Tóvinna

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1929)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1305
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1305
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður byrjaði mjög missnemma á heimilum, eftir
því hve snemma var lokið við að undirbúa í stólinn. Frekar
var reynt að fella vef fyrir jól, ef að vefnaður var þá hafinn, að segja,
annars mun það oft ekki hafa verð fyrr en eftir jól eða þegar kom fram
á mánuði. Oft hafði ákveðinn maður vefnaðinn með höndum, oft í ígripum.
Stundum sat hann við. Venjulegast var að einhver á heimilinu
sæi um vefnaðinn, sem sagt hver fyrir sig. Þó var hitt til, tíma
og tíma, að maður færi milli bæja að vefa. Vefstóll: Vefstóll
var venjulegt að kalla tækið, sem ofið var í. Tvíbreiðir vefstólar þekktust
ekki. Ef einhver átti ekki vefstól, reyndi hann að koma sínum vefnaði
fyrir annarsstaðar.
p2
Skeið: Vefjarskeiðar
voru hafðar misgrófar, eftir því hvað vefa átti, fínt eða gróft. Ekki
man ég eftir öðru nafni á þeim. Vaðmál var venjulega ekki nema alin
á breidd, eftir að búið var að þæfa. Vefskytta. Vefjarskyttur
voru úr harðviði. Annaðhvort eik eða brenni. Ekki man ég eftir að
neitt væri sett á þær, svo að þær rynnu betur. Sérstakar tréspólur voru
notaðar til að spóla á, og ekki mátti spóla út á enda, því þá gat allt
flækst. Borið var við að nota blikk, en þótti ekki gott, svo hætt
var við það. Þótti vilja slíta. Spólurokkur: Venjulegast
var að spóla á gamla rokka, sem hætt var að nota til spuna, en ekki hafður
sérstakur spólurokkur.
p3
Spanstokkur: Áhaldið,
sem notað var til að halda út voðinni þegar ofið var, nefndist spjálk.
Hún var með tönnum til endanna, sem stungið var í jaðrana. Svo
voru nokkurskonar hjörur í miðjunni, og þar var hægt að muntra til breidd
hennar eftir því hvað voðin var breið. (teikning). Að leggja upp:
Ekki veit ég gjörla hvernig það var. Þó munu sauðarvölurnar
hafa verið vigtaðar frá, eða giskað á þyngd þeirra. Stundum var líka undið
á gimburskeljar. Svo var til balbínurokkur, sem balbínað var á, og
af þessum balbínum var rakið á rakgrindina. Þessar balbínur voru
nokkurskonar spólur með stóran hnúð á báðum endum.
p4
Að reikna í vef.
Ívafið var oft kallað fyrirvaf og uppistaðan þráður.
Rakningsgrind: Hún var oft kölluð rakgrind. Annar endinn var
látinn standa í gólfi, ef torfgólf var, var oft höfð spýta undir, þó með
holu í. Hinn hendinn var oft settur í smugu upp í bita. Balbínur:
Þær hef ég minnst á áður. Betra þótti að rekja af balbínum
en af hnyklum. Rakningsspaði: Hæll mun hafa verið á
grindum,sem skilið var gert um.
p5
Rakningsstokkar:
Sérstakir kassar með litlum hólfum voru hafðir ef rakið var af hnyklum
á grind. Sinn hnykillinn í hvert hólf. Ef þeir hoppuðu upp
úr, varð að passa, að hver færi í sitt hólf. Rakning á rakgrind:
Til var að rakgrindin var höfð út í skemmu. Oftast voru 2 við
að rekja. Venjulega var sett merki á einn uppistöðuþráðinn, ef mæla
átti. Þá var allt mælt í álnum en ekki metrum. Ekki man ég
eftir að þráðarvölur væru látnar leika á uppistöðuþráðunum til að jafna
snuðrur. Fullrakin uppistaða nefndist slanga. Venjulega var gerð
lykkja á slönguna og hún tekin niður á þann veg, að aftur var dregið í
þá lykkju, svo önnur lykkja. Kom líkt og þegar heklaðar eru keðjulykkjur.
Þetta var bara gert með höndum og gat því slangan litið út eins og
sver keðja. Ef að rendur áttu að vera, voru taldir jafnmargir þræðir
og röndin átti að vera breið.
p6
Ekki get égt ímyndað
mér að hægt hafi verið að rekja á rúmstólpa. Hafaldagrind:
Áhaldið, sem höföldin voru hnýtt á hét hafaldagrind. Hafaldaaugað
mun hafa verið hnýtt yfir til þess mátulega svera spýtu.
Hafaldaefni og höföld: Þrinnaður togþráður var venjulega hafður í
höföld. Miðhluti hafalds nefndist hafaldsauga. Stundum voru
þau bara látin vara á sköftunum til geymslu. Að festa upp.
Verkið nefndist einu nafni að setja upp vef. Að bóma
vef: Þegar vúið var að láta slönguna á rifinn,var hún látin á afturbómuna,
svo í
p7
höföldin, og svo
í skeiðina, síðan lagðist vefurinn yfir frambómuna, og ofan á rifið, þegar
búið var að hnýta á skaftið. Venjulega voru 2 við verkið.
Að draga í höföld: Það verk var bara kallað að draga í höföld. 2
unnu venjulega það verk, annar rétti þræðina fram, hinn tók við hinu megin,
og hnýtti lykkjuhnút, sem var auðleystur, svo ekki rynni í gegn aftur.
Að draga í skeið: Áhaldið, sem haft var til þess hét
krókur. Oftast unnu 2 að því að draga í skeiðina. Skeiðinni
var tillt nálægt hafaldasköftunum. Annar setti krókinn í gegn og
dró hann til baka aftur, þegar inn hafði smokkað þræðinum á
p8
Að hnýta fram: Það
sem uppistaðan var hnýtt á, var venjulega nefnt skaft. Verkið nefndist
að hnýta á skaft. Skaftið var hnýtt á 3 stöðum yfir frambómuna ofanyfir
rifinn, til beggja enda og um miðjuna.
Að draga fyrir: Venjulega
voru stigin 1 eða 2 skil áður en farið var að skjóta skyttunni. Venjulega
var ívafið gefið fyrir í einum stórum boga. Slagborðið var slegið bæði
misfast og misoft, eftir því hvað verið var að vefa. Talað var um
að voð gengi saman, ef hún mjókkaði, því átti spjálkin að varna. Voðin
var mæld jafnóðum með álnarlöngum kvarða. Jafnóðum og þráður
p9
slitnaði var bætt
úr því. Þráðurinn leitaður uppi og hnýtt saman með eins litlum hnút
og hægt var. Ef þráður slitnaði venju fremur var frekar talið að
hann væri of linur, heldur en að um aðsókn væri að ræða.
Að fella vef: Að loka vef úr vefstól, var oft nefnt að fella vef,
líka að hann eða hún (sem ófu), voru orðin léttari. Þráðarendar sem
af gengu voru kallaðir afvikur, og voru þeir oft notaðir til að stoppa
eða bæta með. Þóf: Áður en sóti kom, var haft mjög
heitt vatn eða keyta til að þæfa. Venjulega var undið úr voðinni, þannig
að 2 undu á milli sín hver á móti öðrum. Ef hún var löng var hún
brotin tvöföld áður. Ýmsir á heimilunum
p10
unnu að þæfingu.
Ýmist á baðstofugólfi, stundum í tunnu, þannig að hún ar botnlaus
og einhverjir 2 spörkuðu hver á móti öðrum, og vildi það ganga misjafnlega
eftir því hverjir áttu að vinna verkið. Voðin var oft aðgætt og hrist
upp, og fólkið klætt eftir því hvað heitt var í baðstofuloftunum. Voð
var bara þæfð þangað til húsbændum þótti nóg og hefur það eðlilega verið
mismikið eftir því hvað hver vildi þæfa.
Bárður minn á jökli,
er þula, sem er þekkt hér. Eftir þæfingu voru voðir undnar
upp á rúmfjöl og strammaðar fast og vel og strokið svo hvergi
p11
væri hrukka. Svo
var saumað utan um voðina stykki. Stundum bara tyllt saman endum
með nál, síðan stungið undir þungt farg, og látið vera þar í nokkra daga.
Ekki tíðkaðist að senda voðir í erlendar verksmiðjur.
Nr. 1305
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður byrjaði mjög missnemma á heimilum, eftir
því hve snemma var lokið við að undirbúa í stólinn. Frekar
var reynt að fella vef fyrir jól, ef að vefnaður var þá hafinn, að segja,
annars mun það oft ekki hafa verð fyrr en eftir jól eða þegar kom fram
á mánuði. Oft hafði ákveðinn maður vefnaðinn með höndum, oft í ígripum.
Stundum sat hann við. Venjulegast var að einhver á heimilinu
sæi um vefnaðinn, sem sagt hver fyrir sig. Þó var hitt til, tíma
og tíma, að maður færi milli bæja að vefa. Vefstóll: Vefstóll
var venjulegt að kalla tækið, sem ofið var í. Tvíbreiðir vefstólar þekktust
ekki. Ef einhver átti ekki vefstól, reyndi hann að koma sínum vefnaði
fyrir annarsstaðar.
p2
Skeið: Vefjarskeiðar
voru hafðar misgrófar, eftir því hvað vefa átti, fínt eða gróft. Ekki
man ég eftir öðru nafni á þeim. Vaðmál var venjulega ekki nema alin
á breidd, eftir að búið var að þæfa. Vefskytta. Vefjarskyttur
voru úr harðviði. Annaðhvort eik eða brenni. Ekki man ég eftir að
neitt væri sett á þær, svo að þær rynnu betur. Sérstakar tréspólur voru
notaðar til að spóla á, og ekki mátti spóla út á enda, því þá gat allt
flækst. Borið var við að nota blikk, en þótti ekki gott, svo hætt
var við það. Þótti vilja slíta. Spólurokkur: Venjulegast
var að spóla á gamla rokka, sem hætt var að nota til spuna, en ekki hafður
sérstakur spólurokkur.
p3
Spanstokkur: Áhaldið,
sem notað var til að halda út voðinni þegar ofið var, nefndist spjálk.
Hún var með tönnum til endanna, sem stungið var í jaðrana. Svo
voru nokkurskonar hjörur í miðjunni, og þar var hægt að muntra til breidd
hennar eftir því hvað voðin var breið. (teikning). Að leggja upp:
Ekki veit ég gjörla hvernig það var. Þó munu sauðarvölurnar
hafa verið vigtaðar frá, eða giskað á þyngd þeirra. Stundum var líka undið
á gimburskeljar. Svo var til balbínurokkur, sem balbínað var á, og
af þessum balbínum var rakið á rakgrindina. Þessar balbínur voru
nokkurskonar spólur með stóran hnúð á báðum endum.
p4
Að reikna í vef.
Ívafið var oft kallað fyrirvaf og uppistaðan þráður.
Rakningsgrind: Hún var oft kölluð rakgrind. Annar endinn var
látinn standa í gólfi, ef torfgólf var, var oft höfð spýta undir, þó með
holu í. Hinn hendinn var oft settur í smugu upp í bita. Balbínur:
Þær hef ég minnst á áður. Betra þótti að rekja af balbínum
en af hnyklum. Rakningsspaði: Hæll mun hafa verið á
grindum,sem skilið var gert um.
p5
Rakningsstokkar:
Sérstakir kassar með litlum hólfum voru hafðir ef rakið var af hnyklum
á grind. Sinn hnykillinn í hvert hólf. Ef þeir hoppuðu upp
úr, varð að passa, að hver færi í sitt hólf. Rakning á rakgrind:
Til var að rakgrindin var höfð út í skemmu. Oftast voru 2 við
að rekja. Venjulega var sett merki á einn uppistöðuþráðinn, ef mæla
átti. Þá var allt mælt í álnum en ekki metrum. Ekki man ég
eftir að þráðarvölur væru látnar leika á uppistöðuþráðunum til að jafna
snuðrur. Fullrakin uppistaða nefndist slanga. Venjulega var gerð
lykkja á slönguna og hún tekin niður á þann veg, að aftur var dregið í
þá lykkju, svo önnur lykkja. Kom líkt og þegar heklaðar eru keðjulykkjur.
Þetta var bara gert með höndum og gat því slangan litið út eins og
sver keðja. Ef að rendur áttu að vera, voru taldir jafnmargir þræðir
og röndin átti að vera breið.
p6
Ekki get égt ímyndað
mér að hægt hafi verið að rekja á rúmstólpa. Hafaldagrind:
Áhaldið, sem höföldin voru hnýtt á hét hafaldagrind. Hafaldaaugað
mun hafa verið hnýtt yfir til þess mátulega svera spýtu.
Hafaldaefni og höföld: Þrinnaður togþráður var venjulega hafður í
höföld. Miðhluti hafalds nefndist hafaldsauga. Stundum voru
þau bara látin vara á sköftunum til geymslu. Að festa upp.
Verkið nefndist einu nafni að setja upp vef. Að bóma
vef: Þegar vúið var að láta slönguna á rifinn,var hún látin á afturbómuna,
svo í
p7
höföldin, og svo
í skeiðina, síðan lagðist vefurinn yfir frambómuna, og ofan á rifið, þegar
búið var að hnýta á skaftið. Venjulega voru 2 við verkið.
Að draga í höföld: Það verk var bara kallað að draga í höföld. 2
unnu venjulega það verk, annar rétti þræðina fram, hinn tók við hinu megin,
og hnýtti lykkjuhnút, sem var auðleystur, svo ekki rynni í gegn aftur.
Að draga í skeið: Áhaldið, sem haft var til þess hét
krókur. Oftast unnu 2 að því að draga í skeiðina. Skeiðinni
var tillt nálægt hafaldasköftunum. Annar setti krókinn í gegn og
dró hann til baka aftur, þegar inn hafði smokkað þræðinum á
p8
Að hnýta fram: Það
sem uppistaðan var hnýtt á, var venjulega nefnt skaft. Verkið nefndist
að hnýta á skaft. Skaftið var hnýtt á 3 stöðum yfir frambómuna ofanyfir
rifinn, til beggja enda og um miðjuna.
Að draga fyrir: Venjulega
voru stigin 1 eða 2 skil áður en farið var að skjóta skyttunni. Venjulega
var ívafið gefið fyrir í einum stórum boga. Slagborðið var slegið bæði
misfast og misoft, eftir því hvað verið var að vefa. Talað var um
að voð gengi saman, ef hún mjókkaði, því átti spjálkin að varna. Voðin
var mæld jafnóðum með álnarlöngum kvarða. Jafnóðum og þráður
p9
slitnaði var bætt
úr því. Þráðurinn leitaður uppi og hnýtt saman með eins litlum hnút
og hægt var. Ef þráður slitnaði venju fremur var frekar talið að
hann væri of linur, heldur en að um aðsókn væri að ræða.
Að fella vef: Að loka vef úr vefstól, var oft nefnt að fella vef,
líka að hann eða hún (sem ófu), voru orðin léttari. Þráðarendar sem
af gengu voru kallaðir afvikur, og voru þeir oft notaðir til að stoppa
eða bæta með. Þóf: Áður en sóti kom, var haft mjög
heitt vatn eða keyta til að þæfa. Venjulega var undið úr voðinni, þannig
að 2 undu á milli sín hver á móti öðrum. Ef hún var löng var hún
brotin tvöföld áður. Ýmsir á heimilunum
p10
unnu að þæfingu.
Ýmist á baðstofugólfi, stundum í tunnu, þannig að hún ar botnlaus
og einhverjir 2 spörkuðu hver á móti öðrum, og vildi það ganga misjafnlega
eftir því hverjir áttu að vinna verkið. Voðin var oft aðgætt og hrist
upp, og fólkið klætt eftir því hvað heitt var í baðstofuloftunum. Voð
var bara þæfð þangað til húsbændum þótti nóg og hefur það eðlilega verið
mismikið eftir því hvað hver vildi þæfa.
Bárður minn á jökli,
er þula, sem er þekkt hér. Eftir þæfingu voru voðir undnar
upp á rúmfjöl og strammaðar fast og vel og strokið svo hvergi
p11
væri hrukka. Svo
var saumað utan um voðina stykki. Stundum bara tyllt saman endum
með nál, síðan stungið undir þungt farg, og látið vera þar í nokkra daga.
Ekki tíðkaðist að senda voðir í erlendar verksmiðjur.
Questionnaire
Record type