Ull

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1904)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1715
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1715
p1
Ull og tóvinna 3.
Eins og ráða má af titilblaði eru kynni mín af vefnaði með hinum
eldri aðferðum, og þeim tilgangi að fullnægja þörfum heimila fyrir fataefnum
og öðrum ofnum vörum bundin við stutt tímabil. Aðallega árin 1914-28.
Á þeim árum var heimilisiðnaður almennt, og þó einkum vefnaður, á
undanhaldi. Með tilkomu prjónavéla var fljótlega hætt að nota heimaofin
efni í nærfatnað, og útlendar vefnaðarvörur leystu einnig heimavefnaðinn
smátt og smátt af hólmi, sem efni í ytri fatnað og rúmfatnað.
Svör mín eru, að því er eigin reynslu varðar, byggða á því sem gerðist
á þessu upplausnartímabili. Þar sem vikið er að vinnubrögðum frá
því fyrir og um aldamót, er byggt á frásögnum foreldra minna, og nokkurra
annarra mér eldri manna, er náin kynni höfðu af heimilisiðnaði, frá því
um 1880 og fram yfir aldamót. Fram yfir aldamót var árlega
"unnið til vefja" á því nær hverju heimili, nema sérstök forföll
hömluðu. Innri sem ytri fatnaður var að mestu leyti heimatilbúinn
og úr ull. Meirihlutinn ofinn, en nokkuð prjónað. Þar sem karlmenn
sóttu sjóróðra á vertíð, var reynt að ljúka vefnaði, sem mest áður en þeir
fóru í verið. Var þá jólafasta og tíminn frá nýjári til vertíðar
annatími við vefnað. Oft var það bóndi sjálfur, en stundum aðrir,
svo sem vinnumaður, sonur bónda, eða húsfreyja, en algengara var að karlmenn
önnuðust vefnað.
p2
Á þessu tímabili
(1880-1900) var það algengt á stærri heimilum, að vefari sæti allann daginn
í vefstólnum, og honum væru ekki ætluð önnur verk. En á fámennum
heimilum, var það algengt að ofið var aðeins milli mála, eða aðeins fáa
klukkutíma um miðjan daginn. Á síðara tímabilinu (1914-1928) var
aðallega ofið síðari hluta vetrar, frá því á þorra og fram um sumarmál.
Ástæða til þessarar seinkunnar var meðal annars sú, að vegna fólksfæðar
voru voðarefni ekki tilbúin frá hendi spunakvenna fyrr en langt var liðið
á vetur. Afköst við vefnað voru misjöfn eins of við aðra vinnu, og
margt getur tafið vefarann. Voðir ganga misjafnlega vel fram, eftir
því hvort voðarefnið er fínt eða gróft. Einnig var ofið misjafnlega
fast, og hefur það líka áhrif að þessu leyti. Þá ganga voðir mishratt
fram, eftir því hvaða vend er ofin. Einskefta vefst t.d. hraðar fram
en vaðmál. Þá er mikilvægt að uppistaða sé svo sterk, að hún slitni
ekki neitt að ráði. Enn tefur það vefara, ef ofið er þverröndótt
eða með tvennskonar fyrirvafi (salún). Helst voru afköst vefara miðuð
við vaðmálsvefnað, og þá miðlungsgrófar voðir, svo sem efni í rekkjuvoðir.
Þótti það allgóður gangur, ef ofin var að meðaltali 3/4-1 alin á
klukkutíma, og væri þá spólað fyrir vefarann. Æfðir og duglegir vefarar
ófu meira en þetta í skorpum. Mest afköst við vefnað, sem mér er
kunnugt um, eru það að vefari óf 30 álna vaðmálsvoð á einum
p3
degi, en líklega
hefur vinnutíminn verið nokkuð langur þennan dag. Ef til vill allt
að 20 klst. Ekki var að ræða um vefnaðarkennslu, er því nafni
gæti heitið, nema um væri að ræða skraut eða listvefnað (salún, glit).
Heimilismenn, sem höfðu tækifæri til að fylgjast með öllu starfi
vefarans, lærðu nær ósjálfrátt allar helstu aðferðir, sem notaðar voru
og gátu undirbúningslaust sest í vefstólinn, og ofið með sæmilegum árangri,
ef nauðsyn krafði. Það var því mest komið undir heimilisástæðum,
og því hvernig hagkvæmt þótti að skifta verkum, hvenær menn byrjuðu að
vefa. Sumir hófu því vefnað ungir, um og upp úr fermingu, en aðrir
síðar á ævinni, þegar þörf kallaði. Vandasamar vefnaðargerðir, svo
sem salún, glitvefnaður og jafnvel vormeldúkur, þóttu þó ekki meðfæri annarra
en reyndra vefara, sem kynnt höfðu sér þessar vefnaðargerðir sérstaklega.
Glitvefnaður hafði sérstöðu, sem nokkurskonar listvefnaður og ófu
það konur nær eingöngu. Lítið mun hafa verið um glitvefnað í uppsveitum
Mýrarsýslu eftir aldamót. Vefarar tóku stundum verkefni af öðrum
heimilum og ófu gegn borgun, ýmist í peningum eða vinnuskiftum. Tekjur
af þessu voru þó svo litlar að fremur mátti telja aukagetu en atvinnuveg.
Gjald fyrir vefnað var miðað við álnatal voðar, og gat verið dálítið
mismunandi eftir tegund.
p4
Vefstóllinn hét í
daglegu tali "vefstaður". Um kljásteinavefstól þekki ég
engar sagnir, aðrar en þá, að afköst sæmilegrar vefjarkonur við hann, hafi
verið ein alin voðar á dag, og til þess að ljúka því dagsverki, hafi hún
þurft að ganga eina þingmannaleið. Ekki var mikið smíðað af vefstólum
eftir síðustu aldamót, þar sem notkun þeirra fór minnkandi. Foreldrar mínir
létu smíða vefstól nálægt aldamótunum. Smiður var Sigurður Einarsson,
bóndi í Bakkakoti í Stafholtstungum. Vefstóll þessi er enn til, en
hefur ekki verið notaður síðastliðin 20-25 ár, og er nokkuð farinn að láta
á sjá, vegna lélegrar geymslu. Hann er í aðalatriðum af þeirri gerð,
sem mynd B sýnir, en þó með nokkrum frávikum. Í stað fótstykkis eru
langbönd til hliðanna að neðan og þverslá að framan eins og á mynd A. Setubekk
er krækt með löngum krókum í járnlykkjur framan í framstólpum og framan
á stólpana eru negldir sérstaklega tilsniðnir trékubbar, sem halda setubekknum
í hæfilegri fjarlægð frá bómu. Slagborð er hengt upp á þann hátt,
að uppihöldin mynda tvíarma gafla að ofan, og er þeim smeygt upp á kjálkana.
Járnteinar ganga gegnum gaflana ofan við kjálkana og leika þar í
raufum á járnum,sem fest eru ofan á kjálkana. Tvö sívöl trékefli
liggja þvert yfir vefstólinn milli kjálkanna aftanverða, en yfir þau liggja
hafaldasnærin, er halda uppi hafaldakömbunum. Að neðan er bundið
upp (krækt upp) með grönnum hlekkjafestum í stað snæra.
p5
Slöngurifur (aftari
rifur) eru niðri, ens og á mynd B, en margir eldri vefstólar höfðu rifinn
uppi. Tvíbreiðir vefstólar þekktust, en voru ekki algengir og hraðskyttuvefstólar
voru mjög fágætir. Vefstólar voru allvíða til (1914-1928),
en þau heimili voru þó mörg, sem ekki áttu nothæfan vefstól. Voðarefnum
frá þeim heimilum var ýmist komið fyrir til einhvers nágranna, eða vefstóll
var fenginn að láni. Oftar en hitt með þeim hætti, að fegið var leyfi
vefstólseiganda, til að vefa heima hjá honum, en vefstóllinn ekki fluttur
milli bæja. Vefjarskeiðar nefndust "ritti". Þær
voru yfirleitt útlendar að uppruna, en fyrir aldamót mun þó nokkuð hafa
verið smíðað af þeim innanlands. Vefjarskeiðar voru flestar 5 kvartil (30
þumlungar) að lengd og voru nefndar eftir tannafjölda á kvartili. Algengastar
voru 60-72-90 tanna vefjarskeiðar, þó að fleirri gerðir væru til. Á
útlendu vefjarskeiðunum var tannafjöldi á kvartili grafinn í aðra endatönnina,
sem gerð var úr gildari stálteini en hinar tennurnar. Vefjarskyttur
voru smíðaðar úr þéttum viði, íslensku birki, og þótti nokkur vandi að
fá á þær gott lag. Endarnir dragast saman þvínær í odd, en sveygjan frá
belgnum er önnur að framan (þeim megin sem veit að skeiðinni), en að aftan
og sama gildir um samdráttinn til endanna að ofan og neðan. Oddar
skytturnnar eru varðir með málmhlíf, oft úr látúni. Undir vönduðum
skyttum voru
p6
svokölluð skíða,
mjóar látunsþynnur undir bríkunum sitt hvoru megin við belginn. Þráðargatið
á skyttunni var einnig vandað að frágangi. Það varð að vera hóflega
langt, ef vel átti að rekjast af spólunni. Til að koma í veg fyrir
að fyrirvafið myndaði skorur út frá endunum á gatinu, voru þunnar glerplötur
felldar inn í tréð að utanverðu og klætt þar utanyfir í kringum gatið með
málmþynnu. Spóluteinninn var nefndur "skyttuteinn" eða
aðeins "teinn". Hann var með litlum snúð nálægt öðrum enda,
sem hélt við spóluna, þegar húnvar látin í skyttuna eða tekin úr henni.
Spólur voru úr blikki, pípan ekki kveikt að öðru leyti en því að
snúðar voru kveiktir á báða enda. Spólurokkar voru oft gamlri spunarokkar,sem
hnokkatréð hafði verið tekiðð af, en járnteinn rekinn upp í pípuna. Fyrr
(1880-1900) var nokkuð um handsnúna spólurokka, sérstaklega smíðaða til
þeirra nota. Spanstokkur (spannstokkur), var notaður til að halda voðinni
út á breiddina meðan ofið var. Hann var smíðaður úr góðum viði (eik),
og voru amk. 2 gerðir algengar, en ekki kann ég fyllilega að lýsa nema
annarri, sem sýnd er á teikningu. Það hét að "leggja
upp" að ákveða lengd voðar úr tilteknu magni af vefjarþræði eða vefjargarni.
Hesputré (skrepputré), sem mældu lengd þráðar, vor allvíða til, og
væru þau notuð mátti reikna þráðinn út, svo að ekki skeikaði. Algengara
var þó að vigta
p7
þráðinn í hnyklum,
og ákveða lengd voðarinnar út frá þyngd. Eftir gerð þráðarins og
eiginleikum, var ákveðið hve mikið mætti leggja upp úr mörkinni (250 gr.).
Ekki var þyngd sauðarvalanna, sem undið var á dregin frá. Fyrst
athugaði vefari hversu grófur þráðurinn var og hve mikið þyrfti að "varpa"
voðina, en með varpi var átt við þráðafjölda uppistöðu á hvern þumlung
breiddar. Sem dæmi um þessi vinnubrögð má setja varp í meðalgrófa
vaðmálsvoð (t.d. efni í rekkjuvoðir). Breidd voðarinnar í skeið skyldi
vera 27 þumlungar, varp 40 þræðir á þumlung og þráðafjöldi als 1080. Litist
vefara þráður í slíka voð, fínn og vel spunninn og úr vel þveginni vorull
að mestu eða öllu leyti, taldi hann hóflegt að leggja upp þrjár álnir úr
mörk, en minna ef þráðurinn var í grófara lagi eða að verulegu leyti úr
óhreinni ull. Vanir vefarar fóru furðu oft nærri um það, hve mikið
mátti leggja upp, en út af því gat þó brugðið. Var þá sagt að þráðurinn
rekist betur eða verr, en við ar búist. Oftar var það að á skorti,
svo að ekki fékkst fyrirhugaður þráðafjöldi í vefinn. Oftast mátti
sjá þetta fyrir alllöngu áður en rakningu ar lokið, og varð þá að taka
ákvörðum um hvað gera skyldi. Vinda mátti upp, það sem búið var að
rekja, en til þess þurfti jafnmarga menn og þræðirnir voru, sem raktir
voru í einni ferð. Til athugunar kom að minnka varpið, en ef þráður
raktist vonum
p8
verr, benti það til
þess að hann væri þybbnari en búist var við, og fyllti betur upp. Ef
ekki var nema um litla vöntum að ræða, gat komið til mála að mjókka voðina,
sem því nam. Stundum var unnt að fá spunninn þráð til viðbótar. Loks
kom til álita að breyta til um vend frá upphaflegri áætlum. Væri
t.d. upphaflega gert ráð fyrir vaðmálsvend, mátti ef til vill vefa klæðavend
eða einskeftu í staðinn, en þær vendir þurfa minna varp. Vaðmál þótti
hæfilega varpað, ef þyngd þráðar og fyrirvafs var ámóta, en fyrirvafs þó
heldur meiri. Varplitlar voðir kröfðust meira fyrirvafs og þóttu lakari
að áferð og endingu. Væru voðir aftur á móti mjög mikið varpaðar
(stríðvarpaðar), gátu þær orðið harðar og óþjálar. Heimaunnið efni
í uppistöðu í vef nefndist "þráður" eða "vefjarþráður",
ef styttra orðið gat misskilist. En "veftur" var heiti
fyrirvafsins, þó að orð eins og fyrirvaf og ívaf væru stundum notuð og
öllum auðskilin. Vefur var rakinn á "rakgrind".
Ekki þekki ég nema eina gerð rakgrinda, frá þeim tíma sem hér er
átt við, en vel má vera að fleirri hafi verið til. Rakgrindur þessar
stóðu lóðréttar og snérust á ás í miðju, er náði bæði niður úr grindinni,
og upp úr henni. Lék neðri endinn í þar til gerðri holu í trékumm,
sem grindin stóð á, en efri endi í hólk eða leðurlykkju, sem fest var við
loftbita eða á annan hátt yfir grindinni. Nokkur brögð voru að því
p9
rakgrind vantaði
á bæjum, þó að vefstóll væri til. Var þá farið með voðarefni til
nágranna, sem betur bjó að þessu leyti, og fengin aðstaða til rakningar
hjá honum. "Hælar" hétu trén,sem tóku við endum slöngunnar,
og tók það nafn yfir hvorttveggja, þvertréð á milli arma grindarinnar og
tréteinanna, sem mynduðu skilin á slöngunni. Talað var um efri hæl og neðri
hæl, þegar verið var að rekja. Heyrt hef ég vefara úr Árnessýslu
nefna hælatré þetta "krísholt". Áhöld til að "balbína"
voru ekki algeng, en þekktust þó. Snældurnar, sem spólað var á hétu
balbínur, og þær voru settar í balbínustól á meðan rakið ar af þeim, en
verkið (að spóla snældurnar), að balbína.
Þráðarhnyklar voru
látnir velta í ílátum af ýmsu tagi, sem týnd voru saman til þeirra nota,
á meðan rakið var. Oft voru það matarskálar, svonefndar spilkonur,
þvottaskálar, snældustokkar og jafnvel næturgögn. Til þess að varna því
að hnyklarnir skoppuðu upp úr ílátunum var vefjakamburinn lagður flatur
ofan á ílátaröðina og þráðarendarnir þræddir í gegnum hann yfir miðju hvers
íláts, en rakningsspaði var ekki notaður. Lengd uppistöðu
var mæld þannig, að einn þráður var stikaður og undinn jafnóðum upp á annan
þráðarhnykil. Þegar fyrirfram ákveðin lengd hafði verið mæld, var
brugðið kappmellu á hinn mælda þráð og látinn í hana bandspotti með öðrum
lit en þræðinum. Mældi
p10
þráðurinn var aftur
undinn á sinn upphaflega hnykil. Byrjað var að rekja efri hæl og
þegar rakið var niður eftir grindinni, sagði misliti bandspottinn til um
það hvar neðri hæl skyldi setja. Ekki var föst regla fyrir því hve
margir þræðir voru raktir í einu. Fyrsti "fetinn" var settur
á efri hæl með þeim hætti að endarnir voru jafnaðir og hnýttur á þá þverhnútur.
Þráðunum skift sem næst til helminga og lykkjunni smeygt upp á þann
tein hælsins, sem tók við endaskilinu. Ekki var neitt sérstakt heiti
á þessu skili. Þegar snúið var við í hælunum, var fetinn lagður yfir
þann hæltein, sem fyrr var komið að og síðan brugðið undir hinn, og yfir
aftur til baka, og þá undir fyrri teininn. Lágu fetarnir þannig á
misvíxl milli teinanna. Þráðaumferð frá efri hæl niður á neðri hæl,
og aftur upp á efri hæl, hét "umferð", en þræðirnir, semsamferða
urðu milli hælateina, "feti". Rakið var neðan að slöngunni
á rakgrindinni. Umferðir voru taldar á neðri hæl öðru hvoru, eftir
því sem rakningu miðaði fram og brugðið bandi utanum þá, sem búið var að
telja til aðgreiningar frá þeim, er við bættust síðar. Ekki þurfti
nema einn mann til að rekja vef, en algengt var að stálpað barn eða unglingur
væri vefara til aðstoðar við það verk. Fullrakin uppistaða í vef
hét "slanga". Áður en hún var tekin af rakgrindinni þurfti
að "hnýta í skilin". Sterkt band (seglgarn), var dregið
í skilin á hælunum og hnýtt vandlega ofan á slöngunni. Að því búnu
var efri hæll leystur
p11
og látinn siga dálítið
niður. Slaknaði þá á slöngunni, svo að taka mátti hana fram af hælnum.
Vefari tók nú um slönguna, svo sem 1/2 alin frá enda, gerði þar á
hana lykkjuhnút, og herti dálítið að. Með vinstri hendi hélt vefari
við slönguna um hnútinn, en fór með hægri hendi í lykkjuna og dró nýja
lykkju af slöngunni í gegn, og þannig koll af kolli, þangað til slangan
var á enda. Halda þurfti við rakgrindina meðan tekið var af, svo
að slangan slaknaði ekki um of og hryndi niður. Var það verk aðstoðarmanns,
ef viðlátinn var, en annars gerði vefari það með fætinum. Aðferð við að
rekja langröndóttar voðir var í aðalatriðum sú sama, og gat hvorttveggja
verið að litum væri blandað í feta, eða hver litur væri rakinn fyrir sig
í sjálfstæðum fetum. Ekki þekktist nein algild regla um það, hve
mikið voðir styttast í vefnaði meiðað við lengd slöngu. Er það nokkuð
mismunandi eftir efni uppistöðu. Ullarþráður tognar nokkuð við áreynslu
í vefstól, og vegur það nokkuð á móti styttingu vegna vefjarbindingarinnar.
En að sjálfsögðu fara bútar af báðum endum slöngunnar í afföll vegna
framhnýtingar og afvekna, en þetta eru fastir frádráttarliðir, sem standa
ekki í hlutfalli við lengd voðar. Höföld voru hnýtt á "hafaldatré"
eða "hafaldagrind". Hafaldatréðvar mjór borðrenningur,
rúmlega alin að lengd. Niður í renninginn voru tappaðir 2 tréstandar,
annar rétt við enda, en hinn nálægt miðju, og var fjarlægðin milli ytri
brúna þeirr hafaldslengd. Mitt á milli
p12
þessara standa var
grennri og lægri trétittur, en utan um hann var hafaldsaugað myndað. "Hafaldastóll"
var annað áhald, er notað var til að rekja á efnið í höföldin, og geyma
á nýhnýtt höföld þangað til komið var nóg í hæfilega kippu. Lengd
hafaldastólsins (fótstykki), var höfð slík, að rekja mátti á honum efnið
í höföldin. Upp úr fótstykkinu stóðu tréteinar, sinn við hvorn enda,
og á þá var höföldunum raðað, þegar losa þurfti af hafaldatrénu. Hafaldaefni
var sterkt seglgarn, en þráðarhöföld munu hafa verið algeng fram undir
aldamót. Höföld með stálaugum þekktust, en voru ekki talin hafa verulega
kosti umfram önnur. Rakið var í höföldin á þann einfalda hátt, að
seglgarninu var vafið um fótstykki hafaldastólsins enda á milli og umferðirnar
taldar um leið. Þegar komin var hófleg tala t.d. 50 umferðir var
seglgarnið skorið sundur á öðrum endanum og hafaldahnýting gat hafist.
Endarnir á hafaldaefni voru jafnaðir, lykkjunni brugðið á endastand
hafaldatrésins, sem fjár var hnýtingamanni, en hann sat á enda hafaldatrésins,
og hafði það milli fóta sér. Nú voru hnýttir tvöfaldir hnútar (rifhnútur)
beggja megin við miðtitt, og þar með var augað myndað og loks var hnýttur
þverhnútur á hafaldsendann við standinn, sem nær var hnýtingamanni. Hafaldið
var nú fullgert, augað losað af miðtitti og hafaldið látið renna á endastöndum
niður að fótstykkinu. "Vefjarkamur" eða aðeins kambur,
hét áhaldið, sem notað ar til að dreifa slöngunni í hæfilega breidd, þegar
bómað var upp. Kamburinn sjálfur
p13
var nokkurskonar
greiða, búin til á þann einfalda hátt að járnnaglar (hauslausir), voru
reknir með jöfnu millibili í trérenning. Yfir kambinum var lok, er
taka mátti af, og var rauf í því miðju að endilöngu og stóðu endar naglanna
lítið eitt upp í hana þegar kamburinn var lokaður. Við endana voru
trétengi milli kambs og loks. Það hét að "þræða kamb" að
dreifa slöngunni í kambinn. Reiknað var út fyrirfram, hve marga feta
skyldi láta í hverja tönn á kambinum.
"Að setja til"
var samheiti yfir verkið að þræða í kamb "bóma upp" draga í höföld
og skeið, hnýta eða krækja upp og hnýta fram. Verkið hófst á því,
að vefari tók slönguna, rakti upp eina eða tvær lykkjur af henni, fór með
fingur með seglgarninum, sem hnýtt var í endaskilið, og smeygði í það "rifskaftinu".
Því næst opnaði hann aftara skilið á sama hátt og dró í það skilþráðinn.
Skilþráðurinn var sterkur seglgarnsþráður. Við enda rifskaftsins
voru á því göt og skilþráðurinn dreginn þar í gegn og bundinn fastur í
annan endann, en sá endinn, sem dreginn var gegnum skilið, var svo dreginn
í gatið á hinum enda skaftsins og hnýtt þar með hnút og lykkju, sem auðveldlega
mátti leysa. Fetarnir lágu nú í kross milli skafts og skilþráðar,
og var nú dreift reglulega í kambinn frá öðrum jaðri til hins. Að
því loknu var kamburinn settur í þar til gerð slíður á vefstólnum. Tvo
menn, hið minnsta, þurfti til að bóma upp. Hélt annar í slönguna,
en hinn vatt upp á rifinu. Áður en vinding hófst var rifskaftið með
slönguendanum dregið aftur
p14
yfir afturbómu og
niður að rif. Rauf var í rifinu að endilöngu, og féll skaftið ofan
í hana, en trésnúðar "kragar" voru sinn til hvorrar hliðar á
rifnum, og var þeim ýtt inn á enda skaftsins, og héldu þeir því þá föstu.
Kragarnir höfðu ennfremur það hlutverk að styðja að jöðrum slöngunnar,
og þurfti talsverða nákvæmni til að stilla þá, svo að jaðrar yrðu jafnstríðir
og aðrir hlutar slöngunnar. Þegar vefari var búinn að stilla kragana, hófst
vinding upp á rifinu. Sá er hélt í slönguna stóð sem lengst frá vefstólnum,
svo að minna gætti samdráttarins frá kambi. Meðan fyrsti vafningur
var undinn upp á rifinu, var slangan ekki höfð mikið strengt, til að forðast
of mikla áreynslu á rifskaftið, en eftir það var haldið allfast í slönguna.
Undið var upp á rifinu, þangað til síðari endi slöngu var komin aftur
fyrir fremri bómu, en þá var rifurinn settur fastur. Fremri bóma
var nú tekin burt og vefjarkambur sömuleiðis. Vefari tók slönguendann
fór með fingri með seglgarninu, sem hnýtt var í aftara skilið og greiddi
það aftur á bómu. Annað skilskaftið var nú sett í þetta skil, og því ýtt
svo langt aftur að það sæti aftarlega á bómunni. Fremra skilið greitt
á sama hátt og síðara skilskaftið sett í það. Seglgarn var nú dregið
í gegnum göt á endum skilskaftanna, og þau bundin niður á bómuna. Hafaldakambarnir
með hafaldasnærum og keflum voru teknir úr vefstólnum á meðan bómað var
upp, en nú voru þeir aftur
p15
settir á sinn stað.
Hafaldasnærin, sem halda uppi hafaldakömbunum, voru bundin saman
skammt fyrir ofan hafaldasköftin á meðan dregið var í höföld. Hófst
nú ídráttur í höföld, eftir að skorið hafði verið út úr lykkjunni á slöngunni.
Venjulega unnu 2 saman það verk, vefari hagræddi höföldunum
og dró þræðina fram úr þeim, en aðstoðarmaður, oft unglingur, rétti fram
þræðina eftir vissri röð. Með vissu millibili (á 40 þráða fresti),
var athugað hvort "rétt stæði á", þeas. athugað var samkvæmt
fetafjölda á skilsköftum, hve margir þræðir hefðu verið réttir fram, og
hvort sú tala kæmi heim við þann hafaldafjölda, sem búið var að draga í.
Væri þarna misvísun á milli, var leitað að skekkjunni, og hún leiðrétt,
en að því búnu, voru endarnir í áfanganum teknir saman fyrir framan höföldin
og brugðið á þá lykkjuhnút. Krækja var notuð við ídrátt í höföld, og skeið
(sumir vefarar drógu þó í höföld með fingrunum einum). Þetta var
lítill vírkrókur, rekinn inn í stutt tréskaft. Þegar lokið var ídrætti
í höföld, lá næst fyrir að draga í skeið. Ef vefari dró einn í skeiðina,
tók hann 2 "vefjarsnæri", gerði lykkjur á enda þeirra og smeygði
upp á enda skeiðarinnar, og batt snærunum upp um kjálka vefstólsins þannig,
að skeiðin hékk fyrir framan höföldin nokkru neðar en hafaldaaugun. Skeiðin
lá flöt í snærislykkjunum og hallaði lítið eitt fram frá höföldunum. Vefari
tók nú krækjuna, stakk henni upp um þá tönn skeiðarinnar, sem þræða
p16
skyldi í jaðri, snéri
krækjunni þvert á tannir skeiðarinnar og lét hana hanga þar á meðan hann
leysti fyrsta hnútinn á uppistöðunni. Tók frá þann endafjölda, sem
fara átti í tönn á skeiðinni, brá þeim á krækjuna og dró niður úr skeiðinni.
Að því búnu færði hann krækjuna í næstu tönn, og svo koll af kolli. Þegar
heill hnútur var kominn í skeiðina var endunum skift nálægt miðju og brugðið
á einföldum hnút undir skeiðinni. Ef 2 unnu saman að ídrætti í skeið,
var skeiðin sett í slagborðið áður en byrjað var, og það bundið fram að
bómu. Vefari fór þá inn í vefstólinn milli hafalda og slagborðs og
rétti fram þræðina, en aðstoðarmaður var yfir framan vefstólinn og dró
endana fram með krækjunni. Þegar búið var að draga í skeið, var "hnýtt
upp" (krækt upp) að neðan, "fótskammelin" tengd við
hafaldakamba með hjálp "hliðarskammela", eftir vissum reglum,
eftir því hvaða "vend" skyldi vefa. Þá var "framhnýtingarskaftið"
tengt við framrifinn með vefjarsnærunum, en þau voru 3, gerð úr harðsnúnu
snæri. Á öðrum enda hvers snæris var stutt lykkja, sem hinn endi
snærisins var dreginn gegnum eftir að því hafði verið brugðið utan um rifinn.
Þegar þannig hafði verið gengið frá snærunum á rifnum, vorulausu
endarnir teknir fram yfir bómuna og framhnýtingarskaftið hnýtt í snærisenda
milli bómu og slagbors. Skilsköftin voru nú leyst frá bómunni, en seglgarnið,
p17
sem dregið var í
göt á endum þeirra, hnýtt saman á endum svo að skilsköftin gátu ekki dregist
úr skilinu. Þá voru böndin af hafaldasnærunum einnig leyst. Vefari
kom nú setubekknum fyrir á sínum stað, settist í hann og "framhnýting"
hófst. Byrjað var í miðju og hnýttur þar einn hnútur, en þar næst
voru hnýttir hnútar sinn við hvorn jaðar, svo að skaftið fengi fast jafnvægi.
Stigið var skil áður en framhnýting hófst, og það greitt fram áður
en hnýtt var yfir skaftið. Reynt var að eyða sem stytstum endum í
hnútana, en þó höfð örstutt lykkja á hnútunum, svo að leysa mátti þá upp,
en fyrstu hnútarnir vildu slakna á meðan á hnýtingu stóð og þurfti þá að
herða þá upp í lokin. Þegar hnýtt hafði verið fram, var "dregið
fyrir". Stigið var annað skil á vefinn og skyttunni skotið í
gegnum það "gefið í", stigið aftur, nýtt skil og fyrirvafsþræðinum
ýtt varlega fram að skaftinu mað slagborði og skeið. Vefa þurfti
nokkra fyrirdrætti með varúð á meðan þráðahóparnir, sem voru saman í hnútum
voru að fá jafna dreifingu í voðinni, en brátt mátti herða slögin, og þegar
búið var að vefa 1-2 þumlunga var spannstokkurinn settur á sinn stað og
vefnaður hófst af fullum krafti. Þegar voðin var búin að vefjast
rúma umferð um framrif, voru vefjarsnærin tekin burt. Gefið var í
með einum fingri í miðju voðar með þeirri hendi sem skaut skyttu, um leið
var stigið skil og slegið, þ.e.
p18
slagborðinu kippt
snöggt fram að voðinni, með sömu hendi.
Voð var mæld jafnóðum
og ofið var með "mæliþræði" snúnum saman úr grönnu seglgarni
(skógarni), er mældi eina alin. Áður er á það minnst að þráðaslit
tefði vefara. Það var talið lítið slit, "þráðurinn hélt vel",
ef ekki slitnuðu nema 4-5 þræðir á alin. Væri slit mjög mikið, var
sagt að þráðurinn "hryndi niður". Vefari hafði í spólustokknum
afgang af þráðarhnykli "þráðarbót" til að bæta með. Tveir
hnútar voru algengastir á vefjarþræði, "reipahnútur" og "rembihnútur"
(rifhnútur), en "þverhnút" mátti ekki nota á vefjarefni, því
að hann er fyrirferðarmikill og harður, veitir mikið viðnám í höföldum,
og skeið fer illa í voð (slithætta). Skilgallar eru sjaldan alvarlegir,
ef höföld eru samstæð og uppbinding í lagi. Helst er það að einn
og einn feti hafi fengið á sig snúning í rakningu og þurfi hagræðingar
við fyrir aftan höföld. Það hét "færa", sem ofin var í
einu á milli þess að undið var ofan af afturrif og tilsvarandi upp á framrif
og verið að færa slönguna og voðina þannig til í vefstólnum hét líka "að
færa". Þegar búið var að gefa eftir á aftari rif, og vinda voðina
hæfilega langt fram, með því að snúa framrif, var afturrifur settur fastur
og "hert á" með framrif, eins og hæfilegt þótti að strengja vefinn.
Sagt var að voð "gengi saman", ef hún var til muna mjórri
ofin en slangan í skeið. Vefjargallar gátu stundum komið fyrir og
áttu ýmsar orsakr. Ef tilsetning var ekki í góðu
p19
lagi, gátu jaðrar
orðið skörðóttir og misstríðir. Mjög mikið slit og hnútamergð, sem
því fylgir er líka óprýði á voð. "Brigður" komu stundum
fram í voðum, og orsakast annaðhvort af misjafnri ígjöf eða misgrófu fyrirvafi.
Það hét "að fella vefinn" eða "taka ofanúr vefstólnum"
að ljúka vefnaði á voð. Klippt var á uppistöðuna, svo sem 1/2 þumlung
frá voðinni, afvikurnar dregnar aftur úr skeið og höföldum, skilþráðurinn
leystur af rifskaftinu og afvikurnar teknar fram af skaftinu. Afvikur
voru notaðar við saumaskap, helst til þræðinga, en voru þó ekki hentugar
til þeirra nota, því að þær eru stuttur nálþráður. Um leið og vefur
var felldur, var uppbinding leyst. Vefjarnsæri tekin af aftari rif, hafaldasnæri
bundin saman og voðin undin af framrif í stranga. Voðir úr
ull voru þvegnar úr blöndu af keytu og vatni áður en þær voru þæfðar. Þvælið
var hitað í stórum potti yfir hlóðareldi, þangað til það var orðið snarpheitt,
líklega 70-80 gráður. Þá var því hellt í stóran bala, voðin rakin
niður í þvælið og hreyfð fram og aftur með priki, þvæld góða stund. Að
því búnu var farið með voðina í nokkru af þvælinu að rennandi vatni, og
hún skoluð vandlega. Þess skyldi gætt að voðin kólnaði sem minnst
fyrr en hún kom í skolvatnið, og væri þá rennvot af þvæli. Eftir skolun
var voðin oft látin bíða næsta dags og lausu vatni leyft að síga úr henni.
Þá var enn hitað vatn og hrært út í það lítið eitt af grænsápu.
p20
Voðin var látin ofan
í sápuvatn þetta, og hreyfð til, svo að hún gegnhitnaði jafnt af vatninu.
Þá hófst vinding. Oft var undið fyrir framan bæjardyr eða fjósdyr.
Í dyrunum var skorðað gilt skaft eða járnkarl, og endum voðarinnar
brugðið um hann á misvíxl. Maður stóð við þennan umbúnað og gætti
þess að eigi færi úr skorðum. Sá er vatt var einnig með tréstaut,
gildan göngustaf eða annað álíka. Brá hann því í lykkjuna á voðinni
og gekk frá dyrunum, en þá raktist voðin tvöföld upp úr balanum. Þriðji
maður var við balann, og gætti þess að voðin flæktist ekki ýt fyrir balann
og óhreinkaðist. Langar voðir voru stundum hafðar þrefaldar í vindingu,
og var þá annar endinn á priki vindingamanns. Þegar voðin hafði verið
rakin öll upp úr bala, hófst vinding. Vindingamaður snéri priki sínu
í ákafa, svo að snúður kom á voðina, og vatnið pressaðist úr henni. Þegar
á leið vindingu, fór voðin að hlaupa í snúða, og var ekki hætt fyrr en
hún var öll komin í snúða. Þegar fullundið þótti var snúið ofan af
voðinni til endann, svo að sköftin næðust úr, en að því loknu var voðin
borin inn til þófarans, látin snúa þar af sér og rakin niður fyrir fætur
hans. Best þótti að byrja þófið strax á meðan voðin var enn
volg. Þæft var ýmist í baðstofu eða fjósi. Væri þæft í baðstofu,
var þæft á gólfinu, en í fjóli var þæft í auðum bási og oftast á hurð.
Þæft var undir fótum, og var þófari venjulega á nærklæðum einum
p21
við verkið. Þófari
tróð voðina undir fótum sér og hreyfði til á ýmsa vegu. Voðin var
aðgætt á 1-2 tíma fresti meðan á þófi stóð og hrist upp. Var það
gjarnan hlutverk húsfreyju að annast það verk ásamt þófara eða öðrum heimilismanni,sem
til þess þótti hæfur. Hristarar höfðu 4-5 álna bút af voðinni á milli
sín og héldu í jaðrana, kipptu svo í og frá sér um leið, öllum höndum í
takt. Kom þá snögg sveifla upp á við á voðina og heyrðist hár kvellur,
ef vel var hrist. Við þetta fauk laus ló úr voðinni, og réttist úr
hrukkum. Mjög var það misjafnt hve mönnum sóttist þófið. Góðir þófarar
voru eftirsóttir og oft fengnir á aðra bæi til að þæfa. Venjulega
mun þófari hafa fengið einhvern aukaglaðning í mat á meðan á verkinu stóð
(þófarakaka, aukakaffi). Ekki kann ég þófaraþulur nema eitthvað hrafl
úr þulunni "Bárður minn á jökli - leggstu á þófið mitt - ég skal gefa
þér lóna - innan í skóna - vettlinginn á klóna - þegar ég kann að prjóna
- naglabrot í bátinn þinn - hálfskeifu undir hestinn þinn - mórautt lamb
og gimurskel - og meira ef þú þæfir vel. Ekki veit ég um
neitt sérstakt, sem miðað væri við þegar voð var talin fullþæfð. Réði
þar mat voðareiganda (húsfreyju), sem tók tillit til þess í hvað voðin
var ætluð. Að þófi loknu var voðin enn hrist upp og síðan undin upp
á rúmfjöl. Tveir unnu verkið. Annar vafði upp á fjölina og
strauk voðina
p22
út til jaðranna,
en hinn greiddi voðina fram, og hélt við, svo að hún vefðist þétt. Þegar
voðin var öll undin upp á fjölina var önnur rúmfjöl tekin og vafið að nýju
upp á hana ofanaf hinni fyrri. Voðin lá nú sléttari fyrir og var
strokin sem vandlegast á hina seinni fjöl og vafin sem fastast. Þegar
voðin var öll komin á síðari fjölina, var endinn saumaður niður, svo að
ekki slakaði á. Fjölin með voðinni sett undir farg og látin liggja
undir því, þangað til hún var tekin og þurrkuð. Nokkuð var gert að
því að senda voðir, sem ætlaðar voru í betri fatnað, til þófs, litunar
og lóskurðar í verksmiðjur (Klæðaverksmiðjuna Iðunn, Reykjavík). Til var
það að voðir voru nefndar eftir því til hvers átti að nota efnið, svo sem
buxnavoð, svuntudúkur, hæruvoð. Í rúmábreiður (brekán) þurfti rúmar
6 álnir af einbreiðu, og var lengd slíkra voða ávallt miðuð við að álnatal
voðar yrði margfeldi af þeirri tölu. Einskefta er nafn á
vefnaðarvend, og orðið notað án tillits til efnisins, sem ofið var úr.
Þó var orðið tvistur stundum notað um einskeftuvoðir, ofnar að öllu
leyti úr útlendu bómullargarni, en einnig var sagt að slíkar voðir væru
"garn í garn", og að ofið væri garn í garn þegar bæði uppistaða
of fyrirvaf var "vefjargarn", en slíkar voðir voru oftast með
einskeftuvend. Einskeftuvoðir voru notaðar í margskonar föt og rúmfatnað,
og er ekki á mínu færi að lýsa einstökum gerðum nákvæmlega. Þó skal
lítillega lýst skyrsíuefni,
p23
en ég veit ekki til
að það hafi verið ofið síðan laust eftir 1920. Efnið var tvöfaldur
togþráður, spunninn svo snöggur sem kostur var og helst úr grófu togi.
Þráðurinn var undinn í hnykla á litla tólgarmola, hnyklarnir síðan
soðnir í vatni í 3-4 klst., og hét það að seyða þráðinn. Eftir seyðingu
varð að hespa þráðinn upp og þurrka. Skyrsíuefni var mjög varplítið,
einn í tönn á 72 tanna ritti. Fyrirvaf var samskonar þráður og í
uppistöðu. Vefurinn var ekki sleginn, en fyrirvafinu aðeins ýtt fram
með skeiðinni, og þurfti aðgæslu við að efnið yrði mátulega þétt.
"Vaðmálsvend" var önnur algengasta vefnaðarvendin og raunar
mun hafa verið ofið mun meira með vaðmálsvend en einskeftuvend. Vaðmál
var notað í nærfatnað, rúmfatnað og margskonar ytri föt. Nærfataefni
voru ýmist hvít eða blanda af hvítu og litaðri ull (blágrátt, indigólitur).
Rekkjuvoðavaðmál voru hvít og efni í spariföt voru einnig hvít, en lituð
áður en saumað var úr þeim. Í dagleg ígangsföt var svart og hvítt,
útkoman varð grár litur, ljós eða dökkur, eftir blöndunahlutföllum litanna.
Þráður var mun snúðmeiri en fyrirvar, en að öðru leyti spunnin úr
sama efni. Í nærfatnað og önnur efni,sem ekki máttu vera mjög þykk,
var þráður hafður einfaldur, en í ytri fatnað var hann stundum tvöfaldur
og fyrirvaf jafnvel líka. Þó að það væri sjaldgæfara. "Ormeldúkur"
eða "vormeldúkur"
p24
var ekki algengur.
Vendin var sérstæð og þurfti aukatrissur í vefstólinn þegar hann
var ofinn. Gerðir voru tvær, þráðarormeldúkur og veftarormeldúkur.
Þráðarormeldúkur þótti áferðarfallegri og hrinda betur frá sér vætu
og óhreinindum. Aftur á móti krafðist hann meiri vandvirkni við þráðarspuna
og aðgæslu við vefnað, þar sem þráðafjöldi uppistöðunnar var meir en í
öðrum vendum. Ormeldúkur var notaður í yfirhafnir á ferðalögum, spariföt,
karlmannsbuxur, og fyrir aldamót mun það hafa þekkst að ormeldúkur væri
hafður í sængurver, en hann hélt fiðri flestum vefnaði betur.
"Salún" var nokkurskonar skrautvefnaður og eingöngu notað í rúmábreiður.
Vefjarefnið var ullarþráður, oftast tvöfaldur, stundum var þó notað
svart vefjargarn í uppistöðu, og tvennskonar fyrirvaf, venjulegt fyrirvaf
eins og í einskeftu, einfalt eða tvöfalt og með sama lit og uppistaðan,
og yfirfyrirvaf eða salúnfyrirvaf, amk. tvöfalt og stundum þrefalt. Salúnsfyrirvafið
var með öðrum lit eða litum, en grunnvoðin. Salúnsmunstur voru fram
undir 1920 byggð upp úr ferhyrndum reitum, sem skipað var í bekki þvert
yfir voðina, en síðar kom fram ný gerð, þar sem hringlaga munstur skipaði
sér á bekk með ferhyrningunum,s em enn gengdu mikilvægu hlutverki (daladregill).
Grunndúkurinn í saluni var einskefta, en salúnsfyrirvafinu er skotið
í skil, sem fást við sérstakan ídrátt í höföld og uppbindingu, sem er einkennandi
fyrir salún. Venjulega mun hafa farið eftir
p25
fyrirmyndum þegar
sett voru upp salúnsmunstur. Aðrar rúmábreiður voru daglega
nefndar rúmteppi eða aðeins teppi. Þær voru úr fremur grófu vaðmáli,
þráður venjulega tvöfaldur og fyrirvaf stundum einnig. Algengar voru
stórköflóttar rúmábreiður með mjóum teinum utan með köflunum. Litir
nokkuð dökkir, ýmist sauðarlitir, jurtalitir (litunarmosi ofl.) eða litir
af útlendum uppruna. Hlutar úr aflóga rúmteppum voru auk þess að
vera notaðir í bætur á önnur gatslitin teppi. Stundum notaðir utanum reiðingsdýnur
(klyfberadýnur). Sokkabönd kvenna voru ofin á fæti. Hvort
band var nokkuð á þriðju alin á lengd og þurfti slangan að vera rúmar 5
álnir. Efni var fínn tvöfaldur þelþráður. Rakið var á rúmstólpum.
Sokkabönd voru langröndótt, oft með tenntum bekk í miðju. Bundið
var í skil á báðum endum slöngunnar, og hún síðan undin upp í hönk. Þegar
eftir var hæfilegur spotti, var brugðið tvöföldu bragði utan um hönkina,
skilið greitt frá endanum aftur að hönkinni og tánni á vinsti fæti brugðið
í það. Næst var hafaldað. Til þess var notað sterkt band. Haldið
var í endaskilið með vinstri hendi, en með þeirri hægri var hafaldaefnið
þrætt gegnum slönguna, brugðið yfir alla þræðina í efri skilhelmingi, en
lykkjur dregnar niður á milli þráðanna í þeim neðri í réttri röð. Þegar
þannig var búið að koma bandi á alla þræðina í efra skili, voru lykkjur
að neðan jafnaðar sem best og síðan bundna saman svo að ekki rynni til.
Þegar ofið var,
p26
voru höföldin toguð
niður, þegar annað skilið var ofið, svo að þeir skilþræðir, sem áður voru
að ofan, urðu nú að neðan, og skift var aftur um skil, með því að fara
með hendi í skilið við fótinn, og það greitt fram að höföldum. Fyrirvaf
í sokkabönd var samskonar þráður og í uppistöðu, og af sama lit og jaðarþræðir.
Það var undið upp á flata spýtu, sem jafnframt var notuð til að fara
í skilið og þrýsta fyrirvafinu fram að vefnu. Ekki hef ég
séð gjarðir ofnar í vefstól, heldur aðeins brugðnar reiðgjarðir oddabrugðnar,
en klyfbergjarðir brguðnar þannig, að skilið var tekið þvert yfir gjörðina
í einu. Vandað var til litasamsetningar á reiðgjörðum, svo að fram
kæmu falleg oddamunstur, en við klyfberagjarðir var minna haft að þessu
leyti. Gjarðaefni var spunnið úr hrosshári (faxhári).
Nr. 1715
p1
Ull og tóvinna 3.
Eins og ráða má af titilblaði eru kynni mín af vefnaði með hinum
eldri aðferðum, og þeim tilgangi að fullnægja þörfum heimila fyrir fataefnum
og öðrum ofnum vörum bundin við stutt tímabil. Aðallega árin 1914-28.
Á þeim árum var heimilisiðnaður almennt, og þó einkum vefnaður, á
undanhaldi. Með tilkomu prjónavéla var fljótlega hætt að nota heimaofin
efni í nærfatnað, og útlendar vefnaðarvörur leystu einnig heimavefnaðinn
smátt og smátt af hólmi, sem efni í ytri fatnað og rúmfatnað.
Svör mín eru, að því er eigin reynslu varðar, byggða á því sem gerðist
á þessu upplausnartímabili. Þar sem vikið er að vinnubrögðum frá
því fyrir og um aldamót, er byggt á frásögnum foreldra minna, og nokkurra
annarra mér eldri manna, er náin kynni höfðu af heimilisiðnaði, frá því
um 1880 og fram yfir aldamót. Fram yfir aldamót var árlega
"unnið til vefja" á því nær hverju heimili, nema sérstök forföll
hömluðu. Innri sem ytri fatnaður var að mestu leyti heimatilbúinn
og úr ull. Meirihlutinn ofinn, en nokkuð prjónað. Þar sem karlmenn
sóttu sjóróðra á vertíð, var reynt að ljúka vefnaði, sem mest áður en þeir
fóru í verið. Var þá jólafasta og tíminn frá nýjári til vertíðar
annatími við vefnað. Oft var það bóndi sjálfur, en stundum aðrir,
svo sem vinnumaður, sonur bónda, eða húsfreyja, en algengara var að karlmenn
önnuðust vefnað.
p2
Á þessu tímabili
(1880-1900) var það algengt á stærri heimilum, að vefari sæti allann daginn
í vefstólnum, og honum væru ekki ætluð önnur verk. En á fámennum
heimilum, var það algengt að ofið var aðeins milli mála, eða aðeins fáa
klukkutíma um miðjan daginn. Á síðara tímabilinu (1914-1928) var
aðallega ofið síðari hluta vetrar, frá því á þorra og fram um sumarmál.
Ástæða til þessarar seinkunnar var meðal annars sú, að vegna fólksfæðar
voru voðarefni ekki tilbúin frá hendi spunakvenna fyrr en langt var liðið
á vetur. Afköst við vefnað voru misjöfn eins of við aðra vinnu, og
margt getur tafið vefarann. Voðir ganga misjafnlega vel fram, eftir
því hvort voðarefnið er fínt eða gróft. Einnig var ofið misjafnlega
fast, og hefur það líka áhrif að þessu leyti. Þá ganga voðir mishratt
fram, eftir því hvaða vend er ofin. Einskefta vefst t.d. hraðar fram
en vaðmál. Þá er mikilvægt að uppistaða sé svo sterk, að hún slitni
ekki neitt að ráði. Enn tefur það vefara, ef ofið er þverröndótt
eða með tvennskonar fyrirvafi (salún). Helst voru afköst vefara miðuð
við vaðmálsvefnað, og þá miðlungsgrófar voðir, svo sem efni í rekkjuvoðir.
Þótti það allgóður gangur, ef ofin var að meðaltali 3/4-1 alin á
klukkutíma, og væri þá spólað fyrir vefarann. Æfðir og duglegir vefarar
ófu meira en þetta í skorpum. Mest afköst við vefnað, sem mér er
kunnugt um, eru það að vefari óf 30 álna vaðmálsvoð á einum
p3
degi, en líklega
hefur vinnutíminn verið nokkuð langur þennan dag. Ef til vill allt
að 20 klst. Ekki var að ræða um vefnaðarkennslu, er því nafni
gæti heitið, nema um væri að ræða skraut eða listvefnað (salún, glit).
Heimilismenn, sem höfðu tækifæri til að fylgjast með öllu starfi
vefarans, lærðu nær ósjálfrátt allar helstu aðferðir, sem notaðar voru
og gátu undirbúningslaust sest í vefstólinn, og ofið með sæmilegum árangri,
ef nauðsyn krafði. Það var því mest komið undir heimilisástæðum,
og því hvernig hagkvæmt þótti að skifta verkum, hvenær menn byrjuðu að
vefa. Sumir hófu því vefnað ungir, um og upp úr fermingu, en aðrir
síðar á ævinni, þegar þörf kallaði. Vandasamar vefnaðargerðir, svo
sem salún, glitvefnaður og jafnvel vormeldúkur, þóttu þó ekki meðfæri annarra
en reyndra vefara, sem kynnt höfðu sér þessar vefnaðargerðir sérstaklega.
Glitvefnaður hafði sérstöðu, sem nokkurskonar listvefnaður og ófu
það konur nær eingöngu. Lítið mun hafa verið um glitvefnað í uppsveitum
Mýrarsýslu eftir aldamót. Vefarar tóku stundum verkefni af öðrum
heimilum og ófu gegn borgun, ýmist í peningum eða vinnuskiftum. Tekjur
af þessu voru þó svo litlar að fremur mátti telja aukagetu en atvinnuveg.
Gjald fyrir vefnað var miðað við álnatal voðar, og gat verið dálítið
mismunandi eftir tegund.
p4
Vefstóllinn hét í
daglegu tali "vefstaður". Um kljásteinavefstól þekki ég
engar sagnir, aðrar en þá, að afköst sæmilegrar vefjarkonur við hann, hafi
verið ein alin voðar á dag, og til þess að ljúka því dagsverki, hafi hún
þurft að ganga eina þingmannaleið. Ekki var mikið smíðað af vefstólum
eftir síðustu aldamót, þar sem notkun þeirra fór minnkandi. Foreldrar mínir
létu smíða vefstól nálægt aldamótunum. Smiður var Sigurður Einarsson,
bóndi í Bakkakoti í Stafholtstungum. Vefstóll þessi er enn til, en
hefur ekki verið notaður síðastliðin 20-25 ár, og er nokkuð farinn að láta
á sjá, vegna lélegrar geymslu. Hann er í aðalatriðum af þeirri gerð,
sem mynd B sýnir, en þó með nokkrum frávikum. Í stað fótstykkis eru
langbönd til hliðanna að neðan og þverslá að framan eins og á mynd A. Setubekk
er krækt með löngum krókum í járnlykkjur framan í framstólpum og framan
á stólpana eru negldir sérstaklega tilsniðnir trékubbar, sem halda setubekknum
í hæfilegri fjarlægð frá bómu. Slagborð er hengt upp á þann hátt,
að uppihöldin mynda tvíarma gafla að ofan, og er þeim smeygt upp á kjálkana.
Járnteinar ganga gegnum gaflana ofan við kjálkana og leika þar í
raufum á járnum,sem fest eru ofan á kjálkana. Tvö sívöl trékefli
liggja þvert yfir vefstólinn milli kjálkanna aftanverða, en yfir þau liggja
hafaldasnærin, er halda uppi hafaldakömbunum. Að neðan er bundið
upp (krækt upp) með grönnum hlekkjafestum í stað snæra.
p5
Slöngurifur (aftari
rifur) eru niðri, ens og á mynd B, en margir eldri vefstólar höfðu rifinn
uppi. Tvíbreiðir vefstólar þekktust, en voru ekki algengir og hraðskyttuvefstólar
voru mjög fágætir. Vefstólar voru allvíða til (1914-1928),
en þau heimili voru þó mörg, sem ekki áttu nothæfan vefstól. Voðarefnum
frá þeim heimilum var ýmist komið fyrir til einhvers nágranna, eða vefstóll
var fenginn að láni. Oftar en hitt með þeim hætti, að fegið var leyfi
vefstólseiganda, til að vefa heima hjá honum, en vefstóllinn ekki fluttur
milli bæja. Vefjarskeiðar nefndust "ritti". Þær
voru yfirleitt útlendar að uppruna, en fyrir aldamót mun þó nokkuð hafa
verið smíðað af þeim innanlands. Vefjarskeiðar voru flestar 5 kvartil (30
þumlungar) að lengd og voru nefndar eftir tannafjölda á kvartili. Algengastar
voru 60-72-90 tanna vefjarskeiðar, þó að fleirri gerðir væru til. Á
útlendu vefjarskeiðunum var tannafjöldi á kvartili grafinn í aðra endatönnina,
sem gerð var úr gildari stálteini en hinar tennurnar. Vefjarskyttur
voru smíðaðar úr þéttum viði, íslensku birki, og þótti nokkur vandi að
fá á þær gott lag. Endarnir dragast saman þvínær í odd, en sveygjan frá
belgnum er önnur að framan (þeim megin sem veit að skeiðinni), en að aftan
og sama gildir um samdráttinn til endanna að ofan og neðan. Oddar
skytturnnar eru varðir með málmhlíf, oft úr látúni. Undir vönduðum
skyttum voru
p6
svokölluð skíða,
mjóar látunsþynnur undir bríkunum sitt hvoru megin við belginn. Þráðargatið
á skyttunni var einnig vandað að frágangi. Það varð að vera hóflega
langt, ef vel átti að rekjast af spólunni. Til að koma í veg fyrir
að fyrirvafið myndaði skorur út frá endunum á gatinu, voru þunnar glerplötur
felldar inn í tréð að utanverðu og klætt þar utanyfir í kringum gatið með
málmþynnu. Spóluteinninn var nefndur "skyttuteinn" eða
aðeins "teinn". Hann var með litlum snúð nálægt öðrum enda,
sem hélt við spóluna, þegar húnvar látin í skyttuna eða tekin úr henni.
Spólur voru úr blikki, pípan ekki kveikt að öðru leyti en því að
snúðar voru kveiktir á báða enda. Spólurokkar voru oft gamlri spunarokkar,sem
hnokkatréð hafði verið tekiðð af, en járnteinn rekinn upp í pípuna. Fyrr
(1880-1900) var nokkuð um handsnúna spólurokka, sérstaklega smíðaða til
þeirra nota. Spanstokkur (spannstokkur), var notaður til að halda voðinni
út á breiddina meðan ofið var. Hann var smíðaður úr góðum viði (eik),
og voru amk. 2 gerðir algengar, en ekki kann ég fyllilega að lýsa nema
annarri, sem sýnd er á teikningu. Það hét að "leggja
upp" að ákveða lengd voðar úr tilteknu magni af vefjarþræði eða vefjargarni.
Hesputré (skrepputré), sem mældu lengd þráðar, vor allvíða til, og
væru þau notuð mátti reikna þráðinn út, svo að ekki skeikaði. Algengara
var þó að vigta
p7
þráðinn í hnyklum,
og ákveða lengd voðarinnar út frá þyngd. Eftir gerð þráðarins og
eiginleikum, var ákveðið hve mikið mætti leggja upp úr mörkinni (250 gr.).
Ekki var þyngd sauðarvalanna, sem undið var á dregin frá. Fyrst
athugaði vefari hversu grófur þráðurinn var og hve mikið þyrfti að "varpa"
voðina, en með varpi var átt við þráðafjölda uppistöðu á hvern þumlung
breiddar. Sem dæmi um þessi vinnubrögð má setja varp í meðalgrófa
vaðmálsvoð (t.d. efni í rekkjuvoðir). Breidd voðarinnar í skeið skyldi
vera 27 þumlungar, varp 40 þræðir á þumlung og þráðafjöldi als 1080. Litist
vefara þráður í slíka voð, fínn og vel spunninn og úr vel þveginni vorull
að mestu eða öllu leyti, taldi hann hóflegt að leggja upp þrjár álnir úr
mörk, en minna ef þráðurinn var í grófara lagi eða að verulegu leyti úr
óhreinni ull. Vanir vefarar fóru furðu oft nærri um það, hve mikið
mátti leggja upp, en út af því gat þó brugðið. Var þá sagt að þráðurinn
rekist betur eða verr, en við ar búist. Oftar var það að á skorti,
svo að ekki fékkst fyrirhugaður þráðafjöldi í vefinn. Oftast mátti
sjá þetta fyrir alllöngu áður en rakningu ar lokið, og varð þá að taka
ákvörðum um hvað gera skyldi. Vinda mátti upp, það sem búið var að
rekja, en til þess þurfti jafnmarga menn og þræðirnir voru, sem raktir
voru í einni ferð. Til athugunar kom að minnka varpið, en ef þráður
raktist vonum
p8
verr, benti það til
þess að hann væri þybbnari en búist var við, og fyllti betur upp. Ef
ekki var nema um litla vöntum að ræða, gat komið til mála að mjókka voðina,
sem því nam. Stundum var unnt að fá spunninn þráð til viðbótar. Loks
kom til álita að breyta til um vend frá upphaflegri áætlum. Væri
t.d. upphaflega gert ráð fyrir vaðmálsvend, mátti ef til vill vefa klæðavend
eða einskeftu í staðinn, en þær vendir þurfa minna varp. Vaðmál þótti
hæfilega varpað, ef þyngd þráðar og fyrirvafs var ámóta, en fyrirvafs þó
heldur meiri. Varplitlar voðir kröfðust meira fyrirvafs og þóttu lakari
að áferð og endingu. Væru voðir aftur á móti mjög mikið varpaðar
(stríðvarpaðar), gátu þær orðið harðar og óþjálar. Heimaunnið efni
í uppistöðu í vef nefndist "þráður" eða "vefjarþráður",
ef styttra orðið gat misskilist. En "veftur" var heiti
fyrirvafsins, þó að orð eins og fyrirvaf og ívaf væru stundum notuð og
öllum auðskilin. Vefur var rakinn á "rakgrind".
Ekki þekki ég nema eina gerð rakgrinda, frá þeim tíma sem hér er
átt við, en vel má vera að fleirri hafi verið til. Rakgrindur þessar
stóðu lóðréttar og snérust á ás í miðju, er náði bæði niður úr grindinni,
og upp úr henni. Lék neðri endinn í þar til gerðri holu í trékumm,
sem grindin stóð á, en efri endi í hólk eða leðurlykkju, sem fest var við
loftbita eða á annan hátt yfir grindinni. Nokkur brögð voru að því
p9
rakgrind vantaði
á bæjum, þó að vefstóll væri til. Var þá farið með voðarefni til
nágranna, sem betur bjó að þessu leyti, og fengin aðstaða til rakningar
hjá honum. "Hælar" hétu trén,sem tóku við endum slöngunnar,
og tók það nafn yfir hvorttveggja, þvertréð á milli arma grindarinnar og
tréteinanna, sem mynduðu skilin á slöngunni. Talað var um efri hæl og neðri
hæl, þegar verið var að rekja. Heyrt hef ég vefara úr Árnessýslu
nefna hælatré þetta "krísholt". Áhöld til að "balbína"
voru ekki algeng, en þekktust þó. Snældurnar, sem spólað var á hétu
balbínur, og þær voru settar í balbínustól á meðan rakið ar af þeim, en
verkið (að spóla snældurnar), að balbína.
Þráðarhnyklar voru
látnir velta í ílátum af ýmsu tagi, sem týnd voru saman til þeirra nota,
á meðan rakið var. Oft voru það matarskálar, svonefndar spilkonur,
þvottaskálar, snældustokkar og jafnvel næturgögn. Til þess að varna því
að hnyklarnir skoppuðu upp úr ílátunum var vefjakamburinn lagður flatur
ofan á ílátaröðina og þráðarendarnir þræddir í gegnum hann yfir miðju hvers
íláts, en rakningsspaði var ekki notaður. Lengd uppistöðu
var mæld þannig, að einn þráður var stikaður og undinn jafnóðum upp á annan
þráðarhnykil. Þegar fyrirfram ákveðin lengd hafði verið mæld, var
brugðið kappmellu á hinn mælda þráð og látinn í hana bandspotti með öðrum
lit en þræðinum. Mældi
p10
þráðurinn var aftur
undinn á sinn upphaflega hnykil. Byrjað var að rekja efri hæl og
þegar rakið var niður eftir grindinni, sagði misliti bandspottinn til um
það hvar neðri hæl skyldi setja. Ekki var föst regla fyrir því hve
margir þræðir voru raktir í einu. Fyrsti "fetinn" var settur
á efri hæl með þeim hætti að endarnir voru jafnaðir og hnýttur á þá þverhnútur.
Þráðunum skift sem næst til helminga og lykkjunni smeygt upp á þann
tein hælsins, sem tók við endaskilinu. Ekki var neitt sérstakt heiti
á þessu skili. Þegar snúið var við í hælunum, var fetinn lagður yfir
þann hæltein, sem fyrr var komið að og síðan brugðið undir hinn, og yfir
aftur til baka, og þá undir fyrri teininn. Lágu fetarnir þannig á
misvíxl milli teinanna. Þráðaumferð frá efri hæl niður á neðri hæl,
og aftur upp á efri hæl, hét "umferð", en þræðirnir, semsamferða
urðu milli hælateina, "feti". Rakið var neðan að slöngunni
á rakgrindinni. Umferðir voru taldar á neðri hæl öðru hvoru, eftir
því sem rakningu miðaði fram og brugðið bandi utanum þá, sem búið var að
telja til aðgreiningar frá þeim, er við bættust síðar. Ekki þurfti
nema einn mann til að rekja vef, en algengt var að stálpað barn eða unglingur
væri vefara til aðstoðar við það verk. Fullrakin uppistaða í vef
hét "slanga". Áður en hún var tekin af rakgrindinni þurfti
að "hnýta í skilin". Sterkt band (seglgarn), var dregið
í skilin á hælunum og hnýtt vandlega ofan á slöngunni. Að því búnu
var efri hæll leystur
p11
og látinn siga dálítið
niður. Slaknaði þá á slöngunni, svo að taka mátti hana fram af hælnum.
Vefari tók nú um slönguna, svo sem 1/2 alin frá enda, gerði þar á
hana lykkjuhnút, og herti dálítið að. Með vinstri hendi hélt vefari
við slönguna um hnútinn, en fór með hægri hendi í lykkjuna og dró nýja
lykkju af slöngunni í gegn, og þannig koll af kolli, þangað til slangan
var á enda. Halda þurfti við rakgrindina meðan tekið var af, svo
að slangan slaknaði ekki um of og hryndi niður. Var það verk aðstoðarmanns,
ef viðlátinn var, en annars gerði vefari það með fætinum. Aðferð við að
rekja langröndóttar voðir var í aðalatriðum sú sama, og gat hvorttveggja
verið að litum væri blandað í feta, eða hver litur væri rakinn fyrir sig
í sjálfstæðum fetum. Ekki þekktist nein algild regla um það, hve
mikið voðir styttast í vefnaði meiðað við lengd slöngu. Er það nokkuð
mismunandi eftir efni uppistöðu. Ullarþráður tognar nokkuð við áreynslu
í vefstól, og vegur það nokkuð á móti styttingu vegna vefjarbindingarinnar.
En að sjálfsögðu fara bútar af báðum endum slöngunnar í afföll vegna
framhnýtingar og afvekna, en þetta eru fastir frádráttarliðir, sem standa
ekki í hlutfalli við lengd voðar. Höföld voru hnýtt á "hafaldatré"
eða "hafaldagrind". Hafaldatréðvar mjór borðrenningur,
rúmlega alin að lengd. Niður í renninginn voru tappaðir 2 tréstandar,
annar rétt við enda, en hinn nálægt miðju, og var fjarlægðin milli ytri
brúna þeirr hafaldslengd. Mitt á milli
p12
þessara standa var
grennri og lægri trétittur, en utan um hann var hafaldsaugað myndað. "Hafaldastóll"
var annað áhald, er notað var til að rekja á efnið í höföldin, og geyma
á nýhnýtt höföld þangað til komið var nóg í hæfilega kippu. Lengd
hafaldastólsins (fótstykki), var höfð slík, að rekja mátti á honum efnið
í höföldin. Upp úr fótstykkinu stóðu tréteinar, sinn við hvorn enda,
og á þá var höföldunum raðað, þegar losa þurfti af hafaldatrénu. Hafaldaefni
var sterkt seglgarn, en þráðarhöföld munu hafa verið algeng fram undir
aldamót. Höföld með stálaugum þekktust, en voru ekki talin hafa verulega
kosti umfram önnur. Rakið var í höföldin á þann einfalda hátt, að
seglgarninu var vafið um fótstykki hafaldastólsins enda á milli og umferðirnar
taldar um leið. Þegar komin var hófleg tala t.d. 50 umferðir var
seglgarnið skorið sundur á öðrum endanum og hafaldahnýting gat hafist.
Endarnir á hafaldaefni voru jafnaðir, lykkjunni brugðið á endastand
hafaldatrésins, sem fjár var hnýtingamanni, en hann sat á enda hafaldatrésins,
og hafði það milli fóta sér. Nú voru hnýttir tvöfaldir hnútar (rifhnútur)
beggja megin við miðtitt, og þar með var augað myndað og loks var hnýttur
þverhnútur á hafaldsendann við standinn, sem nær var hnýtingamanni. Hafaldið
var nú fullgert, augað losað af miðtitti og hafaldið látið renna á endastöndum
niður að fótstykkinu. "Vefjarkamur" eða aðeins kambur,
hét áhaldið, sem notað ar til að dreifa slöngunni í hæfilega breidd, þegar
bómað var upp. Kamburinn sjálfur
p13
var nokkurskonar
greiða, búin til á þann einfalda hátt að járnnaglar (hauslausir), voru
reknir með jöfnu millibili í trérenning. Yfir kambinum var lok, er
taka mátti af, og var rauf í því miðju að endilöngu og stóðu endar naglanna
lítið eitt upp í hana þegar kamburinn var lokaður. Við endana voru
trétengi milli kambs og loks. Það hét að "þræða kamb" að
dreifa slöngunni í kambinn. Reiknað var út fyrirfram, hve marga feta
skyldi láta í hverja tönn á kambinum.
"Að setja til"
var samheiti yfir verkið að þræða í kamb "bóma upp" draga í höföld
og skeið, hnýta eða krækja upp og hnýta fram. Verkið hófst á því,
að vefari tók slönguna, rakti upp eina eða tvær lykkjur af henni, fór með
fingur með seglgarninum, sem hnýtt var í endaskilið, og smeygði í það "rifskaftinu".
Því næst opnaði hann aftara skilið á sama hátt og dró í það skilþráðinn.
Skilþráðurinn var sterkur seglgarnsþráður. Við enda rifskaftsins
voru á því göt og skilþráðurinn dreginn þar í gegn og bundinn fastur í
annan endann, en sá endinn, sem dreginn var gegnum skilið, var svo dreginn
í gatið á hinum enda skaftsins og hnýtt þar með hnút og lykkju, sem auðveldlega
mátti leysa. Fetarnir lágu nú í kross milli skafts og skilþráðar,
og var nú dreift reglulega í kambinn frá öðrum jaðri til hins. Að
því loknu var kamburinn settur í þar til gerð slíður á vefstólnum. Tvo
menn, hið minnsta, þurfti til að bóma upp. Hélt annar í slönguna,
en hinn vatt upp á rifinu. Áður en vinding hófst var rifskaftið með
slönguendanum dregið aftur
p14
yfir afturbómu og
niður að rif. Rauf var í rifinu að endilöngu, og féll skaftið ofan
í hana, en trésnúðar "kragar" voru sinn til hvorrar hliðar á
rifnum, og var þeim ýtt inn á enda skaftsins, og héldu þeir því þá föstu.
Kragarnir höfðu ennfremur það hlutverk að styðja að jöðrum slöngunnar,
og þurfti talsverða nákvæmni til að stilla þá, svo að jaðrar yrðu jafnstríðir
og aðrir hlutar slöngunnar. Þegar vefari var búinn að stilla kragana, hófst
vinding upp á rifinu. Sá er hélt í slönguna stóð sem lengst frá vefstólnum,
svo að minna gætti samdráttarins frá kambi. Meðan fyrsti vafningur
var undinn upp á rifinu, var slangan ekki höfð mikið strengt, til að forðast
of mikla áreynslu á rifskaftið, en eftir það var haldið allfast í slönguna.
Undið var upp á rifinu, þangað til síðari endi slöngu var komin aftur
fyrir fremri bómu, en þá var rifurinn settur fastur. Fremri bóma
var nú tekin burt og vefjarkambur sömuleiðis. Vefari tók slönguendann
fór með fingri með seglgarninu, sem hnýtt var í aftara skilið og greiddi
það aftur á bómu. Annað skilskaftið var nú sett í þetta skil, og því ýtt
svo langt aftur að það sæti aftarlega á bómunni. Fremra skilið greitt
á sama hátt og síðara skilskaftið sett í það. Seglgarn var nú dregið
í gegnum göt á endum skilskaftanna, og þau bundin niður á bómuna. Hafaldakambarnir
með hafaldasnærum og keflum voru teknir úr vefstólnum á meðan bómað var
upp, en nú voru þeir aftur
p15
settir á sinn stað.
Hafaldasnærin, sem halda uppi hafaldakömbunum, voru bundin saman
skammt fyrir ofan hafaldasköftin á meðan dregið var í höföld. Hófst
nú ídráttur í höföld, eftir að skorið hafði verið út úr lykkjunni á slöngunni.
Venjulega unnu 2 saman það verk, vefari hagræddi höföldunum
og dró þræðina fram úr þeim, en aðstoðarmaður, oft unglingur, rétti fram
þræðina eftir vissri röð. Með vissu millibili (á 40 þráða fresti),
var athugað hvort "rétt stæði á", þeas. athugað var samkvæmt
fetafjölda á skilsköftum, hve margir þræðir hefðu verið réttir fram, og
hvort sú tala kæmi heim við þann hafaldafjölda, sem búið var að draga í.
Væri þarna misvísun á milli, var leitað að skekkjunni, og hún leiðrétt,
en að því búnu, voru endarnir í áfanganum teknir saman fyrir framan höföldin
og brugðið á þá lykkjuhnút. Krækja var notuð við ídrátt í höföld, og skeið
(sumir vefarar drógu þó í höföld með fingrunum einum). Þetta var
lítill vírkrókur, rekinn inn í stutt tréskaft. Þegar lokið var ídrætti
í höföld, lá næst fyrir að draga í skeið. Ef vefari dró einn í skeiðina,
tók hann 2 "vefjarsnæri", gerði lykkjur á enda þeirra og smeygði
upp á enda skeiðarinnar, og batt snærunum upp um kjálka vefstólsins þannig,
að skeiðin hékk fyrir framan höföldin nokkru neðar en hafaldaaugun. Skeiðin
lá flöt í snærislykkjunum og hallaði lítið eitt fram frá höföldunum. Vefari
tók nú krækjuna, stakk henni upp um þá tönn skeiðarinnar, sem þræða
p16
skyldi í jaðri, snéri
krækjunni þvert á tannir skeiðarinnar og lét hana hanga þar á meðan hann
leysti fyrsta hnútinn á uppistöðunni. Tók frá þann endafjölda, sem
fara átti í tönn á skeiðinni, brá þeim á krækjuna og dró niður úr skeiðinni.
Að því búnu færði hann krækjuna í næstu tönn, og svo koll af kolli. Þegar
heill hnútur var kominn í skeiðina var endunum skift nálægt miðju og brugðið
á einföldum hnút undir skeiðinni. Ef 2 unnu saman að ídrætti í skeið,
var skeiðin sett í slagborðið áður en byrjað var, og það bundið fram að
bómu. Vefari fór þá inn í vefstólinn milli hafalda og slagborðs og
rétti fram þræðina, en aðstoðarmaður var yfir framan vefstólinn og dró
endana fram með krækjunni. Þegar búið var að draga í skeið, var "hnýtt
upp" (krækt upp) að neðan, "fótskammelin" tengd við
hafaldakamba með hjálp "hliðarskammela", eftir vissum reglum,
eftir því hvaða "vend" skyldi vefa. Þá var "framhnýtingarskaftið"
tengt við framrifinn með vefjarsnærunum, en þau voru 3, gerð úr harðsnúnu
snæri. Á öðrum enda hvers snæris var stutt lykkja, sem hinn endi
snærisins var dreginn gegnum eftir að því hafði verið brugðið utan um rifinn.
Þegar þannig hafði verið gengið frá snærunum á rifnum, vorulausu
endarnir teknir fram yfir bómuna og framhnýtingarskaftið hnýtt í snærisenda
milli bómu og slagbors. Skilsköftin voru nú leyst frá bómunni, en seglgarnið,
p17
sem dregið var í
göt á endum þeirra, hnýtt saman á endum svo að skilsköftin gátu ekki dregist
úr skilinu. Þá voru böndin af hafaldasnærunum einnig leyst. Vefari
kom nú setubekknum fyrir á sínum stað, settist í hann og "framhnýting"
hófst. Byrjað var í miðju og hnýttur þar einn hnútur, en þar næst
voru hnýttir hnútar sinn við hvorn jaðar, svo að skaftið fengi fast jafnvægi.
Stigið var skil áður en framhnýting hófst, og það greitt fram áður
en hnýtt var yfir skaftið. Reynt var að eyða sem stytstum endum í
hnútana, en þó höfð örstutt lykkja á hnútunum, svo að leysa mátti þá upp,
en fyrstu hnútarnir vildu slakna á meðan á hnýtingu stóð og þurfti þá að
herða þá upp í lokin. Þegar hnýtt hafði verið fram, var "dregið
fyrir". Stigið var annað skil á vefinn og skyttunni skotið í
gegnum það "gefið í", stigið aftur, nýtt skil og fyrirvafsþræðinum
ýtt varlega fram að skaftinu mað slagborði og skeið. Vefa þurfti
nokkra fyrirdrætti með varúð á meðan þráðahóparnir, sem voru saman í hnútum
voru að fá jafna dreifingu í voðinni, en brátt mátti herða slögin, og þegar
búið var að vefa 1-2 þumlunga var spannstokkurinn settur á sinn stað og
vefnaður hófst af fullum krafti. Þegar voðin var búin að vefjast
rúma umferð um framrif, voru vefjarsnærin tekin burt. Gefið var í
með einum fingri í miðju voðar með þeirri hendi sem skaut skyttu, um leið
var stigið skil og slegið, þ.e.
p18
slagborðinu kippt
snöggt fram að voðinni, með sömu hendi.
Voð var mæld jafnóðum
og ofið var með "mæliþræði" snúnum saman úr grönnu seglgarni
(skógarni), er mældi eina alin. Áður er á það minnst að þráðaslit
tefði vefara. Það var talið lítið slit, "þráðurinn hélt vel",
ef ekki slitnuðu nema 4-5 þræðir á alin. Væri slit mjög mikið, var
sagt að þráðurinn "hryndi niður". Vefari hafði í spólustokknum
afgang af þráðarhnykli "þráðarbót" til að bæta með. Tveir
hnútar voru algengastir á vefjarþræði, "reipahnútur" og "rembihnútur"
(rifhnútur), en "þverhnút" mátti ekki nota á vefjarefni, því
að hann er fyrirferðarmikill og harður, veitir mikið viðnám í höföldum,
og skeið fer illa í voð (slithætta). Skilgallar eru sjaldan alvarlegir,
ef höföld eru samstæð og uppbinding í lagi. Helst er það að einn
og einn feti hafi fengið á sig snúning í rakningu og þurfi hagræðingar
við fyrir aftan höföld. Það hét "færa", sem ofin var í
einu á milli þess að undið var ofan af afturrif og tilsvarandi upp á framrif
og verið að færa slönguna og voðina þannig til í vefstólnum hét líka "að
færa". Þegar búið var að gefa eftir á aftari rif, og vinda voðina
hæfilega langt fram, með því að snúa framrif, var afturrifur settur fastur
og "hert á" með framrif, eins og hæfilegt þótti að strengja vefinn.
Sagt var að voð "gengi saman", ef hún var til muna mjórri
ofin en slangan í skeið. Vefjargallar gátu stundum komið fyrir og
áttu ýmsar orsakr. Ef tilsetning var ekki í góðu
p19
lagi, gátu jaðrar
orðið skörðóttir og misstríðir. Mjög mikið slit og hnútamergð, sem
því fylgir er líka óprýði á voð. "Brigður" komu stundum
fram í voðum, og orsakast annaðhvort af misjafnri ígjöf eða misgrófu fyrirvafi.
Það hét "að fella vefinn" eða "taka ofanúr vefstólnum"
að ljúka vefnaði á voð. Klippt var á uppistöðuna, svo sem 1/2 þumlung
frá voðinni, afvikurnar dregnar aftur úr skeið og höföldum, skilþráðurinn
leystur af rifskaftinu og afvikurnar teknar fram af skaftinu. Afvikur
voru notaðar við saumaskap, helst til þræðinga, en voru þó ekki hentugar
til þeirra nota, því að þær eru stuttur nálþráður. Um leið og vefur
var felldur, var uppbinding leyst. Vefjarnsæri tekin af aftari rif, hafaldasnæri
bundin saman og voðin undin af framrif í stranga. Voðir úr
ull voru þvegnar úr blöndu af keytu og vatni áður en þær voru þæfðar. Þvælið
var hitað í stórum potti yfir hlóðareldi, þangað til það var orðið snarpheitt,
líklega 70-80 gráður. Þá var því hellt í stóran bala, voðin rakin
niður í þvælið og hreyfð fram og aftur með priki, þvæld góða stund. Að
því búnu var farið með voðina í nokkru af þvælinu að rennandi vatni, og
hún skoluð vandlega. Þess skyldi gætt að voðin kólnaði sem minnst
fyrr en hún kom í skolvatnið, og væri þá rennvot af þvæli. Eftir skolun
var voðin oft látin bíða næsta dags og lausu vatni leyft að síga úr henni.
Þá var enn hitað vatn og hrært út í það lítið eitt af grænsápu.
p20
Voðin var látin ofan
í sápuvatn þetta, og hreyfð til, svo að hún gegnhitnaði jafnt af vatninu.
Þá hófst vinding. Oft var undið fyrir framan bæjardyr eða fjósdyr.
Í dyrunum var skorðað gilt skaft eða járnkarl, og endum voðarinnar
brugðið um hann á misvíxl. Maður stóð við þennan umbúnað og gætti
þess að eigi færi úr skorðum. Sá er vatt var einnig með tréstaut,
gildan göngustaf eða annað álíka. Brá hann því í lykkjuna á voðinni
og gekk frá dyrunum, en þá raktist voðin tvöföld upp úr balanum. Þriðji
maður var við balann, og gætti þess að voðin flæktist ekki ýt fyrir balann
og óhreinkaðist. Langar voðir voru stundum hafðar þrefaldar í vindingu,
og var þá annar endinn á priki vindingamanns. Þegar voðin hafði verið
rakin öll upp úr bala, hófst vinding. Vindingamaður snéri priki sínu
í ákafa, svo að snúður kom á voðina, og vatnið pressaðist úr henni. Þegar
á leið vindingu, fór voðin að hlaupa í snúða, og var ekki hætt fyrr en
hún var öll komin í snúða. Þegar fullundið þótti var snúið ofan af
voðinni til endann, svo að sköftin næðust úr, en að því loknu var voðin
borin inn til þófarans, látin snúa þar af sér og rakin niður fyrir fætur
hans. Best þótti að byrja þófið strax á meðan voðin var enn
volg. Þæft var ýmist í baðstofu eða fjósi. Væri þæft í baðstofu,
var þæft á gólfinu, en í fjóli var þæft í auðum bási og oftast á hurð.
Þæft var undir fótum, og var þófari venjulega á nærklæðum einum
p21
við verkið. Þófari
tróð voðina undir fótum sér og hreyfði til á ýmsa vegu. Voðin var
aðgætt á 1-2 tíma fresti meðan á þófi stóð og hrist upp. Var það
gjarnan hlutverk húsfreyju að annast það verk ásamt þófara eða öðrum heimilismanni,sem
til þess þótti hæfur. Hristarar höfðu 4-5 álna bút af voðinni á milli
sín og héldu í jaðrana, kipptu svo í og frá sér um leið, öllum höndum í
takt. Kom þá snögg sveifla upp á við á voðina og heyrðist hár kvellur,
ef vel var hrist. Við þetta fauk laus ló úr voðinni, og réttist úr
hrukkum. Mjög var það misjafnt hve mönnum sóttist þófið. Góðir þófarar
voru eftirsóttir og oft fengnir á aðra bæi til að þæfa. Venjulega
mun þófari hafa fengið einhvern aukaglaðning í mat á meðan á verkinu stóð
(þófarakaka, aukakaffi). Ekki kann ég þófaraþulur nema eitthvað hrafl
úr þulunni "Bárður minn á jökli - leggstu á þófið mitt - ég skal gefa
þér lóna - innan í skóna - vettlinginn á klóna - þegar ég kann að prjóna
- naglabrot í bátinn þinn - hálfskeifu undir hestinn þinn - mórautt lamb
og gimurskel - og meira ef þú þæfir vel. Ekki veit ég um
neitt sérstakt, sem miðað væri við þegar voð var talin fullþæfð. Réði
þar mat voðareiganda (húsfreyju), sem tók tillit til þess í hvað voðin
var ætluð. Að þófi loknu var voðin enn hrist upp og síðan undin upp
á rúmfjöl. Tveir unnu verkið. Annar vafði upp á fjölina og
strauk voðina
p22
út til jaðranna,
en hinn greiddi voðina fram, og hélt við, svo að hún vefðist þétt. Þegar
voðin var öll undin upp á fjölina var önnur rúmfjöl tekin og vafið að nýju
upp á hana ofanaf hinni fyrri. Voðin lá nú sléttari fyrir og var
strokin sem vandlegast á hina seinni fjöl og vafin sem fastast. Þegar
voðin var öll komin á síðari fjölina, var endinn saumaður niður, svo að
ekki slakaði á. Fjölin með voðinni sett undir farg og látin liggja
undir því, þangað til hún var tekin og þurrkuð. Nokkuð var gert að
því að senda voðir, sem ætlaðar voru í betri fatnað, til þófs, litunar
og lóskurðar í verksmiðjur (Klæðaverksmiðjuna Iðunn, Reykjavík). Til var
það að voðir voru nefndar eftir því til hvers átti að nota efnið, svo sem
buxnavoð, svuntudúkur, hæruvoð. Í rúmábreiður (brekán) þurfti rúmar
6 álnir af einbreiðu, og var lengd slíkra voða ávallt miðuð við að álnatal
voðar yrði margfeldi af þeirri tölu. Einskefta er nafn á
vefnaðarvend, og orðið notað án tillits til efnisins, sem ofið var úr.
Þó var orðið tvistur stundum notað um einskeftuvoðir, ofnar að öllu
leyti úr útlendu bómullargarni, en einnig var sagt að slíkar voðir væru
"garn í garn", og að ofið væri garn í garn þegar bæði uppistaða
of fyrirvaf var "vefjargarn", en slíkar voðir voru oftast með
einskeftuvend. Einskeftuvoðir voru notaðar í margskonar föt og rúmfatnað,
og er ekki á mínu færi að lýsa einstökum gerðum nákvæmlega. Þó skal
lítillega lýst skyrsíuefni,
p23
en ég veit ekki til
að það hafi verið ofið síðan laust eftir 1920. Efnið var tvöfaldur
togþráður, spunninn svo snöggur sem kostur var og helst úr grófu togi.
Þráðurinn var undinn í hnykla á litla tólgarmola, hnyklarnir síðan
soðnir í vatni í 3-4 klst., og hét það að seyða þráðinn. Eftir seyðingu
varð að hespa þráðinn upp og þurrka. Skyrsíuefni var mjög varplítið,
einn í tönn á 72 tanna ritti. Fyrirvaf var samskonar þráður og í
uppistöðu. Vefurinn var ekki sleginn, en fyrirvafinu aðeins ýtt fram
með skeiðinni, og þurfti aðgæslu við að efnið yrði mátulega þétt.
"Vaðmálsvend" var önnur algengasta vefnaðarvendin og raunar
mun hafa verið ofið mun meira með vaðmálsvend en einskeftuvend. Vaðmál
var notað í nærfatnað, rúmfatnað og margskonar ytri föt. Nærfataefni
voru ýmist hvít eða blanda af hvítu og litaðri ull (blágrátt, indigólitur).
Rekkjuvoðavaðmál voru hvít og efni í spariföt voru einnig hvít, en lituð
áður en saumað var úr þeim. Í dagleg ígangsföt var svart og hvítt,
útkoman varð grár litur, ljós eða dökkur, eftir blöndunahlutföllum litanna.
Þráður var mun snúðmeiri en fyrirvar, en að öðru leyti spunnin úr
sama efni. Í nærfatnað og önnur efni,sem ekki máttu vera mjög þykk,
var þráður hafður einfaldur, en í ytri fatnað var hann stundum tvöfaldur
og fyrirvaf jafnvel líka. Þó að það væri sjaldgæfara. "Ormeldúkur"
eða "vormeldúkur"
p24
var ekki algengur.
Vendin var sérstæð og þurfti aukatrissur í vefstólinn þegar hann
var ofinn. Gerðir voru tvær, þráðarormeldúkur og veftarormeldúkur.
Þráðarormeldúkur þótti áferðarfallegri og hrinda betur frá sér vætu
og óhreinindum. Aftur á móti krafðist hann meiri vandvirkni við þráðarspuna
og aðgæslu við vefnað, þar sem þráðafjöldi uppistöðunnar var meir en í
öðrum vendum. Ormeldúkur var notaður í yfirhafnir á ferðalögum, spariföt,
karlmannsbuxur, og fyrir aldamót mun það hafa þekkst að ormeldúkur væri
hafður í sængurver, en hann hélt fiðri flestum vefnaði betur.
"Salún" var nokkurskonar skrautvefnaður og eingöngu notað í rúmábreiður.
Vefjarefnið var ullarþráður, oftast tvöfaldur, stundum var þó notað
svart vefjargarn í uppistöðu, og tvennskonar fyrirvaf, venjulegt fyrirvaf
eins og í einskeftu, einfalt eða tvöfalt og með sama lit og uppistaðan,
og yfirfyrirvaf eða salúnfyrirvaf, amk. tvöfalt og stundum þrefalt. Salúnsfyrirvafið
var með öðrum lit eða litum, en grunnvoðin. Salúnsmunstur voru fram
undir 1920 byggð upp úr ferhyrndum reitum, sem skipað var í bekki þvert
yfir voðina, en síðar kom fram ný gerð, þar sem hringlaga munstur skipaði
sér á bekk með ferhyrningunum,s em enn gengdu mikilvægu hlutverki (daladregill).
Grunndúkurinn í saluni var einskefta, en salúnsfyrirvafinu er skotið
í skil, sem fást við sérstakan ídrátt í höföld og uppbindingu, sem er einkennandi
fyrir salún. Venjulega mun hafa farið eftir
p25
fyrirmyndum þegar
sett voru upp salúnsmunstur. Aðrar rúmábreiður voru daglega
nefndar rúmteppi eða aðeins teppi. Þær voru úr fremur grófu vaðmáli,
þráður venjulega tvöfaldur og fyrirvaf stundum einnig. Algengar voru
stórköflóttar rúmábreiður með mjóum teinum utan með köflunum. Litir
nokkuð dökkir, ýmist sauðarlitir, jurtalitir (litunarmosi ofl.) eða litir
af útlendum uppruna. Hlutar úr aflóga rúmteppum voru auk þess að
vera notaðir í bætur á önnur gatslitin teppi. Stundum notaðir utanum reiðingsdýnur
(klyfberadýnur). Sokkabönd kvenna voru ofin á fæti. Hvort
band var nokkuð á þriðju alin á lengd og þurfti slangan að vera rúmar 5
álnir. Efni var fínn tvöfaldur þelþráður. Rakið var á rúmstólpum.
Sokkabönd voru langröndótt, oft með tenntum bekk í miðju. Bundið
var í skil á báðum endum slöngunnar, og hún síðan undin upp í hönk. Þegar
eftir var hæfilegur spotti, var brugðið tvöföldu bragði utan um hönkina,
skilið greitt frá endanum aftur að hönkinni og tánni á vinsti fæti brugðið
í það. Næst var hafaldað. Til þess var notað sterkt band. Haldið
var í endaskilið með vinstri hendi, en með þeirri hægri var hafaldaefnið
þrætt gegnum slönguna, brugðið yfir alla þræðina í efri skilhelmingi, en
lykkjur dregnar niður á milli þráðanna í þeim neðri í réttri röð. Þegar
þannig var búið að koma bandi á alla þræðina í efra skili, voru lykkjur
að neðan jafnaðar sem best og síðan bundna saman svo að ekki rynni til.
Þegar ofið var,
p26
voru höföldin toguð
niður, þegar annað skilið var ofið, svo að þeir skilþræðir, sem áður voru
að ofan, urðu nú að neðan, og skift var aftur um skil, með því að fara
með hendi í skilið við fótinn, og það greitt fram að höföldum. Fyrirvaf
í sokkabönd var samskonar þráður og í uppistöðu, og af sama lit og jaðarþræðir.
Það var undið upp á flata spýtu, sem jafnframt var notuð til að fara
í skilið og þrýsta fyrirvafinu fram að vefnu. Ekki hef ég
séð gjarðir ofnar í vefstól, heldur aðeins brugðnar reiðgjarðir oddabrugðnar,
en klyfbergjarðir brguðnar þannig, að skilið var tekið þvert yfir gjörðina
í einu. Vandað var til litasamsetningar á reiðgjörðum, svo að fram
kæmu falleg oddamunstur, en við klyfberagjarðir var minna haft að þessu
leyti. Gjarðaefni var spunnið úr hrosshári (faxhári).
Questionnaire
Record type