Ull

In preservation at
National Museum of Iceland

Main information

Gender / Year of Submittee
Karl (1889)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1260 "Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1260

p1
Ull og tóvinna 3.


p2
Vefnaður: Stór
þáttur í hinni umfangsmiklu ullarvinnu heimilanna var vefnaðurinn. Þar
sem vefstóll var tekinn niður að vorinu, var hann ekki settur saman og
búinn til vefnaðar, fyrr en lokið var haustverkum svo og spuna og prjóni
til handa og fóta, eins og það var orðað. Þá var farið að spinna
þráðinn í uppistöðuna í fyrstu voðina og síðan að huga að vefstólnum. Mun
það hafa þótt gott ef fyrsta voðin var felld fyrir hátíðar. Það gat
líka borið við að byrsta voðin væri tvistur, þ.e, uppistaðan úr vefjagarni
sem keypt hafði verið í kaustaðnum um sumarið og flýtti það skiljanlega
fyrir. Líka bar það við að þráður hafði verið geymdur frá fyrra ári,
sem ekki hafði unnist tími til að koma í voð. Á stærri heimilum mun


p3
það hafa verið siður
að einn maður eða kona hefði vefnaðinn á hendi með aðstoð og ígripum heimamanna,
og yfirumsjón húsfreyju. Þó munu karlar hafa gengt t.d. einu fjárhúsi
með vefnaði og konur vikið sér frá til mjalta. Ef vefarinn
átti að fara til vers, var lagt mikið kapp á að vefnaðinum væri lokið áður
en hann færi, þ.e. fyrir þorralok, og jafnvel þó konur væfu gafst minni
tími til tóvinnunnar, þegar vermenn voru farnir.

Um afköst vefarans
er það að segja, að þau voru mjög misjöfn, bæði fór það eftir leikni vefarans,
grófleika voðarinnar og hvort mikið slitnaði. Mig minnir að sæmilegur vefari
afkastaði 3-5 álnum á dag, en ég heyrði talað um miklu meiri afköst, t.d.
efni í hærupoka gæti farið upp í 15 álnir, ef ofið var af kappi. En
ekki er þessum tölum að treysta, þótt fram sé slegið til samanburðar við
önnur svör.

p4
Um atvinnu við vefnað
var stundum að ræða, en heldur mun það hafa verið fágætt. Hitt mun
hafa verið tíðara, að heimili sem höfðu tæki til vefnaðar og rífann vinnukraft,
tóku að sér að vefa voðir af þeim, sem höfðu lakari aðstöðu í þeim efnum.
Um gjald fyrir slíka vinnu þori ég ekki að segja, en sjálfsagt hefur
það farið eftir lengd og grófleika voðarinnar. Vefstóll:
Í daglegu tali var vefstóllinn oftast nefndur vefstaður. Um
kljásteinavefstaði heyrði ég talað um, sem forngripi og frumstæð vinnutæki,
og hef ekkert af þeim séð, nema þann á Þjóðminjasafninu. Vefstóla þá, sem
teikningarnar sýna, kannast ég trauðla við, og ekki þann sem tölusettur
er, og er því dálítið erfitt að átta sig á einstökum hlutum þeirra. Þó
um flesta sé enginn vafi, ef stuðst

p5
er við B og C. Nökkrum
nöfnum má bæta við, svo sem rifhaus, stoppari (járnkrókur) og handföng
(á rifhaus). Hraðskyttu- eða tvíbreiða vefstóla þekkti ég ekki.
Að smíða vefstól var mikið vandaverk, og mér býr í grun að slíkt hafi verið
fremur fágætt, og þá sennilega eftir útlendum vefstólum. Ég man eftir
að Jón Loftsson bóndi á Geldingalæk á Rangárvöllum, smíðaði vefstól heima
hjá okkur, en mig grunar að það hafi verið aðgerð eða endursmíði, þótt
ég muni það ekki gjörla. Á sumum bæjum var til lítt eða óinnréttað
herbergi undir baðstofu, sem kallað var vefstaðarhús, og stóð þá vefstaður
þar árið um kring, og þar var ofið, og þurfti þá ekki að taka hann sundur.
Síðar var smíði hans þannig hagað, að taka mátti hann í sundur og
var það mikið hagræði, því ef hann var í baðstofu, tók hann mikið pláss.
En milli voða var honum þó ýtt til

p6
hliðar (vefstaðarskot).
Skeið: Skeiðin eða rittið var vandsmíðað, en þó líklega stundum
heimasmíði. Lengd hennar ýmist miðuð við lengd 5 kvartela skeið eða
70-80 tanna ritti. Þær skeiðar, sem ég umgekkst voru smíðaðar úr
látúni. Vefjarskytta: Þær voru mjög misjafnlega gerðar, oftast
munu þær hafa verið smíðaðar úr harðviði. Stundum voru þær nokkuð
klúrar og þungar með botni, aðrar voru liprar og léttar botnlausar, og
jafnvel látúnsslegnar á endum, og þá hið nettasta smíði. Líklega
hafa þær verið verk innlendra hagleiksmanna, þótt ég viti það ekki gjörla.
Spóluteinn var úr járni. Lítt var vandað til þess, sem spólað var
á.

p7
Renndar tréspólur
hefi ég ekki séð, en spólur beygðar úr þunnu blikki voru algengar, en höfðu
þann galla að ívafið gat fest í þeim og valdið töfum, ef það slitnaði.
Síðar var þunnur pappi notaður í spólur, t.d. spil og var þá hægt um hönd
að bæta í skörðin, ef þær týndu tölunni. Spólurokkur: Uppgjafa
rokkar voru notaðir sem spólurokkar, þar sem ég þekkti til. Þeir
rokkar voru minnst metnir af öllum rokkum heimilisins. Þeir féllu ekki
í þá stöðu fyrr en þeir höfðu misst flest það sem sæmilegan rokk mátti
prýða, sem sæmilegir tvinninga og spólurokkar. Í ..... var stungið
tegldri spýtu, sem spólunni var vafið eða stungið upp á og þurfti hún að
vera hæfilega gild, svo spólan léki létt um spóluteininn. Börn voru
gjarnan látin spóla og einkum áminnt um að láta ekki

p8
"hlaupa á spóluna",
en það skeði, ef ekki vafðist jafnt á hana. Þótt það komi
ekki þessu máli við, má geta þess, að skillitlir, marklitlir menn voru
oft nefndir spólurokar. Hann er hálfgerður spólurokkur, en þótti
ekki hrós, en þótti segja furðu mikið í stuttu máli. Eftir að prjónavélar
urðu algengar, fylgdu þeim litlir spólurokkar úr járni, sem festir voru
í borð, og þóttu einkar hentugir sem spólurokkar er spunnið var til vefja.
Spanstokkur, sem hafður var til að halda út jöðrum voðarinnar,
var vanalega smíðaður úr góðum við og oft snotur smíði. (Teikning).


p9
Að leggja upp var
það kallað, þegar ákveðin var lengd og breidd og varp voðarinnar. En
þar rek ég heldur betur í vörðurnar, því ekkert kann ég í þeim útreikningi.
Ég held að eftir gildleika þráðarins hafi verið ákveðið hvað leggja
mætti upp úr mörkinni, og þráðarhnyklarnir svo vigtaðir og völurnar svo
dregnar frá vigtinni. Að reikna í skeið: Þegar ávkeðin
hafði verið breidd og varp voðarinnar, var reiknað út í skeiðina t.d. 2
í tönn, 3 í tönn, ef tala þráðanna gekk ekki upp, var því sem af gekk jafnað
niður eða dreyft um voðina, t.d. 2 á tönn og 3 á annarri, þriðju eða fjórðu
hverri osfrv. Að reikna í vef. Þegar þráðurinn í verkefnið,
hafði verið vigtaður, var ákveðið hvað leggja mætti upp úr mörkinni, og
lengd voðarinnar

p10
ákveðin eftir því.
Um alla þessa útreikninga skortir mig þekkingu. En nöfnin voru
uppistaða eða þráður og fyrirvaf eða ívaf. Rakningsgrind:
Ég þekkti ekki, að rakið væri á annan veg, en á rakningsgrind. Hún
var all fyrirferða mikil, allt að 2 m. á hæð og .... milli lofti og gólfi,
og var sett undir hana koffort eða kista og bjálki, sem standur grindarinnar
gat leikið í, og spýtur í kross ofan og neðan, og þannig gert að leggja
mátti saman, þegar ofan var tekin. Slár með skilhælum voru skorðaðar
milli uppistöðu stólpanna á grindinni. Þegar byrjað var að rekja
var nákvæmlega mæld lengd voðarinnar og merkt á þráðum, og átti það að
passa að merkið lenti á neðri skilhælnum, og mátti það engu muna, svo lengd
voðarinnar yrði, svo sem ákveðið hafði verið.

p11
Balbínur og balbínustóll.
Ef rakið var af spólum voru þær kallaðar balbínur og grindin, sem
þeim var raðað í balbínustóll. Ég kynntist þeim ekki, því heima var
alltaf rakið af hnyklum. Rakningsstokkur var grunnur stokkur
með mörgum hólfum það stórum að gott rúm gæfist í hólfinu fyrir þráðarhnykilinn.
Varð vel að gæta þess að hnykillinn hoppaði ekki úr sínu hólfi, og
varð fljótt að koma því í lag, ef svo bar við. Ef hólfin voru of
fá fyrir hnyklana var bætt við litlu íláti, svo sem potti, skál eða þess
háttar. Rakning á rakningsgrind: Ekki treysti ég mér
að lýsa rakningu á grind svo í lagi sé. Man aðeins að skilin voru
mynduð á hælunum og þar var talið á grindina, t.d. ef rakið

p12
á 10 feta var fetabandinu
brugðið yfir við hverjar 10 umferðir, og gerði það þá 100 þræði. Þegar
rakningu var lokið var uppistaðan tekin af grindinni í einskonar fléttu
og nefndist hún þá slanga. Ef voðin var tvílit varð að gæta þess
að hafa mátulega marga feta með hvorum lit. Heima var grindin jafnan
nefnd rakninsgrind. Ég held að ein kona hafi vanalega staðið að rakningu,
og barn eða unglingur aðstoðaði, einkum til að gæta þess að hnyklarnir
hoppuðu ekki úr sínu hólfi í stokknum, og að ekki slitnaði þráður.
Hafaldagrind var til á flestum bæjum, því jafnan þurfti að endurnýja
höföldin. (teikning).

p13
Spýtan að neðan var
höfð til að vefja á efnið í höföldin í mátulega lengd, og var svo skorið
í sundur á öðrum enda. Síðan voru höföldin hnýtt á grindina, og þurfti
við það nokkra nákvæmni, því þau þurftu að vera nákvæmlega jafnlöng, einkum
augun, ef ekki átti að hljótast að óhreint skil. Höföld og hafaldaefni:
Höföldin voru lengi frameftir úr snöggum og vel unnum togþræði, en
ekki veit ég neitt um vinnslu hans eða meðhöndlun. Neðsti hluti hafaldagrindarinnar
var all gild spýta (sjá teikningu). Á þessa spýtu var efnið í höföldin
rakið, og þegar dældin í spýtunni var orðin full, var skorið í sundur á
öðrum enda spýtunnar, síðan bundið laglega um knippið og var þá hafaldaefnið
tilbúið til hnýtingar. Sá sem það verk vann setti grindina

p14
fasta milli fóta
sér, síðan dró hann einn þráð úr knippinu og brá honum um grindina, hnýtti
svo nákvæmlega við spýtuna, sem átti að mynda augað, og síðan var augað
myndað með öðrum hnút, og var þá augað komið, síðan var svo hnýtt á hinn
enda grindarinnar með þriðja hnútnum. Ekki man ég eftir að sérstakur
hnútur væri þar notaður, aðeins þverhnútur. Þegar höföldin
voru tekin af grindinni eða síðar af sköftunum, var bundið um þau og síðan
geymd á þurrum stað. Það var vandaverk að hnýta höföld, því
mikið reið á því að augun væru jafnstór. Höföldin voru síðar hnýtt
úr seglgarni, og þótti það mun betra en þráðarhöföld. Vefjarkambur
var langur kambur með allþéttum tönnum

p15
og lokaður, svo að
tindarnir gengu inn í gróp í lokinu, og síðan var kambinum lokað með fleygum.
Ekki veit ég hvaða reglur voru hafðar við að láta í kambinn. Sá
aðeins að raðað var í hann og leitast var við að hafa jafnmarga feta í
hverri tönn. Eins og sjálfsagt var, varð að halda skilinu hreinu,
og var til þess notað skilsköft og skilþráður og þekkti ég ekki önnur nöfn
á því. Að festa upp, var þetta verk kallað, líka var það kallað
að setja til vef eða setja upp vef. Að bóma: Við að bóma þurftu
3 að vera að verki, einn að vinda upp á rifinn, annar að halda kambinum,
og var það mesta vandaverkið, því gæta þurfti

p16
þess að jafnt renndist
á hann. Á slöngurifnum voru hafðir svonefndir kragar. Það voru
fjalir með gati, sem slöngurifnum var stungið í gegnum og skinnræmur negldar
innan í þær sem síðan festist við vyrsta vafið. Þurfti maðurinn með
kambinn að gæta þess vel, að kraginn settist rétt og slétt á rifinn, og
átti kraginn svo að setja honum takmörk á rifnum. Sá þriðji hélt
svo í slönguna, en maðurinn með kambinn sagði til hversu fast skyldi halda
og hart vinda. Að draga í höföld: Þar skal tvo til,
annar að rétta en hinn sem í dró hafði veg og vanda af verkinu. Ég
komst aldrei hærra en að rétta, og veit því ekki um leyndardóma hinna ýmsu
tegunda dúkanna, sem ofnir voru. Sá sem rétti tók knippi sér í

p17
vinstri hönd, dró
þráðinn úr knippinu, og rétti þeim, sem í dró, sem dró hann svo í auga
hafaldsins. Báðir sátu við verkið. Þegar komið var gott knippi,
var því skift í tvennt og síðan bandið saman framan við höföldin. Meðan
dregið var í höföldin voru hafaldasköftin bundin saman svo ekki smeygðust
þau fram af sköftunum. Að draga í skeið. Sá sem, það
gerði vann sitjandi. Hann hafði krækju, sem stungið var gegnum skeiðina
og þræðirnir taldir. Skeiðin var tekin úr slagborðinu og lögð á 2
rúmfjalir fyrir framan þann sem í dró. Einn af leyndardómum vefnaðar
var varpið, 2 í tönn, 3 í þriðja hverri eða fjórðu hverri osfrv.


p18
Að hnýta fram: Þegar
gengið hafði verið frá snærum og framhnýtingarskafti, var hnýtt fram. Það
var ýmist nefnt að hnýta eða binda fram. Aðalvandinn við að hnýta
fram, var að gæta þess að allir fetarnir væru jafnlangir, svo að ekki væri
skakkt fyrir. Vefjarsnærin voru 3, og þegar hnýtt hafði verið fram
voru þau undin upp á rifinn, svo strítt væri á þeim. Voru þau svo
höfð á, þar til ofið hafði svo mikið að voðin náði rifnum, voru þá snærin
tekin af og skaftið lagt í falsið á framrifnum, svo voðin stöðvaðist og
vefðist jafnt og þétt á rifnum. Uppbinding: Uppbindinginvar
í því fólgin að tengja skammelin við hafaldasköftin. En þeirri aðferð
að binda það með snærum hefi ég aldrei kynnst. Sú aðferð sem ég kynntist
var því nefnd

p19
að krækja upp, því
til þess voru ..... krókar og stuttar keðjur, og var það mun hentugra,
því á keðjunum gat ekki tognað, þá tengt var við skammelin. Ekki
kann ég að lýsa uppkrækingu með tilliti til sérstaks vefnaðar eða mynsturs.


Að draga fyrir: Þegar
búið var að krækja upp og þar með lokið að setja til, var stigið á skammelin
og myndaðist þá skilið. Vefarinn skaut skyttunni og dró fyrir sem
kallað var. Við fyrirdráttinn grunar mig að vefarinn hafi gefið ríflega
í. Það var gert með þeim hætti að vefarinn brá fingri í fyrirvafsþráðinn
og færði hann nær skeiðinni áður en slegið var að með slagborðinu. Þegar
búið var að vefa nokkra þumlunga var spanstokkurinn settur á til að halda
jöðrunum mátulega út.

p20
Var vefnaðurinn þar
með hafinn, og ef tilsetningin hafði verið gerð með vandvirkni og nákvæmni
mátti treysta því að allt gengi misfellulaust. En allar misfellur
í því margbrotna verki, sem tilsetningin var, var svarað með óskýru skili,
sliti og öðrum töfum, en afsakað með því að einhver sækti í vefinn eða
annað yfirnátturulegt væri þar að verki. Ekki veit ég nákvæmlega
hvað færan var löng, en lílega hefur verið hægt að taka af snærin eftir
3-4 færur. Þegar strengt hafði verið í voðinni, mátti segja að vefnaðurinn
væri kominn í fullan gang. Misjafnlega mun hafa verið gefið í og
ákvað vefarinn það. Mæliþráður var festur í voðina. Var hann
ein alin á lengd og þegar alin hafði verið ofin, var hann færður.

Ef þráður slitnaði,
varð að bæta hann

p21
sem fyrst, og þótti
það tefja verkið, ef mikil brögð voru að því. Sama var um hafaldaslit.
Að fella voð: Við endir voðar var leitast við að vefa svo
lengi sem hægt var, svo að afvikur yðri sem styttstar, en svo var nafnið
á þeim afgöngum, sem eftir urðu í höföldunum og skeiðinni, þegar ekki var
lengur hæft að skjóta skyttunni. Þessar afvikur voru notaðar sem
nálþráður við aðgerð á fötum. Þóf: Þega rþæfa átti
við þótti nauðsynlegt að hún væri vel hrein. Var hún fyrst þvæld
úr sjóðandi keytu og losnaði þá við fitu og óhreinindi, síðan var voðin
skoluð úr köldu vatni, helst í miklu rennandi vatni. Þegar svo vatnið var
sigið úr voðinni og þófið átti að hefjast var byrjað á því að hita á voðina.
Fullur pottur af vatni settur á eld

p22
og sjóðhitaður. Í
hann var svo voðin sett og endaði þar með þvottur hennar. En þá var eftir
að vinda hana, því mikið reið á að voðin væri mátulega rök og vörm þegar
þófið hófst. Bás hafði verið losaður í fjósinu, því þar fór þófið
fram. Stór hurð eða hlemmur hafði verið lagður í básinn og fötum
raðað kringum hurðina til að varna því að óhreinindi færi í voðina, ef
hún færi út af hurðinni. Skaft hafði verið bundið í stoðina framan
við básinn í mátulegri hæð til stuðnings fyrir þófarann. Við vindingu
voðarinnar var höfð sú aðferð að járnkarl var skorðaður í skemmudyr og
voðin sett þar á, en kvísl eða sterk spýta sett í hinn endann á vöðlinum.
Þrír þurftu að vera við þetta verk, einn að styðja járnkarlinn, kona
að sjá um að rétt legðist í vöndulinn, og sá þriðji vanalega þófarinn sjálfur


p23
hafði höndur á kvíslinni,
og vatt voðina. Þegar nóg þótti undið, en þá ákvað konan, sem með
var í verkinu, var snúðurinn tekinn varlega af voðinni, og voðin losuð
af spýtu og járnkarli. Síðan var haldið rakleitt í fjósið
og fyrir þófarann hófst erfiður og langur vinnudagur. Han afklæddist
og var við verkið á nærklæðum einum. Verkið stóð hvíldarlaust frá morgni
til kvölds. Þófaranum færður matur og drykkur á þófið, sem hann neytti
sitjandi á þófinu. Tvisvar eða þrisvar fékk þófarinn heimsókn húsfreyju
eða annarrar konu, til að hrista lóna úr voðinni og teygja hana til að
varna þess að hún hlypi ekki í brigður. Vandað var til matar þófarans og
til var orðið þófarakaka, sem oft var gefin við smærra þóf á plöggum. Eftir
þófið var voðin undin upp á rúmfjöl, teygð og strengd svo

p24
hvergi væri hrukka
og síðan sett undir farg, t.d. þunga kistu. Þar með var þófinu lokið
og þófarinn feginn hvíldinni. Kýrin fékk sinn bás og hafði hún hvorki
legið né jótrað í þessarri útlegð, og var fegin að fá kvöldgjöfina á sínum
eigin bás. Vanalega var það húsfreyja, sem ákvað hvenær voðin
var fullþæfð, en ekki veit ég til að voðum væri komið í þóf eða hvað þófara
var borgað, ef hann var fenginn af bæ. Þóf var talið með karlmannsverkum,
en þó bar það oft við að þrekmiklar konur unnu þetta verk.
Síðar þegar þófaraverksmiðjur komu til sögunnar, tíðkaðist það mjög að
voðum var komið í þóf, lóskurð og litun. En ekki veit ég hvernig
það var unnið eða fyrir það var borgað.

p25
Hins er ég fullviss
að margur þófarinn hefur fagnað því að losna við þetta erfiða og hvimleiða
verk.
Questionnaire
Keywords
Keyword: Ull
Keyword:
Tóvinna