Ull

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1895)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1348
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1348
p1
Ull og tóvinna 3:
Að gefnu tilefni vil ég taka það þegar fram, að það sem ég segi
um vefnað og annað honum viðkomandi, er fyrir þann tíma er áhrifa fór að
gæta frá húsmæðraskólunum og prentuðum vefnaðarbókum. Þegar haustverkum
var lokið, sem venjulega var um veturnætur, var á flestum heimilum þar
í héraðinu, byrjað á ullarvinnu, sem sé að taka ofanaf ull, kemba hana
og spinna síðan í band, til þess að prjóna á hendur og fætur allra á heimilinu,
til þess að vera viðbúinn vetrinum. Á stöku bæjum var byrjað
um veturnætur að vinna ull í við eða voðir, og vefa þær þegar svo hægt
væri að sauma ytri fatnað úr henni á einhvern heimamanna, sem átti þegar
að fara til sjóróðra (í verið). Yfirleitt var ekki byrjað að vinna
í voðir nema á stöku bæjum fyrr en eftir nýjár. Þá er birtan var
farin að skýrast að mun, en þá var líka tekið til óspilltra málanna og
unnið af kappi fram á sumamál við að spinna þráð og fyrirvaf í voðir, sem
vefa átti fyrir sumarmál. Hér gat oft verið um að ræða margar voðir,
sem sauma átti úr fatnað, rekkjuvoðir ofl.
p2
Í byrjun 20. aldar
voru fáir karlmenn þar um slóðir, sem kunnu að vefa og sem unnu eitthvað
við það starf. Stöku bændur önnuðust sjálfir um allan vefnað
á heimili sínu með skepnuhirðingu og unnu þá aðallega að kvöldinu. Á
sumum bæjum var tekinn vefari, ef hann var til staðar á næstu bæjum, til
þess að vefa. Eftir því sem ég man best, sat vefarinn ekki lengur
í vefstólnum en 7-8 stundir á dag. Eins og gengur og gerist
voru afköst þeirra, sem við vefnað unnu, dálítið misjöfn, og fór það nokkuð
eftir aðstæðum. Ofið var að meðaltali 3-4 álnir á dag. Unglingar
sem lærðu að vefa voru mjög fáir. Þeir byrjuðu ekki að læra fyrr
en þeir voru á aldrinum 16-18 ára. Sjaldgæft var það, þar um slóðir
að menn hefðu atvinnu við vefnað. Eftir því sem ég veit best, var
lítið um það að vefnaður væri notaður í vöruverslun.
p3
Ég sá aldrei kljásteinsvefstól
þar um slóðir. Heyrði aðeins talað um þá. Hvergi varð ég var
við hluta úr honum þar. Hafi þeir einhverntíman verið til, þá hafa
þeir verið horfnir með öllu úr byggðarlaginu fyrir löngu. Hraðskyttuvefstóll
og eins tvíbreiðan vefstól sá ég ekki eða heyrði talað um þá, sem nokkuð
var að byggja á. Vefstóllinn B, var sú eina gerð vefstóla, sem ég
sá og ofið var á þær, eftir síðustu aldamót og framundir 1920. Það
mátti heita að allur vefnaður hyrfi með öllu, þar í héraðinu, þá er ullarverksmiðjur
tóku til starfa hér. Fataefni sem þær framleiddu þóttu áferðafallegri
og léttari búningur en vaðmálsfötin voru. Eftir því sem ég heyrði
í æsku aldrað fólk tala um, voru vefstólar aldrei til á hverjum bæ í austur
hluta Barðastrandasýslu, en þó á nokkrum bæjum. Um 1925 voru vefstólar
orðnir mjög fáir og lítið notaðir.
p4
Yfirleitt gekk vefstóll
undir því eina nafni vefstóll, en þó minnist ég þess, að hafa heyrt stöku
sinnum þar notað orðið vefstaður um vefstól. Ég man ekki eftir því að hafa
heyrt talað um vefstólasmið eða mann sem hefði atvinnu við að smíða vefstóla.
Kæmi það fyrir að einhver hluti vefstóls bilaði, var strax fenginn
einhver laghentur maður til þess að laga það sem bilað var, svo vefstóllinn
yrði nothæfur. Þau heimili, sem áttu ekki vefstól, leituðu þá til
náunga síns, sem átti vefstól og fengu ofið hjá honum. Ýmist var
það að eigandi efnisins óf sjálfur eða eigandi vefstólsins tók að sér að
vefa voðina. Greiðsla fyrir svona starf fór alveg eftir samkomulagi
beggja aðila. Sjaldgæft var það að vefstólar gengju þar kaupum
og sölum. Heyrði aldrei talað um verð á vefstólum. Þeir vefstólar,
sem ég sá notaða laust eftir aldamótin 1900, voru allir gamlir að sjá.
Nýr vefstóll sást hvergi.
p5
Vefjarskeiðar gengu
undir því eina nafni vefjarskeið. Vefjarskeiðar voru úr málmi, eir
eða látúni. Þær voru sumpart smíðaðar hér heima og fluttar inn frá
útlöndum. Heyrði aldrei talað um að vefjarskeiðar væru smíðaðar úr
hvalskíði eða harðviði. Lengd þeirra var dálítið misjöfn og fór það
eftir tannafjölda skeiðarinnar. Lengd skeiðanna var miðað við tannafjölda
þeirra. Talað var um 60, 80 og 90 tanna skeið. Vefjarskeiðar
voru um 5 kvartil á lengd. Þegar ofið var úr grófu efni, var 60 tanna
skeið notuð. Væri ofið úr fínu efni, fínum þræði eða tvist, var notuð
80 eða 90 tanna skeiðar. Skeiðarnar voru nefndar sextíutannaskeið,
áttatíutannaskeið og níutíutannaskeið. Vefskyttur voru smíðaðar
úr hörðum og þéttum við, eik eða brenni. Þær voru flatar að lögun,
um það bil ein tomma á þykkt um miðjuna og þynnri til beggja enda og oddlaga,
svo þær runnu liðlega í gegnum skilið,
p6
þá ofið var. Oft
var settur mjór vír neðan á skyttuna, svo hún yrði hálli að neðan.
Á miðri skyttunni var aflangt gat í gegnum, þar sem spólan lék á mjóum
tein, þegar skyttunni var rennt í gegnum skilið. Teinn sá er spólan
lék á var nefndur spóluteinn. Ég sá aldrei spólur sem voru renndar
eða tálgaðar úr tré. Ég man ekki eftir því, að hafa heyrt
að fiskroð hafi verið notað til þess að spóla á það ívafið. Spólur
sem notaðar voru þar um slóðir um og eftir aldamótin 1900, til að spóla
á ívafið voru gerðar úr þunnri málmplötu. Ég man eftir því
að hafa séð spólurokk, sem laghentur maður smíðaði. Hann var að mörgu leyti
svipaður spunarokk, en þó einfaldari að gerð. Teinn sá er spólan lék á
þá er spólað var, var festur svipað og snælduteinn í rokk. Margir
notuðu líka gamla rokka sem lítt voru nothæfir til að spinna á band.
p7
Þegar gamall spunarokkur
var notaður sem spólurokkur, var spólan sett á tein úr járni, stundum úr
tré og öðrum enda hans stungið inn í gatið á hnokkavængnum, og var hinn
endi teinsins látinn snúast í sauðarvölu, sem sá er spólaði hélt á í vinstri
hendinni. Áhaldið sem notað var til að halda út jöðrum á voð er ofið
var, var ávallt kallað spjálk eða spanstokkur. Áhald það sem hér
er um að ræða var smíðað úr tré. Breidd hans var um 3 þumlungar.
Hægt var að hafa hann mislangan, eftir því sem á þurfti að halda
með því að draga hann sundur og saman. (Sjá uppdrátt, ef uppdrátt
mætti kalla). 2 eða 3 smánaglar voru hafðir í hvorum enda
hans, svo hægt væri að festa enda hans í voðinni.
p8
Verkið við að reikna
út uppistöðuþráð í hvera einstaka voð er vefa átti, hafi verið nefnt "að
leggja upp". Eftir því sem ég heyrði talað um (fyrir 50 árum),
var algengast það að hefa hesputré, sem ákvað lengd þráða og vigt á hnyklum
eða hespum. Iðulega var miðað við þyng, t.d. fimm lóða. Venjulega
var lagt uppúr þráðarmörk í hnyklum 2-3 álnir eða þar um bil. Sauðarvölur,
sem þráður var undinn á voru yfirleitt dregnar frá þyngd hnyklanna. Sumir
létu vigta sauðarvölurnar áður en þráðurinn var undinn á þær. Verkið
við að ákveða fjölda uppistöðuþráða í breidd voðar er vefa átti, var ávallt
kallað að reikna í skeið. Gæta varð þess vandlega að uppistaðan yrði
ekki gisnari en til var ætlast í upphafi. Voðin mátti ekki vera of
varplítil. Ég heyrði talað um það að rekja skildi þverhönd fyrir
hverja alin, sem koma áttu ofan úr vefstól,
p9
og var þá líka gert
ráð fyrir endunum síðast. Ég sá aldrei balbínurokk né balbínusnældur,
sem notaðar voru þegar rakið var efni í voð. Verkið við að spóla
á balbínurokk var kallað að balbína. Eftir því sem mig minnir voru balbínusnældur
svipaðar að lögum og venjulegar rokksnældur, en miklu stærri. Því
miður get ég ekkert sagt um rakningaspaðann, nema ef vera mætti, að það
væru.................... Rakningsstokkar voru allvíða til á bæjum,
sem notaðir voru er rakið var af hnyklum. Stokkar þessir voru ferkantaðir
að lögun, með mörgum hólfum (hólf fyrir hvern hnykil). Stokkar þessir
voru mjög einfaldir að gerð. Hafaldagrind, sem notuð var er höföld voru
hnýtt var mjög einföld grind um 1 alin á lengd, og um 15 þuml. á breidd,
og eftir henni miðri var þunn fjöl. Hafaldagrindin var fest upp á
vegg þegar hún var notuð við hafaldagerð. Efnið í höföld
var unnið heima úr togi, vandað var til þeirra. Þráðurinn var hafður snúðharður
og sléttur.
p10
Ég heyrði aldrei
talað um stálhöföld. Band það sem varnaði höföldum að dragast út
af hafaldasköftunum, er ofið var, var ávallt kallað öryggisband, er varna
átti því að höföld drægjust útaf enda hafaldaskaftanna. Ég
sá eitt sinn, endur fyrir löngu, tveggja álna langa trégrind, sem mér var
sagt að notuð hefði verið í sambandi við rakningu. Áhald þetta var
með allmörgum sívölum járnteinum, með um það bil eins þumlungs millibili.
Teinar þessir náðu í gegnum listana. Vefjarskeiðar voru úr málmi.
Tennur þeirra voru þunnar (flatar), og snéru rendur þeirra fram og
aftur í skeiðinni. Verkið við að dreifa slöngunni í skeiðina,
nefndist einu nafni að draga í skeið. Til þess að draga í skeiðina
þurfti 2. Þunnur krókur var hafður til þess að draga þráðinn í gegn
eða milli tanna skeiðanna. Skaftið sem sett var í skilið og tengt
við slöngurifin nefnd rifskaft. Þráður sem festur var við skaftið
og dreginn í fremra skilið, nefndist skilþráður. Sama var og að segja um
verkið við að draga þræðina í höföldin. Að draga í höföld, var ávalt
sagt.
p11
Verkið við að vinda
slönguna upp á slöngurifinn, draga í höföld og skeið og festa uppistöðu
í fram rif, nefndist ávallt að setja upp eða setja til vef. Verkið
við að vinda slöngunnnna upp á slöngurifinu nefndist að bóma. Plógskaftið
var fest á þann hátt, að það var sett fast í fals á slöngurifnum undir
kraga. Venjulega unnu 3 saman að því að vinda slönguna á rifinu.
Gæta þurfti þess vandlega að slangan væri ekki flækt. Slangan var
látin ganga að sér á rifnum, smátt og smátt. Þegar búið var að bóma
voru skilsköftin að aftan bundin föst við þverslá vefstólsins að aftan.
Hve margir unnu við að vinda slönguna á rifinu, fór eftir ástæðum.
Þegar dregið var í höföld var þess gætt vel, að halda höföldunum
kyrrum, svo ekki yrðu mistök í verki. Tveir unnu saman við að draga
í höföld. Annar rétti fram þráðinn, en hinn dró hann í gegnum hafaldagatið.
Þegar búið var að draga nokkra þræði í gegn, voru þeir hnýttir saman,
svo þeir rynnu ekki ýr hafaldaauganu. Áhaldið sem notað var
við að draga í skeið nefndist krókur. Krókurinn var ávallt smíðaður
úr þunnri málmplötu. Skeiðin var bundin upp rétt fyrir ofan höföldin
á
p12
meða dregið var í
hana. Tveir unnu við að draga í skeiðina, annar rétti þráðinn, en
hinn dró hann í gegnum skeiðina. Þegar búið var að draga nokkra þræði
í gegnum skeiðina, hnýtti hann á enda (nokkra í einu), svo þeir drægjust
ekki til baka aftur, þar til þeir yrðu settir fastir. Höföldin
voru fest upp á vefstólinn á þann hátt, að sett var snæri á báða enda hafaldaskaftanna
og síðan var snærið látið yfir rá sem snérist þá er vefstóllinn var stiginn.
Í neðri enda hafaldanna gekk hafalkask. sem svo var kallað í gegnum
höföldin að neðan. Stigfjalirnar voru festar við höföldin með allsterkum
vír, á að giska 12 þuml. löngum. Sumir kölluðu þær skilfjalir. Vefstóla
.... voru misjafnlega sver, fór það dálítið eftir því hvaða hlutverki þau
áttu að gegna. Þegar talað var um að hnýta fram, var átt við verkið
að ganga frá endunum á voðinni. Skaftið sem oft var nefnt framhnýtingarskaft,
og sem uppistaðan var hnýtt fram á, var fest með snærum við frambómuna,
rifinu.
p13
Þegar farið var að
skjóta skyttunni um skilið og byrjað var að vefa voðina, var ávallt sagt,
að skjóta skyttunni eða að renna henni um skilið. Sjaldgæft var þar
um slóðir, að tala um að draga fyrir. Ég man aðeins eftir einni aðferð
við að gefa ívaf í voð. Ívafið var gefið fyrir í einum stórum boga.
Venjulega var slegið einu sinni, en þétt með slagborði, en sumir
slógu tvisvar eða jafnvel þrisvar sinnum. Spanstokkur var hafður
til þess að halda jöðrum voðarinnar sem jöfnustum. Það þótti ljótt,
ef voð hélt ekki fullri breidd í vefnaði. Helstu misfellur, sem komu
fyrir í vefnaði þegar ofið var, voru þær, ef þráður slitnaði. Vefarinn
fylgdist ávallt með því og bætti það þegar, með því að hnýta við þráðinn
smáspotta. Sumir vildu kenna það aðsókn, ef mikil brögð voru að því
að þræðir slitnuðu þegar ofið var. Hver einstök vinding voðar upp
á framrif, nefndist umferð (áfæra). Verkið við að vinda upp á rifinn,
nefndist að bóma.
p14
Þegar vefnaði á voð
var lokið, og hún var tekin ofan úr vefstólnum, var ávallt kallað að fella
af vef. Þráðarendar sem gengu af er vefur var felldur voru nefndir
afvikur. Afvikur voru notaðar þá er konur unnu við að bæta ýmsan
ytri fatnað, í staðinn fyrir tvinna. Þegar lokið var við að vefa
voð, var hún þegar tekin ofan úr vefstólnum, og gengið frá báðum endum
hennar. Jafnhliða var venja, þar um slóðir, að setja stærsta pottinn
á heimilinu á hlóðina og hita í honum þvælið. Potturinn var hafður
rúmlega hálfur af vatni, blönduðu með keytu. Lögur þessi var hitaður
allt að suðumarki, og var voðin þá sett í pottinn. Þvælið var haft
það mikið í pottinum að vel flyti yfir vaðmálið. Síðan var hrært
með priki í pottinum þar talið var að vaðmálið væri orðið hreint. Síðan
var vaðmálið fært upp úr pottinum og sett í stóran bala, trébala, hálffullan
af vatni og skolað þar um stund. Þegar því var lokið
p15
var það undið upp
á þann hátt, að tvennt eða þrennt annaðist það verk, sem alltaf var gert
úti, að þeir eða þau höfðu tvö sívöl prik, allsterk. Var öðru þeirra
fest í bæjardyrunum eða öðrum dyrum, og gætti annað þeirra þess að það
losnaði ekki, en hinn hafði hönd á því sem var fjær bæjardyrunum.
Þegar hér var komið
starfi, hjálpuðust þau eða þeir um að draga vaðmálið upp úr balanum og
festa endum þess á prikið, sem fest var í bæjardyrastafina og á þann hátt
var vaðmálið síðan dregið tvöfalt upp úr balanum. Sá sem var fjær
bæjardyrum, smeygði sínu priki í gegnum tvöfalda voðina. Þegar hér
var komið, byrjaði sá er stóð fjær dyrunum að snúa uppá vaðmálið, sem var
tvöfallt, en sá er við dyrnar stóð, gætti þess vel að allt væri í lagi.
Svo óhætt væri að snúa allmikið upp á tvöfalda voðina og á þann hátt
ná úr henni vatninu. Þegar lokið var að vinda voðina, var hún borin
inn í bæ, og á þann stað í bænum sem heppilegastur
p16
var fyrir þófarann
að vera við starfið, t.d. í baðstofu eða stofu, þar sem einhver hlýja var,
og helst eitthvað afsíðis, ef unnt var að fá það. Ávallt var þæft
á trégólfi, undir fótum. Tunnuþóf þekktist ekki þar. Heimamenn önnuðust
þófið. Við þófið voru menn ávallt léttklæddir og alltaf berfættir.
Á meðan á þófinu stóð var vaðmálið hrist upp tvisvar til
fjórum sinnum, til þess að losna við lóna, sem myndast hafði við þófið.
Við að hrista upp vaðmál unnu tveir eða tvennt. Þegar
þófinu var lokið var vaðmálið undið upp á rúmfjöl, gætt var þess vel að
engar hrukkur eða fellingar mynduðust á því um leið og það var undið upp
á rúmfjölina. Fargið, sem notað var á vaðmál, var ávallt þung kista,
þannig var pressað vaðmál, laust eftir aldamótin 1900, og gafst iðulega.
Reynt var að fá vaðmálið eins áferðafallegt og unnt var, þótt áhöldin
væru ekki margbrotin. Húsmóðirin fylgdist ávallt vel með öllu sem
unnið var á heimilinu, enda veitti henni ekki af því, þar sem allur fatnaður
var unninn heima.
Nr. 1348
p1
Ull og tóvinna 3:
Að gefnu tilefni vil ég taka það þegar fram, að það sem ég segi
um vefnað og annað honum viðkomandi, er fyrir þann tíma er áhrifa fór að
gæta frá húsmæðraskólunum og prentuðum vefnaðarbókum. Þegar haustverkum
var lokið, sem venjulega var um veturnætur, var á flestum heimilum þar
í héraðinu, byrjað á ullarvinnu, sem sé að taka ofanaf ull, kemba hana
og spinna síðan í band, til þess að prjóna á hendur og fætur allra á heimilinu,
til þess að vera viðbúinn vetrinum. Á stöku bæjum var byrjað
um veturnætur að vinna ull í við eða voðir, og vefa þær þegar svo hægt
væri að sauma ytri fatnað úr henni á einhvern heimamanna, sem átti þegar
að fara til sjóróðra (í verið). Yfirleitt var ekki byrjað að vinna
í voðir nema á stöku bæjum fyrr en eftir nýjár. Þá er birtan var
farin að skýrast að mun, en þá var líka tekið til óspilltra málanna og
unnið af kappi fram á sumamál við að spinna þráð og fyrirvaf í voðir, sem
vefa átti fyrir sumarmál. Hér gat oft verið um að ræða margar voðir,
sem sauma átti úr fatnað, rekkjuvoðir ofl.
p2
Í byrjun 20. aldar
voru fáir karlmenn þar um slóðir, sem kunnu að vefa og sem unnu eitthvað
við það starf. Stöku bændur önnuðust sjálfir um allan vefnað
á heimili sínu með skepnuhirðingu og unnu þá aðallega að kvöldinu. Á
sumum bæjum var tekinn vefari, ef hann var til staðar á næstu bæjum, til
þess að vefa. Eftir því sem ég man best, sat vefarinn ekki lengur
í vefstólnum en 7-8 stundir á dag. Eins og gengur og gerist
voru afköst þeirra, sem við vefnað unnu, dálítið misjöfn, og fór það nokkuð
eftir aðstæðum. Ofið var að meðaltali 3-4 álnir á dag. Unglingar
sem lærðu að vefa voru mjög fáir. Þeir byrjuðu ekki að læra fyrr
en þeir voru á aldrinum 16-18 ára. Sjaldgæft var það, þar um slóðir
að menn hefðu atvinnu við vefnað. Eftir því sem ég veit best, var
lítið um það að vefnaður væri notaður í vöruverslun.
p3
Ég sá aldrei kljásteinsvefstól
þar um slóðir. Heyrði aðeins talað um þá. Hvergi varð ég var
við hluta úr honum þar. Hafi þeir einhverntíman verið til, þá hafa
þeir verið horfnir með öllu úr byggðarlaginu fyrir löngu. Hraðskyttuvefstóll
og eins tvíbreiðan vefstól sá ég ekki eða heyrði talað um þá, sem nokkuð
var að byggja á. Vefstóllinn B, var sú eina gerð vefstóla, sem ég
sá og ofið var á þær, eftir síðustu aldamót og framundir 1920. Það
mátti heita að allur vefnaður hyrfi með öllu, þar í héraðinu, þá er ullarverksmiðjur
tóku til starfa hér. Fataefni sem þær framleiddu þóttu áferðafallegri
og léttari búningur en vaðmálsfötin voru. Eftir því sem ég heyrði
í æsku aldrað fólk tala um, voru vefstólar aldrei til á hverjum bæ í austur
hluta Barðastrandasýslu, en þó á nokkrum bæjum. Um 1925 voru vefstólar
orðnir mjög fáir og lítið notaðir.
p4
Yfirleitt gekk vefstóll
undir því eina nafni vefstóll, en þó minnist ég þess, að hafa heyrt stöku
sinnum þar notað orðið vefstaður um vefstól. Ég man ekki eftir því að hafa
heyrt talað um vefstólasmið eða mann sem hefði atvinnu við að smíða vefstóla.
Kæmi það fyrir að einhver hluti vefstóls bilaði, var strax fenginn
einhver laghentur maður til þess að laga það sem bilað var, svo vefstóllinn
yrði nothæfur. Þau heimili, sem áttu ekki vefstól, leituðu þá til
náunga síns, sem átti vefstól og fengu ofið hjá honum. Ýmist var
það að eigandi efnisins óf sjálfur eða eigandi vefstólsins tók að sér að
vefa voðina. Greiðsla fyrir svona starf fór alveg eftir samkomulagi
beggja aðila. Sjaldgæft var það að vefstólar gengju þar kaupum
og sölum. Heyrði aldrei talað um verð á vefstólum. Þeir vefstólar,
sem ég sá notaða laust eftir aldamótin 1900, voru allir gamlir að sjá.
Nýr vefstóll sást hvergi.
p5
Vefjarskeiðar gengu
undir því eina nafni vefjarskeið. Vefjarskeiðar voru úr málmi, eir
eða látúni. Þær voru sumpart smíðaðar hér heima og fluttar inn frá
útlöndum. Heyrði aldrei talað um að vefjarskeiðar væru smíðaðar úr
hvalskíði eða harðviði. Lengd þeirra var dálítið misjöfn og fór það
eftir tannafjölda skeiðarinnar. Lengd skeiðanna var miðað við tannafjölda
þeirra. Talað var um 60, 80 og 90 tanna skeið. Vefjarskeiðar
voru um 5 kvartil á lengd. Þegar ofið var úr grófu efni, var 60 tanna
skeið notuð. Væri ofið úr fínu efni, fínum þræði eða tvist, var notuð
80 eða 90 tanna skeiðar. Skeiðarnar voru nefndar sextíutannaskeið,
áttatíutannaskeið og níutíutannaskeið. Vefskyttur voru smíðaðar
úr hörðum og þéttum við, eik eða brenni. Þær voru flatar að lögun,
um það bil ein tomma á þykkt um miðjuna og þynnri til beggja enda og oddlaga,
svo þær runnu liðlega í gegnum skilið,
p6
þá ofið var. Oft
var settur mjór vír neðan á skyttuna, svo hún yrði hálli að neðan.
Á miðri skyttunni var aflangt gat í gegnum, þar sem spólan lék á mjóum
tein, þegar skyttunni var rennt í gegnum skilið. Teinn sá er spólan
lék á var nefndur spóluteinn. Ég sá aldrei spólur sem voru renndar
eða tálgaðar úr tré. Ég man ekki eftir því, að hafa heyrt
að fiskroð hafi verið notað til þess að spóla á það ívafið. Spólur
sem notaðar voru þar um slóðir um og eftir aldamótin 1900, til að spóla
á ívafið voru gerðar úr þunnri málmplötu. Ég man eftir því
að hafa séð spólurokk, sem laghentur maður smíðaði. Hann var að mörgu leyti
svipaður spunarokk, en þó einfaldari að gerð. Teinn sá er spólan lék á
þá er spólað var, var festur svipað og snælduteinn í rokk. Margir
notuðu líka gamla rokka sem lítt voru nothæfir til að spinna á band.
p7
Þegar gamall spunarokkur
var notaður sem spólurokkur, var spólan sett á tein úr járni, stundum úr
tré og öðrum enda hans stungið inn í gatið á hnokkavængnum, og var hinn
endi teinsins látinn snúast í sauðarvölu, sem sá er spólaði hélt á í vinstri
hendinni. Áhaldið sem notað var til að halda út jöðrum á voð er ofið
var, var ávallt kallað spjálk eða spanstokkur. Áhald það sem hér
er um að ræða var smíðað úr tré. Breidd hans var um 3 þumlungar.
Hægt var að hafa hann mislangan, eftir því sem á þurfti að halda
með því að draga hann sundur og saman. (Sjá uppdrátt, ef uppdrátt
mætti kalla). 2 eða 3 smánaglar voru hafðir í hvorum enda
hans, svo hægt væri að festa enda hans í voðinni.
p8
Verkið við að reikna
út uppistöðuþráð í hvera einstaka voð er vefa átti, hafi verið nefnt "að
leggja upp". Eftir því sem ég heyrði talað um (fyrir 50 árum),
var algengast það að hefa hesputré, sem ákvað lengd þráða og vigt á hnyklum
eða hespum. Iðulega var miðað við þyng, t.d. fimm lóða. Venjulega
var lagt uppúr þráðarmörk í hnyklum 2-3 álnir eða þar um bil. Sauðarvölur,
sem þráður var undinn á voru yfirleitt dregnar frá þyngd hnyklanna. Sumir
létu vigta sauðarvölurnar áður en þráðurinn var undinn á þær. Verkið
við að ákveða fjölda uppistöðuþráða í breidd voðar er vefa átti, var ávallt
kallað að reikna í skeið. Gæta varð þess vandlega að uppistaðan yrði
ekki gisnari en til var ætlast í upphafi. Voðin mátti ekki vera of
varplítil. Ég heyrði talað um það að rekja skildi þverhönd fyrir
hverja alin, sem koma áttu ofan úr vefstól,
p9
og var þá líka gert
ráð fyrir endunum síðast. Ég sá aldrei balbínurokk né balbínusnældur,
sem notaðar voru þegar rakið var efni í voð. Verkið við að spóla
á balbínurokk var kallað að balbína. Eftir því sem mig minnir voru balbínusnældur
svipaðar að lögum og venjulegar rokksnældur, en miklu stærri. Því
miður get ég ekkert sagt um rakningaspaðann, nema ef vera mætti, að það
væru.................... Rakningsstokkar voru allvíða til á bæjum,
sem notaðir voru er rakið var af hnyklum. Stokkar þessir voru ferkantaðir
að lögun, með mörgum hólfum (hólf fyrir hvern hnykil). Stokkar þessir
voru mjög einfaldir að gerð. Hafaldagrind, sem notuð var er höföld voru
hnýtt var mjög einföld grind um 1 alin á lengd, og um 15 þuml. á breidd,
og eftir henni miðri var þunn fjöl. Hafaldagrindin var fest upp á
vegg þegar hún var notuð við hafaldagerð. Efnið í höföld
var unnið heima úr togi, vandað var til þeirra. Þráðurinn var hafður snúðharður
og sléttur.
p10
Ég heyrði aldrei
talað um stálhöföld. Band það sem varnaði höföldum að dragast út
af hafaldasköftunum, er ofið var, var ávallt kallað öryggisband, er varna
átti því að höföld drægjust útaf enda hafaldaskaftanna. Ég
sá eitt sinn, endur fyrir löngu, tveggja álna langa trégrind, sem mér var
sagt að notuð hefði verið í sambandi við rakningu. Áhald þetta var
með allmörgum sívölum járnteinum, með um það bil eins þumlungs millibili.
Teinar þessir náðu í gegnum listana. Vefjarskeiðar voru úr málmi.
Tennur þeirra voru þunnar (flatar), og snéru rendur þeirra fram og
aftur í skeiðinni. Verkið við að dreifa slöngunni í skeiðina,
nefndist einu nafni að draga í skeið. Til þess að draga í skeiðina
þurfti 2. Þunnur krókur var hafður til þess að draga þráðinn í gegn
eða milli tanna skeiðanna. Skaftið sem sett var í skilið og tengt
við slöngurifin nefnd rifskaft. Þráður sem festur var við skaftið
og dreginn í fremra skilið, nefndist skilþráður. Sama var og að segja um
verkið við að draga þræðina í höföldin. Að draga í höföld, var ávalt
sagt.
p11
Verkið við að vinda
slönguna upp á slöngurifinn, draga í höföld og skeið og festa uppistöðu
í fram rif, nefndist ávallt að setja upp eða setja til vef. Verkið
við að vinda slöngunnnna upp á slöngurifinu nefndist að bóma. Plógskaftið
var fest á þann hátt, að það var sett fast í fals á slöngurifnum undir
kraga. Venjulega unnu 3 saman að því að vinda slönguna á rifinu.
Gæta þurfti þess vandlega að slangan væri ekki flækt. Slangan var
látin ganga að sér á rifnum, smátt og smátt. Þegar búið var að bóma
voru skilsköftin að aftan bundin föst við þverslá vefstólsins að aftan.
Hve margir unnu við að vinda slönguna á rifinu, fór eftir ástæðum.
Þegar dregið var í höföld var þess gætt vel, að halda höföldunum
kyrrum, svo ekki yrðu mistök í verki. Tveir unnu saman við að draga
í höföld. Annar rétti fram þráðinn, en hinn dró hann í gegnum hafaldagatið.
Þegar búið var að draga nokkra þræði í gegn, voru þeir hnýttir saman,
svo þeir rynnu ekki ýr hafaldaauganu. Áhaldið sem notað var
við að draga í skeið nefndist krókur. Krókurinn var ávallt smíðaður
úr þunnri málmplötu. Skeiðin var bundin upp rétt fyrir ofan höföldin
á
p12
meða dregið var í
hana. Tveir unnu við að draga í skeiðina, annar rétti þráðinn, en
hinn dró hann í gegnum skeiðina. Þegar búið var að draga nokkra þræði
í gegnum skeiðina, hnýtti hann á enda (nokkra í einu), svo þeir drægjust
ekki til baka aftur, þar til þeir yrðu settir fastir. Höföldin
voru fest upp á vefstólinn á þann hátt, að sett var snæri á báða enda hafaldaskaftanna
og síðan var snærið látið yfir rá sem snérist þá er vefstóllinn var stiginn.
Í neðri enda hafaldanna gekk hafalkask. sem svo var kallað í gegnum
höföldin að neðan. Stigfjalirnar voru festar við höföldin með allsterkum
vír, á að giska 12 þuml. löngum. Sumir kölluðu þær skilfjalir. Vefstóla
.... voru misjafnlega sver, fór það dálítið eftir því hvaða hlutverki þau
áttu að gegna. Þegar talað var um að hnýta fram, var átt við verkið
að ganga frá endunum á voðinni. Skaftið sem oft var nefnt framhnýtingarskaft,
og sem uppistaðan var hnýtt fram á, var fest með snærum við frambómuna,
rifinu.
p13
Þegar farið var að
skjóta skyttunni um skilið og byrjað var að vefa voðina, var ávallt sagt,
að skjóta skyttunni eða að renna henni um skilið. Sjaldgæft var þar
um slóðir, að tala um að draga fyrir. Ég man aðeins eftir einni aðferð
við að gefa ívaf í voð. Ívafið var gefið fyrir í einum stórum boga.
Venjulega var slegið einu sinni, en þétt með slagborði, en sumir
slógu tvisvar eða jafnvel þrisvar sinnum. Spanstokkur var hafður
til þess að halda jöðrum voðarinnar sem jöfnustum. Það þótti ljótt,
ef voð hélt ekki fullri breidd í vefnaði. Helstu misfellur, sem komu
fyrir í vefnaði þegar ofið var, voru þær, ef þráður slitnaði. Vefarinn
fylgdist ávallt með því og bætti það þegar, með því að hnýta við þráðinn
smáspotta. Sumir vildu kenna það aðsókn, ef mikil brögð voru að því
að þræðir slitnuðu þegar ofið var. Hver einstök vinding voðar upp
á framrif, nefndist umferð (áfæra). Verkið við að vinda upp á rifinn,
nefndist að bóma.
p14
Þegar vefnaði á voð
var lokið, og hún var tekin ofan úr vefstólnum, var ávallt kallað að fella
af vef. Þráðarendar sem gengu af er vefur var felldur voru nefndir
afvikur. Afvikur voru notaðar þá er konur unnu við að bæta ýmsan
ytri fatnað, í staðinn fyrir tvinna. Þegar lokið var við að vefa
voð, var hún þegar tekin ofan úr vefstólnum, og gengið frá báðum endum
hennar. Jafnhliða var venja, þar um slóðir, að setja stærsta pottinn
á heimilinu á hlóðina og hita í honum þvælið. Potturinn var hafður
rúmlega hálfur af vatni, blönduðu með keytu. Lögur þessi var hitaður
allt að suðumarki, og var voðin þá sett í pottinn. Þvælið var haft
það mikið í pottinum að vel flyti yfir vaðmálið. Síðan var hrært
með priki í pottinum þar talið var að vaðmálið væri orðið hreint. Síðan
var vaðmálið fært upp úr pottinum og sett í stóran bala, trébala, hálffullan
af vatni og skolað þar um stund. Þegar því var lokið
p15
var það undið upp
á þann hátt, að tvennt eða þrennt annaðist það verk, sem alltaf var gert
úti, að þeir eða þau höfðu tvö sívöl prik, allsterk. Var öðru þeirra
fest í bæjardyrunum eða öðrum dyrum, og gætti annað þeirra þess að það
losnaði ekki, en hinn hafði hönd á því sem var fjær bæjardyrunum.
Þegar hér var komið
starfi, hjálpuðust þau eða þeir um að draga vaðmálið upp úr balanum og
festa endum þess á prikið, sem fest var í bæjardyrastafina og á þann hátt
var vaðmálið síðan dregið tvöfalt upp úr balanum. Sá sem var fjær
bæjardyrum, smeygði sínu priki í gegnum tvöfalda voðina. Þegar hér
var komið, byrjaði sá er stóð fjær dyrunum að snúa uppá vaðmálið, sem var
tvöfallt, en sá er við dyrnar stóð, gætti þess vel að allt væri í lagi.
Svo óhætt væri að snúa allmikið upp á tvöfalda voðina og á þann hátt
ná úr henni vatninu. Þegar lokið var að vinda voðina, var hún borin
inn í bæ, og á þann stað í bænum sem heppilegastur
p16
var fyrir þófarann
að vera við starfið, t.d. í baðstofu eða stofu, þar sem einhver hlýja var,
og helst eitthvað afsíðis, ef unnt var að fá það. Ávallt var þæft
á trégólfi, undir fótum. Tunnuþóf þekktist ekki þar. Heimamenn önnuðust
þófið. Við þófið voru menn ávallt léttklæddir og alltaf berfættir.
Á meðan á þófinu stóð var vaðmálið hrist upp tvisvar til
fjórum sinnum, til þess að losna við lóna, sem myndast hafði við þófið.
Við að hrista upp vaðmál unnu tveir eða tvennt. Þegar
þófinu var lokið var vaðmálið undið upp á rúmfjöl, gætt var þess vel að
engar hrukkur eða fellingar mynduðust á því um leið og það var undið upp
á rúmfjölina. Fargið, sem notað var á vaðmál, var ávallt þung kista,
þannig var pressað vaðmál, laust eftir aldamótin 1900, og gafst iðulega.
Reynt var að fá vaðmálið eins áferðafallegt og unnt var, þótt áhöldin
væru ekki margbrotin. Húsmóðirin fylgdist ávallt vel með öllu sem
unnið var á heimilinu, enda veitti henni ekki af því, þar sem allur fatnaður
var unninn heima.
Questionnaire
Record type