að taka voðina upp og "kippa". Var
það innifalið í því að 2 menn tóku sinn í hvern jaðar á litlum hluta af
voðinni, og kipptu á milli sín. Heyrðust þá oft háir smellir. Rauk
þá af henni ló osfrv. Þannig var farið yfir alla voðina. Var
þetta gert til þess að þófið jafnaðist. En aðal hættan við þetta
þóf, að í það kæmu "brigður", en það voru einskonar hrukkur,
sem ekki fóru úr og skemmdu voðina til notkunar. Það þurfti að kippa
oft, 3-4 sinnum meðan á þófinu stóð. Þófarinn fékk ætíð einhvern
aukaglaðning, t.d. kaffi með lummum og jafnvel brennivíni, ef karl átti
í hlut, en væri körlum ekki á að skipa, þæfðu stúlkur.
p10
Þegar þófinu var
lokið, var voðin vafin upp á fjöl, t.d. rúmfjöl og síðan komið undir þunga
pressu, sem verið á margan hátt útbúin, t.d. skotið undir þunga kistu.
Misjafnan tíma mun voðin hafa legið í pressunni, en eftir það var
hún tilbúin til þeirrar notkunar, sem hún hafði verið ætluð.
Nr. 1250
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefstólar og vefnaður: Því miður verð ég strax að taka fram,
að það sem ég kann að skrifa hér, verður lítils virði í fræðilegu tilliti.
Sjálfur lærði ég aldrei að vefa, og skeytti ekki um að kynna mér
neitt þar að lútandi, meðan tækifæri hefði verið til. Enda þá ætluð
önnur verk. Nöfnin sem ég hef sett á hina einstöku hluta á teikningunni
af vefstólnum, eru nálega öll fengin hjá Árna Jóhannessyni á Vatnsenda,
Þverárhr. V-Hún. En faðir hans var mikill vefari, og Árni nokkuð, einnig
á yngri árum. Vefnaðaraýnishorn sem ég sendi munu bera með sér hvaðan þau
eru upprunnin. Eitt þeirra sýnir venjulega breidd á voð í vefstól.
Frú Fríða Sigurbjörnsd. Sporði, Víðidal hefur sýnt mér ca. 50 ára
gamla flík úr fínu vaðmáli, gallalausa. Það er kvenflík, þá nefnd
"stokkapeysa" með flaueli á börmun og framan á ermum. Ef
Þjóðminjasafninu léki hugur á að eignast þessa flík, væri ráð, að snúa
sér beint til eigandans, áðurnefndrar Fríðu Sigurbjörnsd.
p2
Vefstólar þeir sem
ég hefi séð eru nú allir af sömu eða svipaðri gerð. Og að einu leyti
frábrugðir teikningu þeirri með uppsettri voð er hér fylgir, en það er
að armar þeir er héldu skeiðarslaginu, voru festir að ofan og voru hreyfanlegir
nokkuð fram og aftur, eftir bríkum þeim er skaga fram úr efri hliðum vefstólsins.
En á teikningunni virðist þeim fest neðan frá. Vera má að fagmaður
sæi fleirra útafbrugðið. Hvergi veit ég um nokkrar leifar eða menjar
hins gamla kljásteinavefstóls. Á þessu fyrrnefnda árabili hygg ég
ekki ofmælt að vefstóll hafi verið á öðrum hvorum bæ, og líklega vel það.
Einstöku menn gerðu sér að atvinnu að ferðast milli bæja og vefa.
Oftast mun þó bóndinn sjálfur hafa ofið eða einhver fjölskyldumeðlimur,
tengdafaðir osfrv. Væri tekinn vefnaður, var greitt visst gjald á
hverja alin í voðinni. Það var ofurlítið misjafnt eftir því hver
tegund vefnaðar var. Það var t.d. seinlegra að vefa vormeldúk og
hringavefnað, en blátt áfram vaðmál.
p3
Skeiðin: Stærðin
miðaðist við tölu tanna á einu kvarteli. Var held ég, aldrei heimasmíðuð
eða sá tími hefur þá verið löngu liðinn. Lengd skeiðar í þuml. eða
cm. get ég ekki sagt. En í vefnaðinum var miðað við tannafjölda,
er gat verið 70-80 tanna skeið, upptil 120, og þar yfir. Því fínni
sem þráðurinn var, því tannafleirri var skeiðin sem notuð var, en fínustu
gerðirnar voru óvíða til, og voru fengnar að láni, ef svo stóð á, en flestir
munu þó hafa átt 3 mismunandi gerðir. Skyttan var jafnan
úr harðviði, oddmjó til endanna, er risu nokkuð. Þeir klæddir látúni, ennfremur
voru flatir látúnsteinar venjulega 2 neðan á, svo skyttan rynni liðugar
eftir skilinu. Teinninn sem spólan snérist á, heyrði ég ekki nefndan
sérnafni. Opið á hlið skyttunnar, sem fyrirvafið var tekið út um,
var mjög oft klætt með tölustút af litlu meðalaglasi, því allur málmur
afhvaða taki sem var skarst mjög fljótt í sundur, þar sem bandið í fyrirvafinu
rann um, alltaf á sama stað.
p4
Spólurokkur var oftast
aflóga spunarokkur, en breytt þannig að snælduumbúnaður var tekinn burt.
Skift um brúðutréð, sett lengra og sterkara og þannig frágengið að
brúðan varð hreyfanleg fram og aftur, á þann hátt að hægt væri, bæði að
spóla og balbína á sama rokkinn.
Spjálk, og ekki annað,
hét það áhald, sem notað var til að spenna út voðina, sem næst því er skeiðarslagið
barði fyrirvafið inní uppistöðuna. Spjálkin var í tvennu lagi úr þunnri
fjöl. Breidd til endanna ca. 3 cm. og í þeim 3 járnoddar er var stungið
í jaðarinn í voðinni, sitt hvoru megin. Hún fest saman um miðju á
sérstakan hátt, og gat lengst eða styttst ofurlítið og risið upp um miðju
á meðan hún var færð. Þegar hún var lögð niður, spennti hún voðina
sundur, og var þá lokað með 2 smásnerlum. Ekki man ég svo glöggt
eftir henni, að ég treysti mér til að teikna hana, svo í lagi yðri. Gamlir
vefstólar af þessarri gerð munu vera til á stöku stað. Þannig hef
ég séð einn uppsettan og að því virtist með öllu tilheyrandi í Laufási
við Eyjafjörð.
p5
Að leggja upp: Get
blátt áfram ekkert sagt um og mun vera týnt úr minni flestra, og hefi ég
engan fyrirhitt, sem það kann. Þó til kunni að vera. Hespan
hafði breytilega þyngd, en sömu lengd, ef rétt var unnið. En hespa
var talin 11 skreppur. En gróf- eða fínleiki bandsins var miðaður
við þyngd hennar eða lang oftast 6-5-4 lóða verk, þ.e. hespan var þetta
að þyngd. En hvað umferðin á hesputrénu var löng, man ég ekki. En
eitt lóð var sem næst 5 grömm. Sama er að segja um að reikna í skeiðina.
Um það er ég alls ófróður. Vefjarefnið hét uppistaða, það sem sett
var uppí vefinn og haft snúðharðara en ívafið eða fyrirvafið.
Rakgrind var allstórt verkfæri, 4 álmur eða 2 krossar, ofan og neðan, nákvæmt
mál er mér því miður ómögulegt að segja, en ætla má að breiddin hafi verið
um 2 álnir eða 120-130 cm., eða álman 60-65 cm. Hæðin á grindinni
170-190 cm. Hún var staðsett á miðju gólfi, t.d. í stofuhúsi og fest
þannig ofan og neðan, að auðveldlega snérust. Balbínustóll
fyrir 10 snældur, fylgdi að jafnaði grindinni.
p6
Því miður verð ég
að segja eins og er með það. Allt sem snertir undirbúning undir vefnaðinn,
er mér ókunnugt eða gleymt. Mér er því ekki unnt að skýra frá neinu
sem að því lýtur. Höföld voru búin til úr garni, tvist, eftir
að ég fór að muna til mín. Stálaugu í höföld sá ég. En þau
voru lítið notuð. Þau skáru úr sér bandið eða garnið sem þeim var
fest með á hafaldasköftin, einnig slá á þau ryði við geymsluna yfir sumarið,
og ryðbrann þá garnið algjörlega úr þeim. En hvernig höföld
voru búin til, sá ég ekki. Við að draga í höföld og skeið voru jafnan
2, er sátu sinn hvoru meginn. Hafði annar krók er hann stakk í gegnum
hafaldið, en hinn tók enda úr uppistöðunni og brá á krókinn, er svo var
dreginn í gegn. Hét það að "rétta". Þegar viss þráðatala
var komin í gegn, var brugðið lauslega hnút uppá, og svo haldið áfram uns
lokið var. Eins var farið að þegar dregið var í skeiðina. Nema
stundum eða oftast þurfti að hafa fleirri en einn þráð í hverju bili á
skeiðinni. Tvíbreiðan vefstól sá ég aldrei.
p7
Sýnishorn þau af
vefnaði, er ég sendi þurfa ekki fleirri skýringa við frá minni hálfu, en
við þau standa. En um gerðir vefnaðarins eða nöfn, gat ég ekki fengið
upplýst. T.d. hvað er vaðmálsvend eða klæðavend. Vormeldúkur er ekki
í þessum sýnishornum, né hringvefnaður. Eftir að tvistur
fór að flytjast, var allmikið ofið af tvisttaui í ýmsum litum. Var
mest notað í hversdags svuntur kvenna, í milliskyrtur karla, og jafnvel
í sængurver. Þá einnig ofið þannig að uppistaðan var tvistur, en
ívafið ull. Flíkur úr þessu efni þóttu léttari við vinnu, en úr einu
saman vaðmáli. Tvisturinn var í mörgum litum, og því hægt að koma
við all fjölbreytilegu litavali. Frú Fríða Sigurbjörnsd. mun góðfúslega
láta safninu í té áðurnefnda kvenpeysu (treyju), ennfremur skotthúfu með
hólk og skúf, ennfremur ábreiðu og máske fleirra. Hefi ég í huga
að annast sjálfur um að gripir þessir komist til safnsins, einhvern tíma
á komandi hausti. Þá hlýt ég að beiðast afsökunar á því hve ófullkomlega
þessi mynjagripa og starfslýsing er af hendi leyst.
p8
Þóf á ullarvoð þurfti
allmikinn undirbúning. Fyrst var voðin þvegin og þvæld úr gamalli
keytu, líkt og þegar ull var þvegin. Þurfti stóran pott, enda voru
til á öllum bæjum afar stórir pottar, er notaðir voru aðeins við ullarþvott
á vorin og slátursuðu á haustum. Þegar voðin var þvegin og
þvædd, eins og þurfa þótti, var hitað hreint vatn í pottinum og voðin undin
upp úr því. Fór það fram á þann hátt: Voðin lögð saman tvöföld, öðrum
enda fest örugglega, t.d. við þvottastaur eða jafnvel dyrastaf væri ekki
annað fyrir hendi. Þá brugðið lykkjum á hinum enda voðarinnar sterkri
stöng, t.d. gildum göngustaf. Síðan var teygt úr tvöfaldri voðinni
eins og hæft var. Stafnum síðan snúið. Vattst þá upp á voðina
við snúninginn. Með þessu var vatnið undið úr voðinni, með því að
herða á snúningnum. Var þessu haldið áfram, þar til voðin þótti hæfilega
undin og vatnslítil og hæf undir þófið, sen nú lá næst fyrir.
p9
Undir þófið var fyrirbúinn
staður, oftast á baðstofugólfi, þveginn blettur á gólfinu, helst í horni.
Hlaðið í kring kistum og koffortum og jafnvel tjaldað ábreiðum. Þarna
tók þófarinn við voðinni, berfættur og á nærklæðum einum. Byrjaði
nú þófið, sem var innifalið því að þófarinn tróð voðina undir fótum af
öllum kröftum og vellti fram og aftur á alla vegu. Eftir
nokkra stund, þurfti að taka voðina upp og "kippa". Var
það innifalið í því að 2 menn tóku sinn í hvern jaðar á litlum hluta af
voðinni, og kipptu á milli sín. Heyrðust þá oft háir smellir. Rauk
þá af henni ló osfrv. Þannig var farið yfir alla voðina. Var
þetta gert til þess að þófið jafnaðist. En aðal hættan við þetta
þóf, að í það kæmu "brigður", en það voru einskonar hrukkur,
sem ekki fóru úr og skemmdu voðina til notkunar. Það þurfti að kippa
oft, 3-4 sinnum meðan á þófinu stóð. Þófarinn fékk ætíð einhvern
aukaglaðning, t.d. kaffi með lummum og jafnvel brennivíni, ef karl átti
í hlut, en væri körlum ekki á að skipa, þæfðu stúlkur.
p10
Þegar þófinu var
lokið, var voðin vafin upp á fjöl, t.d. rúmfjöl og síðan komið undir þunga
pressu, sem verið á margan hátt útbúin, t.d. skotið undir þunga kistu.
Misjafnan tíma mun voðin hafa legið í pressunni, en eftir það var
hún tilbúin til þeirrar notkunar, sem hún hafði verið ætluð.
Questionnaire
Record type