Lestur og skrift

Spurt um kennslu barna í skrift og lestri. Spurt um aðferðir, stafagerð, ritföng, námsbækur í lestri og skrift, kennara, orðnotkun, eftirlit og viðhorf, bóklestur á heimilum o.fl. Reykjavík, apríl 1989. 145 svör. 113 tölvusett. Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands Spurningaskrá 71 Lestrarkunnátta almennings á Íslandi mun yfirleitt hafa verið með betra móti miðað við aðrar þjóðir, þótt ofmælt sé að allir hafi ætíð verið læsir og skrifandi. Það var í rauninni ekki fyrr en með nýrri löggjöf um fermingar, laust fyrir miðja 18. öld, að fólk var skyldað til að reyna að kenna öllum börnum lestur, svo að þau gætu a.m.k. lesið kverið undir fermingu. Prestar áttu svo að hafa eftirlit með því að kennsluskyldu væri framfylgt. Barnaskólar urðu hins vegar naumast til fyrr en kom fram á 19. öld og almenn fræðsluskylda komst ekki í lög fyrr en 1907, og var þá miðað við 10–14 ára börn. Farskólar voru algengir í sveitum á fyrri hluta 20. aldar og sums staðar jafnvel fram á síðustu áratugi. En oftast var börnum kennt að lesa, skrifa og reikna í heimahúsum fram til 10 ára aldurs. Þótt ýmislegt sé vitað um slíka kennslu af frásögnum einstaklinga hefur lítið verið hirt um að safna fróðleik til að fá heildstæða mynd af því hvernig slík kennsla fór fram og hvernig hún tengdist heimilislífi og öðrum heimilisverkum. Þá er fátt vitað um hvaða aðferðir voru notaðar eða kennslugögn, hvernig börnin sjálf litu á kennsluna og hvaða sess námið skipaði í hugum þeirra. Var t.d. viðhorf til lestrarkennslu mismunandi eftir byggðarlögum, aðstæðum fólks eða kynjum? Hvað skyldi hafa ráðið misjöfnum árangri? Með því að fá lýsingar af lestrar- og skriftarkennslu víða að fæst mikilsverð vitneskja um uppeldi sem hingað til hefur ekki legið fyrir. Því viljum við biðja okkar góða heimildarfólk að bregðast rétt einu sinni vel við og skýra eftir því sem menn þekkja til frá eigin lestrarnámi og einnig hvernig þeirra kynslóð stóð að námi barna sinna. ## Lestur Hvaða orð voru höfð um lestrarkunnáttu, t.d. barn er ólæst, stautandi, stautfært, tafsandi, fluglæst, lestrarfært, bænarbókarfært eða fleira? Manstu hvenær þú lærðir að lesa? Hversu gamall varstu þegar lestrarnám þitt hófst og hvenær lauk því? Telurðu að þú hafir þá verið orðinn læs? Gott væri líka að fá lýsingu annarra á því þegar barn virtist læra að lesa af sjálfu sér. Sjálf muna þau yfirleitt ekki að greina frá því. Hver eða hverjir annaðist kennsluna? Hvernig fór hún fram? Hvaða tími dags var helst valinn? Voru tímar reglulegir og þá hversu oft? Hvað heldur þú að kennslan hafi tekið langan tíma hverju sinni? Var þér sett fyrir? Æfðir þú þig að lesa utan tíma með þeim sem sagði þér til? Varstu einn með leiðbeinanda eða var fleirum kennt saman? Hvaða bók eða bækur var stuðst við í byrjun náms? Manstu hvaða stafi þú lærðir fyrst? En orð? Voru stafirnir kenndir á bók eða með öðrum hætti, t.d. á umbúðapappír, kassa- eða tunnufjalir? Þurftir þú að kenna yngri systkinum þínum að lesa eftir að þú varðst sjálfur læs? Ef svo var, hvernig gekk það og hvernig líkaði þér það? ## Skrift Hvaða orð voru notuð um skriftarkennslu, t.d. að læra að draga til stafs eða annað? En skriftarkunnáttu, að vera vel eða illa skrifandi, sendibréfsfær, listaskrifari eða fleira? Var talað um kattarklór, hrafnaspark, pár eða annað þegar skriftin var slæm? Var byrjað að kenna þér skrift um leið og þú hófst lestrarnámið eða síðar? Hversu löngu síðar? Hver kenndi þér að draga til stafs? Hvernig fór skriftarkennslan fram? Var gefin forskrift staf fyrir staf, heil orð eða heilar setningar? Voru e.t.v. ákveðnir menn í byggðarlögum sem gáfu forskrift? Hvernig ritföng voru notuð? Æfðir þú þig að skrifa án leiðbeinanda? Þekktist að börn æfðu skrift í snjó, sand, sót, svell, móðu á rúðum eða þess háttar? Voru einhver bönn tengd slíku hátterni? Notar þú enn sömu stafagerð við skrift og þú lærðir sem barn? Gaman væri ef menn ættu gamlar forskriftarbækur sem þeir gætu séð af handa þjóðháttadeildinni. Fylgdist heimilisfólkið með því hvernig þér gekk og þá hverjir? Varst þú leystur undan einhverjum verkum vegna námsins? ## Eftirlit og viðhorf Manstu hvort einhver opinber aðili fylgdist með því hvernig námið gekk, t.d. kennari, prófdómari eða prestur? Hvernig var því eftirliti háttað? Varstu prófaður í lestri? Hvernig fór prófið fram? Stóð þér stuggur af því að fara í próf eða láta athuga kunnáttu þína? Var mismunandi áhersla lögð á lestrar- og skriftarkennslu barna eftir kynjum þegar þú varst að alast upp? Manstu eftir sögum eldra fólks af misjöfnu áliti á því að stúlkur þyrftu að læra lestur og skrift? Hvernig líkaði þér lestrarnámið? Gekkst þú ef til vill sjálfur eða sjálf eftir því að þér væri kennt að lesa? Fannst þér gaman eða leiddist þér? Kveiðst þú fyrir og reyndir e.t.v. að koma þér undan kennslunni? Hvað fannst þér erfiðast? Hvaða álit hafðir þú á eigin árangri? Fannst þér kennarinn strangur, kröfuharður, þolinmóður, góður o.s.frv.? Fannst þér nokkurn tíma að þú gætir aldrei lært? Var þér hrósað eða fékkst þú að heyra að þú værir óvenju mikill tossi? Voru gerðar sérstakar ráðstafanir varðandi börn sem voru óvenju seinþroska eða greindarskert? Telur þú að lestrar- og skriftarnám þitt hafi verið að einhverju leyti frábrugðið því sem gerðist í þínu héraði og þá hvernig? Er eitthvað sem þér hefur verið sérstaklega minnisstætt varðandi nám þitt í lestri og skrift? Ef þú átt sjálfur eða sjálf börn, segðu þá frá því hver þér finnst munurinn vera á kennslu þeirra og þinni eigin miðað við framangreind atriði. ## Bóklestur á heimilum Þegar lestrarnámi þínu lauk, hafðir þú þá aðgang að bókum til að lesa? Manstu hvaða bók þú last fyrst sjálfur? Hvaða bækur voru til á heimili þínu og hverjar eru þér sérstaklega minnisstæðar? Komu bækur frá lestrarfélagi inn á heimilið? Var mikið lesið á heimilinu? Hverjir lásu og hvenær sólarhringsins? Var lesið fyrir þig sem barn? Var til siðs að lesa upphátt fyrir heimilisfólkið? Hver las og getur þú tilgreint eitthvað af því sem lesið var? Hvað voru börn gömul þegar farið var að láta þau lesa húslestur eða sögur upphátt þar sem þú þekktir til? Ef þú þekkir vísur eða orðtök sem tengjast ofangreindu efni væri slíkt vel þegið, og eins annað sem þér kann að detta í hug. *Forsíðumynd er eftir Sigurð Guðmundsson. Hún er úr „Stafrófskveri handa börnum“ eftir Halldór Kr. Friðriksson og Magnús Grímsson sem kom út árið 1854.*