Tóvinna

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1907)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1531
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1531
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Það sem hér verður sagt miðast að langmestu leyti
við það sem ég þekkti til vefnaðar á æskuheimili mínu Oddgeirshólum í Flóa.
Þegar ég var að alast upp, var ofið meira eða minna á hverjum vetri.
Gott þótti að geta lokið af einni eða tveimur voðum fyrir hátíðir.
Ekki man ég hvenær byrjað var, eða hvort þar gilti einhver sérstök
venja. Þar voru húsakynni lítil en heimilisfólk margt, og stundum
farkennari og börn, sem sóttu skóla frá næstu bæjum, og auk þess stundum
komið til dvalar börnum, sem lengra áttu að sækja. Því get ég þess,
að reynt var að stilla svo til að ekki væri vefstaður uppsettur meðan kennsluvikur
stóðu yfir. Þó mun það stundum hafa farið saman, en þá einkum eftir
að dag tók að lengja. Venja var að byrja vefnað á haustin eða fyrri
hluta vetrar með því að vefa úr garni (tvisti). Venja var að leggja
upp langar voðir úr garni. Minnir
p2
mig það væri alltaf
einskefta. Var þá oft hafður sá háttur á, að hluti voðarinnar var
ofinn með garni í fyrirvaf, venjulega talað um "garn í garn".
Aldrei var það nefnt tvistur, heldur vefjargarn. Það var haft
í lök, sængurver eða milliskyrtur karlmanna. Að sjálfsögðu var uppistaðan
hvít og ívaf líka í lökin. Aftur á móti var mislitt fyrirvaf í sængurver
og skyrtur, hið síðara oft með röndum. Fyrir kom að spunnið var ullarívaf,
(í daglegu tali veftun) í rekkjuvoðir, en líklega hefur verið algengara
að vefa þær þá með vaðmálsvend. Svo kemur nú að aðalskrautinu
í garnvoðinni, en það voru millipilsin, sem þá þótti ómissandi flík fyrir
konur á öllum aldri. Í þau var alltaf spunninn veftun úr góðri ull,
venjulega í ljósum litum, ljósgrátt, ljósmórautt, jafnvel fölgrænt eða
blákembt. Í randir voru hafðir dekkri litir, venjulega sauðalitir
í ýmsum litbrigðum, en oft prýtt
p3
með smáröndum í skærum
litum, venjulega rauðu eða bláu. Ýmist var mynstrið reglulegt eða
svokölluð elting, þ.e. fyrsta röndin í bekknum breiðust, en fóru vo mjókkandi,
síðast kannske aðeins 2 fyrirvöf. Venja var að hafa smárönd mitt
á milli aðalbekkjanna, gjarna "tennta" (þ.e. skyttunni skotið
tvisvar frá sama jaðri) og gerður munur á einskeftutenningu og vaðmálstenningu.
Stundum var randamynstrið vafið á spjald, áður en byrjað var að vefa,
einkum ef óvanir áttu í hlut. Venja var að hafa aðeins eitt pils
af hverri gerð og átti væntanlegur eigandi tillögurétt um mynstur og var
oft farið eftir þeim óskum. Sniðið var úr voðinni þversum, og stóðu
randir þá lóðrétt. Læt nú útrætt um þetta. Nú má gera ráð
fyrir að komið sé nálægt jólum og vefstaðurinn því tekinn upp og geymdur
fram yfir hátíðir. En meðan verið var að vefa garnvoðina, hefur verið
unnið af kappi að því að spinna í næstu voð, sem að öllum líkindum hefur
verið svonefnd buxnavoð, vegna þess að úr henni voru einkum saumaðar buxur
á karlmenn á
p4
öllum aldri. Aldrei
man ég eftir að saumaðir væru jakkar, en fyrir kom að gerðar voru einfaldar
úlpur, jafnt á konur sem karla úr slíkum voðum. Svo lengi sem ég
man eftir voru þessar voðir unnar úr sauðarlitri ull, ég held alltaf sauðsvartri.
Gerðin var klæðavend, öðru nafni "veiba". Alltaf
var spunninn tvöfaldur þráður, harðtvinnaður og undinn jafnt og fast á
sauðarvölur, hnyklarnir kippaðir upp á band og geymdir þannig, þangað til
farið var að rekja í voðina. Veftur var ýmist einfaldur eða tvöfaldur,
oftar þó hið síðarnefnda. Ekki voru þættirnir alltaf tvinnaðir saman,
heldur látinn duga snúður, sá sem kom á þegar undið var saman. Veftinn
skyldi vinda laust og mjúklega, gagnstætt þræðinum (þ.e. uppistöðunni),
enda oft hafður svo snúðlinur að slíkt hefði hann ekki þolað. Ef
veftur varð of snúðharður "gekk hann ekki að" eins og það var
kallað. Svona voðir var erfitt að vefa og þurfti mikinn aðslátt.
p5
Þegar kom fram á
útmánuði var svo röðin komin að salúninu, en það voru rúmteppi eða brekán.
Venja var að hafa ullarþráð í uppistöðu og venjulega var hann litaður
svartur. Ekki þótti bera nauðsyn til að vanda svo sérlega ullarvalið
í þráðinn. Aftur á móti var reynt að hafa góða ull í salúnið og jafnvel
veftinn, ef hægt var.
Venja var að lita
salúnið skærum litum, oftast rautt eða grænt, stundum voru líka hafðar
mjóar randir af öðrum lit, einkum þótti það fara vel að hafa skæra randaliti
með jurtalituðu salúni,sem var á tímabili nokkuð algengt.
Stundum var uppistaða og veftur garn (tvistur) og mun það hafa verið algengara
eftir að farið var að vefa dívanteppi. Að sjálfsögðu varð þá salúnið
að vera fínna, til þess að falla að, og vissi ég dæmi til að slík teppi
væru ofin úr aðkeyptu efni eingöngu (þ.e. fínt ullargarn í salún).
p6
Þá hef ég í stórum
dráttum lýst tilhögun við algengustu gerðir vefnaðar, en að sjálfsögðu
er þetta engin tæmandi lýsing, heldur einskonar rammi, gerður úr óljósum
minningum, seumum allt frá bernskudögum. Næst ætla ég að aðeins að
drepa á nokkur afbrigði frá því sem áður er lýst. Spurt er um hvernig
hagað hafi verið rakningu í tvílitar voðir. Því miður get ég enga
lýsingu gefið á því. Að vísu voru þannig voðir ofnar heima líka,
en mjög sjaldan. Ég minnist þess að til voru sængurver í 2 litum,
köflótt, sum rauð og hvít, en önnur blá og hvít og höfðu þau verið ofin
heima, en það var fyrir mitt minni. Eins og áður segir voru sængurver
ofin einlit í garnvoð t.d. rautt ívaf í hvíta uppistöðu, og varð af bleikt
eða blátt ívaf sem gerði misjafnlega ljósbláa voð eftir því hve litsterkt
fyrirvafið var. Allmiklu seinna (máske kringum 1930), var ofin heima
köflótt alullarvoð, minnir mig að bæði þráður og veftur væri einfalt, dökk
sauðsvart
p7
og mórautt. Kaflarnir
voru smáir, 6-8 þræðir gæti ég trúað. Úr þessari voð voru saumuð
"sport" föt, eins og tíðkuðust í kringum 1930, þ.e. pokabuxur
og blússur með rennilás. Hygg ég, að þessi voð hafi verið unnin þegar
ég var ekki heima, því að ég man aðeins eftir voðinni sjálfri, en ekki
hvernig hún var unnin, en ég dvaldi við nám á Laugarvatni veturinn 30-31.
Þá minnist ég einskeftuvoðar með garn í uppistöðu í mógráum lit,
og ullarívafi, sem einnig var einhvern veginn móleitt, en ýrt í skærum
litum, svo að þannig litlir smáhnökrar komu fram í voðinni. Þessi
voð var höfð í reiðföt kvenna. Síðustu voðirnar, sem ég veit
til að ofnar hafi verið heima, voru dívanteppi, sem faðir minn óf, þau
síðustu 1935 (hann lést 1936). Uppistaða var vefjargarn, mynstur svonefndur
Þelamerkurvefnaður. Fyrirvaf var að sjálfsögðu líka vefjargarn, en
salún var aðkeypt ullargarn. Litur var í sumum voðunum.
p8
Stálgrá uppistaða
og ívaf, og þá salúnið svart. Eitthvað af þeim teppum mun enn vera
til í Oddgeirshólum. Í öðrum voðunum var uppistaða ljósbrún og samlitt
ívaf, salún dökkbrúnt. Á ég ennþá teppi með síðarnefnda litnum. Þessi
teppi þóttu mjög falleg og munu hafa verið söluvara, en ekki man ég gangverð
á þeim. Spurt er hverjir einkum hafi annast vefnað. Heima voru það
fremur karlar en konur, sem það geru. Fyrst man ég eftir að vinnumaður,
sem var hjá foreldrum mínum, sat daglangt í vefstað, og munu honum ekki
hafa verið ætluð önnur verk meðan vefur var uppi. Að vísu fór hann
til sjós, en keppst var við að koma sem mestu frá áður en vertíð byrjaði.
Þessi maður er enn á lífi í Rvk. Faðir minn var ágætur vefari
og óf á tímabili flestar voðir, sem unnar voru heima. Þó man ég eftir
að einu sinni var fenginn gamall maður af næsta bæ, ágætur vefari, en ekki
man ég hvað
p9
hann óf. Síðar
lærði unglingar að vefa. Ég hygg að unglingspiltur, sem heima var
kringum 1920, hafi byrjað að vefa 15-16 ára og bróðir minn, sem einnig
lærði að vefa, mun hafa verið nálægt fermingaraldri þegar hann byrjaði.
Við tvær, þær eldri af þremur, systur, lærðum aðeins léttustu og
einföldustu aðferðir við vefnað. Á næsta bæ við Oddg.h. var húsmóðirin
ágætur vefari, og óf að ég hygg á hverjum vetri. Var hún vön að rekja
í voðirnar heima í Oddgeirshólum, og minnir mig að faðir minn hafi oft
reiknað út í voðina með henni og jafnvel móðir mín líka, sem alltaf fylgdist
með slíkum útreikningi, þótt ekki væri hún sjálf vefari.
Venja var að vigta
hnyklakippuna og sennilega hefur eitthvað verið dregið frá þyngdinni fyrir
völur, þótt ég muni það ekki. Síðan var mælt með alinmáli af einum
hnyklinum, og merkt glögglega við voðarlengdina með stórum hnút eða vilsitu
bandi. Undið aftur uppá hnykilinn og byrjað að rekja.
Rakningsgrind var þannig fest upp að negld var slá (lauslega) á sperrur
þvert yfir herbergið í
p10
mátulegri hæð. Síðan
var safnað saman öllum döllum og kyrnum, sem hægt var að láta hnykil velta
í. Balbínustóll var ekki til. Ekki man ég glöggt hvað "rakið
var á mörgum" eins og það var orðað. Minnir mig þó að 8-10 þræðir
væri algengast. Ekki man ég eftir að notaður væri rakningsspaði heldur
var þráðurinn látinn leika í greipum. Krísholt hétu trén, sem fest voru
í grindina þegar byrjað var að rekja. Hver umferð var kölluð feti. Ekki
mátti rekja utan á slönguna. Minnir mig að venja væri að leggja jafnan
nýja fetann neðan við það sem komið var. Öðru hvoru var talið og
þó gjarna sett merki við en ekki man ég eftir að þau merki væri nefnd sérstöku
nafni. Vel má vera að stundum hafi verið fullgildur aðstoðarmaður
við rakningu, en ekki minnist ég þess að heiman. Aftur á móti vorum
við krakkarnir snemma látin fara að fylgjast með, segja til þegar búið
var af hnykli og rétta nýja, að ógleymdu því ljúfa verkefni að hirða kindur
okkar
p11
upp úr döllunum,
jafnóðum og þær losnuðu úr fjötrunum, og var það oft fagnaðarfundur. Þegar
fór að síga á seinni hlutann var oft venja að jafna á hnyklum, þannig að
rekja dálítinn slatta ofan af heilum hnyklum, svo að mismunur yrði minni
þegar dró að lokum. Þó minnir mig að stundum væri "fellt af",
þ.e. þegar ekki voru til fleirri hnyklar til að bæta við, var rakið á 6-4
eða jafnvel tveimur að síðustu. Ekki man ég eftir að það
héti sérstöku nafni, að taka slönguna af rakningsgrind. Eftir að
búið var að binda tryggilega í skil, var slangan losuð fyrst var gerð á
lykkja, sem var lauslega hnýtt, síðan var hendi stungið gegnum lykkjuna
og þannig mynduð önnur lykkja, og svo koll af kolli eins og þegar hekluð
er fit. Fyrsta atriðið við að bóma var að leggja í kamb.
Síðan var kamburinn staðsettur við bómuna og minnir mig að vefarinn
p12
sjálfur stæði við
kambinn og stjórnaði honum. En það þurfti líka valinn mann til að
halda í slönguna og yfirleitt fannst manni þetta mjög hátíðleg athöfn á
þeim árum. Kragar voru á rifnum, sem héldu að slöngunni báðu megin,
en ekki treysti ég mér til að lýsa frágangi nánar. Dregið
var í höföld með krækju og rétti annar fram. Var það lengi mitt starf
að rétta. Venja var að bregða hnúti á endana, jafnóðum og dregið
var í, sennilega hafðir álíka margir endar í hverjum lokk, þótt ég muni
það ekki. Þegar dregið var í skeið, var skeiðarslagið bundið fast
(við bómuna minnir mig). Kom dálítill skái á rittið, svo að það lá
vel við. Nú rétti vefari sjálfur fram, en sá sem rétti endana í höföld
dró í. Endar í tönn voru oftast 3-4, þó má vel vera að stundum væru 2.
Mig minnir að hnýtt væri á vissan endafjölda og síðan væri lykkjunum
brugðið upp á framhnýtingarskaftið, þó má vera að mig rangminni þetta.
p13
Uppbindingu treysti
ég mér alls ekki til að lýsa, en heima var alltaf talað um að krækja upp.
Í skammelunum voru lykkjur úr galvaniseruðum vír og krókar úr sama
efni í hliðaskammelum (minnir mig). Ég komst aldrei svo langt að
læra uppkrækingu. Það var kallað að draga fyrir, þegar byrjað var
á voð. Gjarna var þá athugað vel hvernig áferð yrði með mismunandi
ígjöf. Það þóttu vandaðri voðir sem voru veftaðar, heldur en ef þráðurinn
hafði betur, voru varpaðar, en að sjálfsögðu gengu þær síðartöldu voðir
betur fram. Gefið var í með einu handtaki stóran eða lítinn boga,
eftir því sem átti við á hverri voð. Betra þótti að færa oft spanstokkinn.
Þá varð voðin sléttari. Venja var að mæla álnarlangan spotta
og bregða honum í vefinn og afköst mæld og talin í álnum. Talað var
um að færa, þegar voðin var undin upp á og þar af dregið no. færa. Ég
er búin með eina færu. Helstu gallar í voð minnir mig vera brigður
(þ.e. verpingur).
p14
Var reynt að jafna
brigðurnar með ígjöf og ennfremur, ef skakkt varð fyrir var gefið meira
í, þar sem minna gekk fram. Fyrirskekkja gat orðið til stórlýta,
einkum ef randir voru í voðinni, því að þá vildi verða lengra á milli í
þann jaðarinn, sem betur gekk fram, og alltaf þótti það galli, ef skakkt
varð fyrir. Ekki man ég nú hvað talin voru venjuleg afköst
við vefnað. Fór það að sjálfsögðu eftir dugnaði og æfingu vefarans,
svo og gerð vefsins. Minnir mig að lagt væri að líku alin af garni-einskeftu
og salúni, þegar greiðsla var tekin fyrir vefnað, og held ég að venja hafi
verið að taka eina krónu fyrir hverja alin af þeim voðum. Fyrir grófari
boðir var að mig minnir tekið frá 50-75 aurar. Það þóttu góð afköst,
að vefa alin á klst. jafnvel þótt voðin væri gróf. Algengt var að
bregða upp á gamni við vefarann og spyrja t.d. "Hvað ertu búinn að
p15
flækja margar í dag"?
Eða þegar kom að því að voðinni væri lokið: "Ertu nú dottin
í sundur"? Venja var að hafa "afuggur (alltaf nefnt svo),
sem styttstar, þó þótti ekki nauðsynlegt að nýta garnvoðir eins og vef
og þráðarvoðir, því að hægt var að hagnýta garn-afuggur til að þræða saman
flíkur, því að allt var saumað heima. Þegar búið var að klippa
frá var voðin undin upp í stranga. Þótti þá tilvalið að bregða sér
í Gilitruttarleik, ef einhver nennti að taka að sér hlutverkið.
Ef þæfa þurfti voðina, var hún tekin til þeirra aðgerða, sem því fylgdu
þegar tækifæri gafst. Vatn var hitað í stórum potti á hlóðum, og
þar í látið þvottasódi og grænsápa, voðin þvæld þar í svo lengi sem þurfa
þótti. Nú minnir mig að potturinn væri borinn út á hlað, voðin rakin
upp úr brugðið í nokkuð langar, margfaldar
p16
lykkjur og sterkum
prikum, jafnvel járnkarli, brugðið í báða enda, annar endinn settur fastur,
en snúið upp á hinn. Þannig var undið þar til voðin þótti hæfilega
undin til að byrja þófið. Betur gekk að þæfa, ef voðin var höfð í
votara lagi, en þá vildu bófarabrigður koma, og þær þóttu ekki prýða. Alltaf
voru voðir þæfðar undir fótum, og oftast var það gert þannig að hleri var
settur í einn fjósbásinn, þar sem hlýjast var, og þæft þar. Konur,
einkum þær eldri töluðu um að láta "stíga upp á voðina", þegar
þær áttu við þæfingu. Á seinni árum voru voðir oft sendar í verksmiðju
(Álafoss) til þæfingar, og þá voru þær einnig pressaðar og lóskornar. Ef
voðir voru pressaðar heima, var það þannig gert, að þær voru vafðar upp
á fjöl (rúmfjöl) strax að þófi loknu, eitthvað sett til hlífðar utan um
þær og síðan var einhver þungur hlutur látinn standa á, jafnvel svo vikum
skifti.
p17
Eftir hæfilegan tíma
var rakið ofan af fjölinni, voðin lögð í stórt brot og "sofið á henni"
í bókstaflegum skilningi, þeas. hún var lögð í rúm, em þá voru venjulega
með þungum sængum. Var þetta þó nokkur pressa, því að allan daginn
var setið á rúmunum við margskonar vinnubrögð. Svo sem áður
segir kom það fyrir að voðir væru sendar til frágangs í verksmiðju. Mun
það einkum hafa verið gert við vandaðri voðir. Mér eru í barnsminni
dökkrauðir kjólar úr fínu vaðmáli, sem við systur áttum. Sömuleiðis dökkgræn
föt, sem bróðir minn átti úr samskonar voð. Þykir mér trúlegt að
það hafi verið litað og lóskorið í verksmiðju, þótt ég geti ekki munað
það. Aftur á móti man ég vel eftir voð, sem ofin var heima, eftir
að ég stálpaðist. Var það hvít alullarvoð, lituð rauð og höfð í kvenkjóla.
Vissi ég til að um það leyti voru slíkar voðir ofnar á fleirri bæjum
í nágrenninu. Það er undarlega margt sem rifjast hefur upp,
síðan ég fór að hugsa um
p18
að svara einhverju
af þessu. Meðal annars skaut því upp í huga mínum að einu sinni voru
ofin í Oddgeirshólum rúmteppi með salún í sauðalitum. Minnist ég þess hversu
falleg litbrigði komu fram frá dökkgráu niður í hvítt, ennilega 3-4 litir.
Mynstrið man ég ekki vel, ég hygg að það hafi verið bekkjagerðin,
sem algengust var. En eitt er það sem mér er ómögulegt að
henda reiður á, og hef þó töluvert hugsað um það. Ég man eftir slitrum
úr aflögðu rúmteppi með mynstri sem kallað var H og Ó. Ég þykist
muna glöggt hvernig það leit úr, en get ómögulega náð því upp.
Óskýr mynd af Þelamerkurmynstri fylgir með, ég er ekki úrkula vonar um
að ég finni kannske smáprufu, sem ég þykist muna eftir og sendi hana þá
seinna. Og mun nú má að linni.
p19
Yfirlit. Vefnaður:
Hef lýst vefnaði svo vel sem ég get, og vísast til þess. Vefstóll:
Get litlu bætt við það, sem myndin sýnir. Ekki vissi ég til
að tvíbreiðir vefstólar þekktust. Venja mun hafa verið að þeir sem
ekki áttu vefstóla kæmu vefnaði fyrir hjá öðrum. Hitt mun einnig
hafa þekkst að 2 bæir væru um einn vefstól. Skeið: Ég
man eftir einu ritti úr látúni, sem vafalaust hafur verið íslenskt, þótt
ég viti ekki hver smíðaði. Það var gróft, mig minnir 40 tanna, miðað
við tennur á kvarteli. Að sjálfögðu var það aðeins notað á grófar
voðir. Algengust voru 60-70-80 tanna rittin. Trúlegt þykir
mér að lengdin hafi verið sú, sem þarna er nefnd.
p20
Vefskytta: Gott
þótti að eiga margar skyttur. Ég get ekki munað úr hverju þær voru,
minnir þó óljóst að faðir minn smíðaði skyttur, ef þurfti. Einhverskonar
"skíði" voru undir sumum skyttum, fjaðrir úr látúni eða jafnvel
sléttum vír. Sumar voru með heilum botni en venjulegra var að spóluholið
væri opið ofan og neðan, spóluteinn beinn og sléttur, féll að lítilli plötu
en fyrir innan plötuna lítil fjöður, sem hélt teininum í réttum skorðum
meðan raknaði af spólunni. Spóluhólkar smíðaðir úr sléttu járni,
stundum líka spólað á aflögð spil, aldrei fiskroð. Spólurokkar:
Venja var að spóla á óvandaðan rokk, tvinningarrokk. Tréteini var
stungið í pípuna og spólunni smokkað þar upp á. Rokkurinn stiginn
eins og þegar spunnið var. Á næsta bæ var til stór handsnúinn spólurokkur,
og var hann stundum fenginn að láni, ef ekki var vefstóll uppi þar, þegar
verið var með vef heima.
p21
Eftir að prjónavél
kom að Oddgeirshólum 1923 eða 1924 var alltaf spólað á spólurokk, sem fylgdi
henni. Spanstokkur: Alltaf nefndur svo, en síðar heyrði
ég talað um spjálk (talið skaftfelskt). Tennur, 3 minnir mig, voru
í endunum, sem vissu út í jaðrana, endarnir sem féllu saman voru annar
með 2 álmum hinn með einni og féll hún í bilið milli þeirra tveggja á þeim
fyrrtalda. Allar voru álmurnar gataðar með jöfnu millibili. Lítill
vírteinn féll í götin og var hægt að lengja eða stytta í eftir þörfum.
Lítill snerill var festur á tvíarma hlutann og með honum var lokið
þegar stokkurinn hafði verið spenntur, svo sem mátulegt var talið.
Að leggja upp: Áður lýst eftir bestu getu. Að reikna
í skeið: Treysti mér ekki til að lýsa því.
p22
Að reikna í vef:
Kannast við öll þau orð sem þarna eru nefnd. Rakningsgring:
Áður lýst. Balbínur: Get ekki lýst þeim.
Rakningsspaði: Þekkti aldrei það áhald. Rakningsstokkur:
Ekki til í Oddgeirshólum. Sá einu sinni slíkan stokk með ferköntuðum
hólfum, man ekki hve mörgum. Rakning á rakningsgrind: Áður
lýst. Rakið á vegghæla: Þekkti það aldrei. Rakið á
rúmstólpa: Sá það aldrei gert. Hafaldagrind: Minnir
að það væri nefnt hafaldatré, sendi lítið sýnishorn.
p23
Hafaldaefni og höföld:
Í höföldin var alltaf notað seglgarn (netagarn). Stálhöföld
hef ég aldrei séð.
Ekki veit ég við
hvað er átt með vartág. Á vefstaðnum í Oddgeirshólum léku hafaldasnúrur
á litlum hjólum, trissum. Mig minnir að yst á hafaldasköftunum hafi
verið festir smánaglar, sem héldu að. Höföldin geymd hjá öðru lauslegu
úr vefstað. Að öðru leyti vísað til sýnishorns. Vefjarkambur:
Tennur úr tré, festar í neðri hluta kambsins, efri hlutinn laus,
svo að hægt var að opna til að láta í kambinn og loka síðan. Að
láta í kamb: Það mun hafa verið algengara "að leggja í kamb",
en hvorttveggja þekktist. Treysti mér ekki til að lýsa þessu nánar
en þarna er gert. Að festa upp: Algengast var "að
setja til".
p24
Að bóma vef: Talað
var um að bóma. Að öðru leyti áður lýst eftir bestu getu.
Að draga í höföld: Áður lýst. Að draga í skeið: Áður
lýst. Að hnýta fram: Þegar losað var um skeiðarslagið
kom slaki á. Minnir mig teini væri stungið í lykkjurnar, snærum brugðið
um þa 3 stöðum og ofið með þeim þar til voðin náði niður á rifinn. Þá
voru snærin tekin, teinninn lagður í gróp í rifnum og undið upp á.
Að fella vef: Mig minnir að það væri nefnt svo. Áður
lýst nánar. Þóf: Að nokkru lýst áður. Venja var
að karlar þæfðu, væru í léttara lagi klæddir. Oft var hrist upp,
þ.e. einhver annar kom og
p25
tók í voðarendann,
stóð svo sem faðmslengd frá þófar og kipptu þeir í, þannig að sléttist
sem best úr hrukkum. Það þótti betra, ef háir smellir komu og voru
þeir nefndir strákar. Þeir óverulegri hétu þá auðvitað stelpur. Síðan
var auðvitað fært til, þar til búið var að hrista upp alla voðina. Þófið
varð fallegra, ef oft var hrist upp. Venja var að bera þófaranum
kaffi eða annan glaðnig, svo oft sem hann óskaði og minnir mig að hann
fengi líka einhvern sérstakan glaðning þegar þófi var lokið eða kannske
að kvöldi sama dags. Það var þófarabiti. Frágangi þæfðrar voðar
áður lýst. Vefjarsýnishorn: Hef nýlega sent smá sýnishorn
og ef ég skyldi finna eitthvað fleirra, skal ég halda því til haga.
p26
Þófaraþula: Bárður
minn á Jökli - leggst þú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - leppana
innan í skóna - naglabrot í skipið þitt - ef þú þæfir þófið mitt - mórautt
lamb og gimburskel - og meira ef þú þæfir vel. Eftirfarandi
vísu kenndi mér gömul kona í Oddgeirshólum, Sigríður Oddsdóttir: Þófarinn
sat á hörðum stokk - hafði iðju stranga - þegninn var að þæfa sokk - þótti
honum ekki ganga.
Nr. 1531
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Það sem hér verður sagt miðast að langmestu leyti
við það sem ég þekkti til vefnaðar á æskuheimili mínu Oddgeirshólum í Flóa.
Þegar ég var að alast upp, var ofið meira eða minna á hverjum vetri.
Gott þótti að geta lokið af einni eða tveimur voðum fyrir hátíðir.
Ekki man ég hvenær byrjað var, eða hvort þar gilti einhver sérstök
venja. Þar voru húsakynni lítil en heimilisfólk margt, og stundum
farkennari og börn, sem sóttu skóla frá næstu bæjum, og auk þess stundum
komið til dvalar börnum, sem lengra áttu að sækja. Því get ég þess,
að reynt var að stilla svo til að ekki væri vefstaður uppsettur meðan kennsluvikur
stóðu yfir. Þó mun það stundum hafa farið saman, en þá einkum eftir
að dag tók að lengja. Venja var að byrja vefnað á haustin eða fyrri
hluta vetrar með því að vefa úr garni (tvisti). Venja var að leggja
upp langar voðir úr garni. Minnir
p2
mig það væri alltaf
einskefta. Var þá oft hafður sá háttur á, að hluti voðarinnar var
ofinn með garni í fyrirvaf, venjulega talað um "garn í garn".
Aldrei var það nefnt tvistur, heldur vefjargarn. Það var haft
í lök, sængurver eða milliskyrtur karlmanna. Að sjálfsögðu var uppistaðan
hvít og ívaf líka í lökin. Aftur á móti var mislitt fyrirvaf í sængurver
og skyrtur, hið síðara oft með röndum. Fyrir kom að spunnið var ullarívaf,
(í daglegu tali veftun) í rekkjuvoðir, en líklega hefur verið algengara
að vefa þær þá með vaðmálsvend. Svo kemur nú að aðalskrautinu
í garnvoðinni, en það voru millipilsin, sem þá þótti ómissandi flík fyrir
konur á öllum aldri. Í þau var alltaf spunninn veftun úr góðri ull,
venjulega í ljósum litum, ljósgrátt, ljósmórautt, jafnvel fölgrænt eða
blákembt. Í randir voru hafðir dekkri litir, venjulega sauðalitir
í ýmsum litbrigðum, en oft prýtt
p3
með smáröndum í skærum
litum, venjulega rauðu eða bláu. Ýmist var mynstrið reglulegt eða
svokölluð elting, þ.e. fyrsta röndin í bekknum breiðust, en fóru vo mjókkandi,
síðast kannske aðeins 2 fyrirvöf. Venja var að hafa smárönd mitt
á milli aðalbekkjanna, gjarna "tennta" (þ.e. skyttunni skotið
tvisvar frá sama jaðri) og gerður munur á einskeftutenningu og vaðmálstenningu.
Stundum var randamynstrið vafið á spjald, áður en byrjað var að vefa,
einkum ef óvanir áttu í hlut. Venja var að hafa aðeins eitt pils
af hverri gerð og átti væntanlegur eigandi tillögurétt um mynstur og var
oft farið eftir þeim óskum. Sniðið var úr voðinni þversum, og stóðu
randir þá lóðrétt. Læt nú útrætt um þetta. Nú má gera ráð
fyrir að komið sé nálægt jólum og vefstaðurinn því tekinn upp og geymdur
fram yfir hátíðir. En meðan verið var að vefa garnvoðina, hefur verið
unnið af kappi að því að spinna í næstu voð, sem að öllum líkindum hefur
verið svonefnd buxnavoð, vegna þess að úr henni voru einkum saumaðar buxur
á karlmenn á
p4
öllum aldri. Aldrei
man ég eftir að saumaðir væru jakkar, en fyrir kom að gerðar voru einfaldar
úlpur, jafnt á konur sem karla úr slíkum voðum. Svo lengi sem ég
man eftir voru þessar voðir unnar úr sauðarlitri ull, ég held alltaf sauðsvartri.
Gerðin var klæðavend, öðru nafni "veiba". Alltaf
var spunninn tvöfaldur þráður, harðtvinnaður og undinn jafnt og fast á
sauðarvölur, hnyklarnir kippaðir upp á band og geymdir þannig, þangað til
farið var að rekja í voðina. Veftur var ýmist einfaldur eða tvöfaldur,
oftar þó hið síðarnefnda. Ekki voru þættirnir alltaf tvinnaðir saman,
heldur látinn duga snúður, sá sem kom á þegar undið var saman. Veftinn
skyldi vinda laust og mjúklega, gagnstætt þræðinum (þ.e. uppistöðunni),
enda oft hafður svo snúðlinur að slíkt hefði hann ekki þolað. Ef
veftur varð of snúðharður "gekk hann ekki að" eins og það var
kallað. Svona voðir var erfitt að vefa og þurfti mikinn aðslátt.
p5
Þegar kom fram á
útmánuði var svo röðin komin að salúninu, en það voru rúmteppi eða brekán.
Venja var að hafa ullarþráð í uppistöðu og venjulega var hann litaður
svartur. Ekki þótti bera nauðsyn til að vanda svo sérlega ullarvalið
í þráðinn. Aftur á móti var reynt að hafa góða ull í salúnið og jafnvel
veftinn, ef hægt var.
Venja var að lita
salúnið skærum litum, oftast rautt eða grænt, stundum voru líka hafðar
mjóar randir af öðrum lit, einkum þótti það fara vel að hafa skæra randaliti
með jurtalituðu salúni,sem var á tímabili nokkuð algengt.
Stundum var uppistaða og veftur garn (tvistur) og mun það hafa verið algengara
eftir að farið var að vefa dívanteppi. Að sjálfsögðu varð þá salúnið
að vera fínna, til þess að falla að, og vissi ég dæmi til að slík teppi
væru ofin úr aðkeyptu efni eingöngu (þ.e. fínt ullargarn í salún).
p6
Þá hef ég í stórum
dráttum lýst tilhögun við algengustu gerðir vefnaðar, en að sjálfsögðu
er þetta engin tæmandi lýsing, heldur einskonar rammi, gerður úr óljósum
minningum, seumum allt frá bernskudögum. Næst ætla ég að aðeins að
drepa á nokkur afbrigði frá því sem áður er lýst. Spurt er um hvernig
hagað hafi verið rakningu í tvílitar voðir. Því miður get ég enga
lýsingu gefið á því. Að vísu voru þannig voðir ofnar heima líka,
en mjög sjaldan. Ég minnist þess að til voru sængurver í 2 litum,
köflótt, sum rauð og hvít, en önnur blá og hvít og höfðu þau verið ofin
heima, en það var fyrir mitt minni. Eins og áður segir voru sængurver
ofin einlit í garnvoð t.d. rautt ívaf í hvíta uppistöðu, og varð af bleikt
eða blátt ívaf sem gerði misjafnlega ljósbláa voð eftir því hve litsterkt
fyrirvafið var. Allmiklu seinna (máske kringum 1930), var ofin heima
köflótt alullarvoð, minnir mig að bæði þráður og veftur væri einfalt, dökk
sauðsvart
p7
og mórautt. Kaflarnir
voru smáir, 6-8 þræðir gæti ég trúað. Úr þessari voð voru saumuð
"sport" föt, eins og tíðkuðust í kringum 1930, þ.e. pokabuxur
og blússur með rennilás. Hygg ég, að þessi voð hafi verið unnin þegar
ég var ekki heima, því að ég man aðeins eftir voðinni sjálfri, en ekki
hvernig hún var unnin, en ég dvaldi við nám á Laugarvatni veturinn 30-31.
Þá minnist ég einskeftuvoðar með garn í uppistöðu í mógráum lit,
og ullarívafi, sem einnig var einhvern veginn móleitt, en ýrt í skærum
litum, svo að þannig litlir smáhnökrar komu fram í voðinni. Þessi
voð var höfð í reiðföt kvenna. Síðustu voðirnar, sem ég veit
til að ofnar hafi verið heima, voru dívanteppi, sem faðir minn óf, þau
síðustu 1935 (hann lést 1936). Uppistaða var vefjargarn, mynstur svonefndur
Þelamerkurvefnaður. Fyrirvaf var að sjálfsögðu líka vefjargarn, en
salún var aðkeypt ullargarn. Litur var í sumum voðunum.
p8
Stálgrá uppistaða
og ívaf, og þá salúnið svart. Eitthvað af þeim teppum mun enn vera
til í Oddgeirshólum. Í öðrum voðunum var uppistaða ljósbrún og samlitt
ívaf, salún dökkbrúnt. Á ég ennþá teppi með síðarnefnda litnum. Þessi
teppi þóttu mjög falleg og munu hafa verið söluvara, en ekki man ég gangverð
á þeim. Spurt er hverjir einkum hafi annast vefnað. Heima voru það
fremur karlar en konur, sem það geru. Fyrst man ég eftir að vinnumaður,
sem var hjá foreldrum mínum, sat daglangt í vefstað, og munu honum ekki
hafa verið ætluð önnur verk meðan vefur var uppi. Að vísu fór hann
til sjós, en keppst var við að koma sem mestu frá áður en vertíð byrjaði.
Þessi maður er enn á lífi í Rvk. Faðir minn var ágætur vefari
og óf á tímabili flestar voðir, sem unnar voru heima. Þó man ég eftir
að einu sinni var fenginn gamall maður af næsta bæ, ágætur vefari, en ekki
man ég hvað
p9
hann óf. Síðar
lærði unglingar að vefa. Ég hygg að unglingspiltur, sem heima var
kringum 1920, hafi byrjað að vefa 15-16 ára og bróðir minn, sem einnig
lærði að vefa, mun hafa verið nálægt fermingaraldri þegar hann byrjaði.
Við tvær, þær eldri af þremur, systur, lærðum aðeins léttustu og
einföldustu aðferðir við vefnað. Á næsta bæ við Oddg.h. var húsmóðirin
ágætur vefari, og óf að ég hygg á hverjum vetri. Var hún vön að rekja
í voðirnar heima í Oddgeirshólum, og minnir mig að faðir minn hafi oft
reiknað út í voðina með henni og jafnvel móðir mín líka, sem alltaf fylgdist
með slíkum útreikningi, þótt ekki væri hún sjálf vefari.
Venja var að vigta
hnyklakippuna og sennilega hefur eitthvað verið dregið frá þyngdinni fyrir
völur, þótt ég muni það ekki. Síðan var mælt með alinmáli af einum
hnyklinum, og merkt glögglega við voðarlengdina með stórum hnút eða vilsitu
bandi. Undið aftur uppá hnykilinn og byrjað að rekja.
Rakningsgrind var þannig fest upp að negld var slá (lauslega) á sperrur
þvert yfir herbergið í
p10
mátulegri hæð. Síðan
var safnað saman öllum döllum og kyrnum, sem hægt var að láta hnykil velta
í. Balbínustóll var ekki til. Ekki man ég glöggt hvað "rakið
var á mörgum" eins og það var orðað. Minnir mig þó að 8-10 þræðir
væri algengast. Ekki man ég eftir að notaður væri rakningsspaði heldur
var þráðurinn látinn leika í greipum. Krísholt hétu trén, sem fest voru
í grindina þegar byrjað var að rekja. Hver umferð var kölluð feti. Ekki
mátti rekja utan á slönguna. Minnir mig að venja væri að leggja jafnan
nýja fetann neðan við það sem komið var. Öðru hvoru var talið og
þó gjarna sett merki við en ekki man ég eftir að þau merki væri nefnd sérstöku
nafni. Vel má vera að stundum hafi verið fullgildur aðstoðarmaður
við rakningu, en ekki minnist ég þess að heiman. Aftur á móti vorum
við krakkarnir snemma látin fara að fylgjast með, segja til þegar búið
var af hnykli og rétta nýja, að ógleymdu því ljúfa verkefni að hirða kindur
okkar
p11
upp úr döllunum,
jafnóðum og þær losnuðu úr fjötrunum, og var það oft fagnaðarfundur. Þegar
fór að síga á seinni hlutann var oft venja að jafna á hnyklum, þannig að
rekja dálítinn slatta ofan af heilum hnyklum, svo að mismunur yrði minni
þegar dró að lokum. Þó minnir mig að stundum væri "fellt af",
þ.e. þegar ekki voru til fleirri hnyklar til að bæta við, var rakið á 6-4
eða jafnvel tveimur að síðustu. Ekki man ég eftir að það
héti sérstöku nafni, að taka slönguna af rakningsgrind. Eftir að
búið var að binda tryggilega í skil, var slangan losuð fyrst var gerð á
lykkja, sem var lauslega hnýtt, síðan var hendi stungið gegnum lykkjuna
og þannig mynduð önnur lykkja, og svo koll af kolli eins og þegar hekluð
er fit. Fyrsta atriðið við að bóma var að leggja í kamb.
Síðan var kamburinn staðsettur við bómuna og minnir mig að vefarinn
p12
sjálfur stæði við
kambinn og stjórnaði honum. En það þurfti líka valinn mann til að
halda í slönguna og yfirleitt fannst manni þetta mjög hátíðleg athöfn á
þeim árum. Kragar voru á rifnum, sem héldu að slöngunni báðu megin,
en ekki treysti ég mér til að lýsa frágangi nánar. Dregið
var í höföld með krækju og rétti annar fram. Var það lengi mitt starf
að rétta. Venja var að bregða hnúti á endana, jafnóðum og dregið
var í, sennilega hafðir álíka margir endar í hverjum lokk, þótt ég muni
það ekki. Þegar dregið var í skeið, var skeiðarslagið bundið fast
(við bómuna minnir mig). Kom dálítill skái á rittið, svo að það lá
vel við. Nú rétti vefari sjálfur fram, en sá sem rétti endana í höföld
dró í. Endar í tönn voru oftast 3-4, þó má vel vera að stundum væru 2.
Mig minnir að hnýtt væri á vissan endafjölda og síðan væri lykkjunum
brugðið upp á framhnýtingarskaftið, þó má vera að mig rangminni þetta.
p13
Uppbindingu treysti
ég mér alls ekki til að lýsa, en heima var alltaf talað um að krækja upp.
Í skammelunum voru lykkjur úr galvaniseruðum vír og krókar úr sama
efni í hliðaskammelum (minnir mig). Ég komst aldrei svo langt að
læra uppkrækingu. Það var kallað að draga fyrir, þegar byrjað var
á voð. Gjarna var þá athugað vel hvernig áferð yrði með mismunandi
ígjöf. Það þóttu vandaðri voðir sem voru veftaðar, heldur en ef þráðurinn
hafði betur, voru varpaðar, en að sjálfsögðu gengu þær síðartöldu voðir
betur fram. Gefið var í með einu handtaki stóran eða lítinn boga,
eftir því sem átti við á hverri voð. Betra þótti að færa oft spanstokkinn.
Þá varð voðin sléttari. Venja var að mæla álnarlangan spotta
og bregða honum í vefinn og afköst mæld og talin í álnum. Talað var
um að færa, þegar voðin var undin upp á og þar af dregið no. færa. Ég
er búin með eina færu. Helstu gallar í voð minnir mig vera brigður
(þ.e. verpingur).
p14
Var reynt að jafna
brigðurnar með ígjöf og ennfremur, ef skakkt varð fyrir var gefið meira
í, þar sem minna gekk fram. Fyrirskekkja gat orðið til stórlýta,
einkum ef randir voru í voðinni, því að þá vildi verða lengra á milli í
þann jaðarinn, sem betur gekk fram, og alltaf þótti það galli, ef skakkt
varð fyrir. Ekki man ég nú hvað talin voru venjuleg afköst
við vefnað. Fór það að sjálfsögðu eftir dugnaði og æfingu vefarans,
svo og gerð vefsins. Minnir mig að lagt væri að líku alin af garni-einskeftu
og salúni, þegar greiðsla var tekin fyrir vefnað, og held ég að venja hafi
verið að taka eina krónu fyrir hverja alin af þeim voðum. Fyrir grófari
boðir var að mig minnir tekið frá 50-75 aurar. Það þóttu góð afköst,
að vefa alin á klst. jafnvel þótt voðin væri gróf. Algengt var að
bregða upp á gamni við vefarann og spyrja t.d. "Hvað ertu búinn að
p15
flækja margar í dag"?
Eða þegar kom að því að voðinni væri lokið: "Ertu nú dottin
í sundur"? Venja var að hafa "afuggur (alltaf nefnt svo),
sem styttstar, þó þótti ekki nauðsynlegt að nýta garnvoðir eins og vef
og þráðarvoðir, því að hægt var að hagnýta garn-afuggur til að þræða saman
flíkur, því að allt var saumað heima. Þegar búið var að klippa
frá var voðin undin upp í stranga. Þótti þá tilvalið að bregða sér
í Gilitruttarleik, ef einhver nennti að taka að sér hlutverkið.
Ef þæfa þurfti voðina, var hún tekin til þeirra aðgerða, sem því fylgdu
þegar tækifæri gafst. Vatn var hitað í stórum potti á hlóðum, og
þar í látið þvottasódi og grænsápa, voðin þvæld þar í svo lengi sem þurfa
þótti. Nú minnir mig að potturinn væri borinn út á hlað, voðin rakin
upp úr brugðið í nokkuð langar, margfaldar
p16
lykkjur og sterkum
prikum, jafnvel járnkarli, brugðið í báða enda, annar endinn settur fastur,
en snúið upp á hinn. Þannig var undið þar til voðin þótti hæfilega
undin til að byrja þófið. Betur gekk að þæfa, ef voðin var höfð í
votara lagi, en þá vildu bófarabrigður koma, og þær þóttu ekki prýða. Alltaf
voru voðir þæfðar undir fótum, og oftast var það gert þannig að hleri var
settur í einn fjósbásinn, þar sem hlýjast var, og þæft þar. Konur,
einkum þær eldri töluðu um að láta "stíga upp á voðina", þegar
þær áttu við þæfingu. Á seinni árum voru voðir oft sendar í verksmiðju
(Álafoss) til þæfingar, og þá voru þær einnig pressaðar og lóskornar. Ef
voðir voru pressaðar heima, var það þannig gert, að þær voru vafðar upp
á fjöl (rúmfjöl) strax að þófi loknu, eitthvað sett til hlífðar utan um
þær og síðan var einhver þungur hlutur látinn standa á, jafnvel svo vikum
skifti.
p17
Eftir hæfilegan tíma
var rakið ofan af fjölinni, voðin lögð í stórt brot og "sofið á henni"
í bókstaflegum skilningi, þeas. hún var lögð í rúm, em þá voru venjulega
með þungum sængum. Var þetta þó nokkur pressa, því að allan daginn
var setið á rúmunum við margskonar vinnubrögð. Svo sem áður
segir kom það fyrir að voðir væru sendar til frágangs í verksmiðju. Mun
það einkum hafa verið gert við vandaðri voðir. Mér eru í barnsminni
dökkrauðir kjólar úr fínu vaðmáli, sem við systur áttum. Sömuleiðis dökkgræn
föt, sem bróðir minn átti úr samskonar voð. Þykir mér trúlegt að
það hafi verið litað og lóskorið í verksmiðju, þótt ég geti ekki munað
það. Aftur á móti man ég vel eftir voð, sem ofin var heima, eftir
að ég stálpaðist. Var það hvít alullarvoð, lituð rauð og höfð í kvenkjóla.
Vissi ég til að um það leyti voru slíkar voðir ofnar á fleirri bæjum
í nágrenninu. Það er undarlega margt sem rifjast hefur upp,
síðan ég fór að hugsa um
p18
að svara einhverju
af þessu. Meðal annars skaut því upp í huga mínum að einu sinni voru
ofin í Oddgeirshólum rúmteppi með salún í sauðalitum. Minnist ég þess hversu
falleg litbrigði komu fram frá dökkgráu niður í hvítt, ennilega 3-4 litir.
Mynstrið man ég ekki vel, ég hygg að það hafi verið bekkjagerðin,
sem algengust var. En eitt er það sem mér er ómögulegt að
henda reiður á, og hef þó töluvert hugsað um það. Ég man eftir slitrum
úr aflögðu rúmteppi með mynstri sem kallað var H og Ó. Ég þykist
muna glöggt hvernig það leit úr, en get ómögulega náð því upp.
Óskýr mynd af Þelamerkurmynstri fylgir með, ég er ekki úrkula vonar um
að ég finni kannske smáprufu, sem ég þykist muna eftir og sendi hana þá
seinna. Og mun nú má að linni.
p19
Yfirlit. Vefnaður:
Hef lýst vefnaði svo vel sem ég get, og vísast til þess. Vefstóll:
Get litlu bætt við það, sem myndin sýnir. Ekki vissi ég til
að tvíbreiðir vefstólar þekktust. Venja mun hafa verið að þeir sem
ekki áttu vefstóla kæmu vefnaði fyrir hjá öðrum. Hitt mun einnig
hafa þekkst að 2 bæir væru um einn vefstól. Skeið: Ég
man eftir einu ritti úr látúni, sem vafalaust hafur verið íslenskt, þótt
ég viti ekki hver smíðaði. Það var gróft, mig minnir 40 tanna, miðað
við tennur á kvarteli. Að sjálfögðu var það aðeins notað á grófar
voðir. Algengust voru 60-70-80 tanna rittin. Trúlegt þykir
mér að lengdin hafi verið sú, sem þarna er nefnd.
p20
Vefskytta: Gott
þótti að eiga margar skyttur. Ég get ekki munað úr hverju þær voru,
minnir þó óljóst að faðir minn smíðaði skyttur, ef þurfti. Einhverskonar
"skíði" voru undir sumum skyttum, fjaðrir úr látúni eða jafnvel
sléttum vír. Sumar voru með heilum botni en venjulegra var að spóluholið
væri opið ofan og neðan, spóluteinn beinn og sléttur, féll að lítilli plötu
en fyrir innan plötuna lítil fjöður, sem hélt teininum í réttum skorðum
meðan raknaði af spólunni. Spóluhólkar smíðaðir úr sléttu járni,
stundum líka spólað á aflögð spil, aldrei fiskroð. Spólurokkar:
Venja var að spóla á óvandaðan rokk, tvinningarrokk. Tréteini var
stungið í pípuna og spólunni smokkað þar upp á. Rokkurinn stiginn
eins og þegar spunnið var. Á næsta bæ var til stór handsnúinn spólurokkur,
og var hann stundum fenginn að láni, ef ekki var vefstóll uppi þar, þegar
verið var með vef heima.
p21
Eftir að prjónavél
kom að Oddgeirshólum 1923 eða 1924 var alltaf spólað á spólurokk, sem fylgdi
henni. Spanstokkur: Alltaf nefndur svo, en síðar heyrði
ég talað um spjálk (talið skaftfelskt). Tennur, 3 minnir mig, voru
í endunum, sem vissu út í jaðrana, endarnir sem féllu saman voru annar
með 2 álmum hinn með einni og féll hún í bilið milli þeirra tveggja á þeim
fyrrtalda. Allar voru álmurnar gataðar með jöfnu millibili. Lítill
vírteinn féll í götin og var hægt að lengja eða stytta í eftir þörfum.
Lítill snerill var festur á tvíarma hlutann og með honum var lokið
þegar stokkurinn hafði verið spenntur, svo sem mátulegt var talið.
Að leggja upp: Áður lýst eftir bestu getu. Að reikna
í skeið: Treysti mér ekki til að lýsa því.
p22
Að reikna í vef:
Kannast við öll þau orð sem þarna eru nefnd. Rakningsgring:
Áður lýst. Balbínur: Get ekki lýst þeim.
Rakningsspaði: Þekkti aldrei það áhald. Rakningsstokkur:
Ekki til í Oddgeirshólum. Sá einu sinni slíkan stokk með ferköntuðum
hólfum, man ekki hve mörgum. Rakning á rakningsgrind: Áður
lýst. Rakið á vegghæla: Þekkti það aldrei. Rakið á
rúmstólpa: Sá það aldrei gert. Hafaldagrind: Minnir
að það væri nefnt hafaldatré, sendi lítið sýnishorn.
p23
Hafaldaefni og höföld:
Í höföldin var alltaf notað seglgarn (netagarn). Stálhöföld
hef ég aldrei séð.
Ekki veit ég við
hvað er átt með vartág. Á vefstaðnum í Oddgeirshólum léku hafaldasnúrur
á litlum hjólum, trissum. Mig minnir að yst á hafaldasköftunum hafi
verið festir smánaglar, sem héldu að. Höföldin geymd hjá öðru lauslegu
úr vefstað. Að öðru leyti vísað til sýnishorns. Vefjarkambur:
Tennur úr tré, festar í neðri hluta kambsins, efri hlutinn laus,
svo að hægt var að opna til að láta í kambinn og loka síðan. Að
láta í kamb: Það mun hafa verið algengara "að leggja í kamb",
en hvorttveggja þekktist. Treysti mér ekki til að lýsa þessu nánar
en þarna er gert. Að festa upp: Algengast var "að
setja til".
p24
Að bóma vef: Talað
var um að bóma. Að öðru leyti áður lýst eftir bestu getu.
Að draga í höföld: Áður lýst. Að draga í skeið: Áður
lýst. Að hnýta fram: Þegar losað var um skeiðarslagið
kom slaki á. Minnir mig teini væri stungið í lykkjurnar, snærum brugðið
um þa 3 stöðum og ofið með þeim þar til voðin náði niður á rifinn. Þá
voru snærin tekin, teinninn lagður í gróp í rifnum og undið upp á.
Að fella vef: Mig minnir að það væri nefnt svo. Áður
lýst nánar. Þóf: Að nokkru lýst áður. Venja var
að karlar þæfðu, væru í léttara lagi klæddir. Oft var hrist upp,
þ.e. einhver annar kom og
p25
tók í voðarendann,
stóð svo sem faðmslengd frá þófar og kipptu þeir í, þannig að sléttist
sem best úr hrukkum. Það þótti betra, ef háir smellir komu og voru
þeir nefndir strákar. Þeir óverulegri hétu þá auðvitað stelpur. Síðan
var auðvitað fært til, þar til búið var að hrista upp alla voðina. Þófið
varð fallegra, ef oft var hrist upp. Venja var að bera þófaranum
kaffi eða annan glaðnig, svo oft sem hann óskaði og minnir mig að hann
fengi líka einhvern sérstakan glaðning þegar þófi var lokið eða kannske
að kvöldi sama dags. Það var þófarabiti. Frágangi þæfðrar voðar
áður lýst. Vefjarsýnishorn: Hef nýlega sent smá sýnishorn
og ef ég skyldi finna eitthvað fleirra, skal ég halda því til haga.
p26
Þófaraþula: Bárður
minn á Jökli - leggst þú á þófið mitt - ég skal gefa þér lóna - leppana
innan í skóna - naglabrot í skipið þitt - ef þú þæfir þófið mitt - mórautt
lamb og gimburskel - og meira ef þú þæfir vel. Eftirfarandi
vísu kenndi mér gömul kona í Oddgeirshólum, Sigríður Oddsdóttir: Þófarinn
sat á hörðum stokk - hafði iðju stranga - þegninn var að þæfa sokk - þótti
honum ekki ganga.
Questionnaire
Record type