Lestur
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1899)
Object-related numbers
Museumnumber a: 9202
"Museumnumber b": 1989-1
Questions / Answers
Nr. 9202
p1
Lestur: Um hann voru
höfð þessi orð aðallega: Stautlæs, ólæs, fluglæs. Á útmánuðum veturinn
1906, þegar ég er kominn nokkra mánuði á sjöunda árið, tekur faðir minn
gamalt Nýja-testamenti og kennir mér að þekkja stafina og líklega að kveða
að einsatkvæðis orðum, eins og t.d. og, að, o.m.fl. Þess minnist
ég og frá þessum tíma, að eitt langt og erfitt orð las ég fljótlega hiklaust,
af því að ég þekkti það í textanum á sama hátt og maður þekkir svip manna
og dýra. Þetta var orðið "Drottinn". Ekki mun lestrarkunnátta
mín þennan vetur hafa verið meiri, en að þekkja stafina og kveða að einsatkvæðis
orðum, svo sem fyrr er sagt. Þetta vor (1906) flytja foreldrar mínir búferlum
og fara að búa utar í sveitinni, stærri jörð (Kálfanesi) og í tvíbýli við
Jón föðurbróður minn, sem þá var ekkjumaður, en átti einn son, Karl á aldur
við mig, eða nánar sagt um það bil 10-12 vikum eldri en ég. Haustið 1906
er svo í 1-2 mánuði fenginn þá ungur maður, Guðjón Kristmundsson, (sjá
kennaratal), til þess að kenna okkur frændum, lestur, skrift og reikning.
Mun sú kennsla hafa staðið fram á jólaföstu og síðan ekki um söguna meir
að segja þann vetur. Hjá foreldrum mínum var þá ung vinnustúlka og lengi
síðan, María S. Helgadóttir, (síðan tengdamóðir Matthíasar Bjarnasonar,
alþm. og ráðherra). Ég var í miklu afhaldi hjá Maríu og
p2
hét hún að gefa mér
4 mislit og lítil jólakerti og 1 eldspýtustokk ef ég lyki við að lesa þ.e.
stauta í gegnum 100-200 blaðsíðnabók, sem móðir mín átti. Bókin var með
góðu, stóru og skíru letri. Þetta var aðventistabók og hét "Vegurinn
til Krists". Lestrinum átti ég að hafa lokið á sumardaginn fyrsta.
Ég stóð við það og mig minnir eitthvað fyrr, en hvað sem um það er, að
bókarlokum var ég orðinn svo vel læs að ég hef varla orðið betri síðan,
nema hvað ég hef fengið skilning á raddbreytinguna eftir efnisinnihaldi,
þegar lesið er upphátt og fyrir aðra, t.d. í útvarp. Stafrófskver
fékk ég aldrei og engar svonefndar barnabækur, ég man eftir hvorutveggja
í eigu Karls frænda míns og jafnaldra. Þrátt fyrir það held ég að hann
hafi ekki orðið fluglæs neitt fyrr en ég, nema síður væri. Ekki
man ég nú hvaða stafrófskver þetta voru sem Karl átti, en rámar þó í að
það hafi verið eftir Jón Ólafsson eða e.t.v. eftir Hallgrím Jónsson, á
hinn bóginn man ég vel eftir "Nýrri sumargjöf" og ævintýrinu
um Stein Bollason í eigu Karls, og kannski eitthvað fleiri bókum þó ég
muni það ekki, eða þá svo óglöggt, að ekki er orð á hafandi. Við
lestur minn á bókinni "Vegurinn til Krists" var enginn leiðbeinandi,
einn og óstuddur hafði ég allan veg og vanda af því fyrirtæki og segja
má með nokkru sanni, að síðan þá hafi mér svo að segja aldrei horfið bók
eða blað úr hendi til langframa.
p3
Skrift: Já, ég minnist
þess að talað var um að læra að skrifa og draga til stafs. Minn fyrsti
kennari í þeirri mennt var fyrrnefndur Guðjón Kristmundsson, haustdagana
árið 1906. Þótt hann væri ágætur skrifari og skrifaði fagra snarhönd þá
gaf hann okkur Karli frænda mínum aldrei forskrift heldur notaði eingöngu
forskriftarbækur Mortens Hansen, þ.e. svonefndar koparstungubækur. Þegar
ég fór sjálfur að kenna skrift notaði ég fyrst forskriftarbók eftir Helga
Hjörvar, en síðar aðallega forskriftarbækur Guðmundar Ingólfs Guðjónssonar
og einstaka sinnum mun ég sjálfur hafa gefið forskrift fyrir börn sem voru
að byrja að draga til stafs. Ég man eftir gömlum útskrifuðum stílabókum
móður minnar, með forskrift Jóns kennara Jónssonar, síðar bónda á Drangsnesi
við Steingrímsfjörð. Hann mun hafa kennt lestur, skrift og söng í einskonar
kvöldskóla á Felli í Kollafirði í kringum 1885-90, sem séra Arnór Árnason
eða einkum kona hans frú Stefanía héldu uppi á heimili sínu eftir messu
á sunnudögum og aðra daga vikunnar, þegar unglings-stúlkur gátu komið því
við að njóta þessarar kennslu, sem líklega hefur einkum verið saumaskapur
og hannyrðir. Þessi kennsla á Felli mun hafa orðið kveikja og upphafið
að unglingaskólanum á Heydalsá 1896-1916-17.
p4
Ég veit að á árunum
1885-95 eða þar um kring var móðir mín vinnukona á stórbýlinu Broddanesi
hjá Jóni Magnússyni
og Guðbjörgu Björnsdóttur
að mig minnir, foreldrum séra Björns í Miklabæ í Skagafirði og frú Guðbjargar
sem skrifað hefur endurminningabókina, "Gamlar glæður" o.fl.
Á þeim árum sem hún var á Broddanesi fékk hún að sækja þennan "sunnudagaskóla"
á Felli og einnig 2 eða 3 aðra daga vikunnar eftir hádegi. Frá þeim tíma
voru þessar forskriftar- og skriftarbækur, sem því miður munu nú vera glataðar
fyrir langa löngu. Þegar móðir mín var í vinnumennskunni á Broddanesi kunni
hún auðvitað að lesa en ekki að skrifa og Finnbogi bróðir hennar, sem var
einu ári eldri og um tíma vinnumaður á Broddanesi og fór í útver til hákarlaveiða
eins og þá var siður til, frá Gjögri á Ströndum. Hann lærði
að skrifa í verinu og fékkst einnig við að smíða ýmsa smáhluti og kistur
og kistla, því að hann var náttúruhagur maður og lærði líka síðar trésmíði
í Ólafsvík, giftist þar og flutti svo til Ameríku (Kanada) skömmu eftir
aldamótin e.t.v. um 1903-4. Ingveldur Finnbogadóttir móðuramma mín kunni
ekki að skrifa og var hún þó sonardóttir séra Björns í Tröllatungu og bróðurdóttir
Björns hins gamla á Klúku í Miðdal, hann var fræðaþulur hinn mesti listaskrifari
og bókbindari og varð nærri 100 ára gamall.
p5
Mjög ungur lærði
ég eftirfarandi gamlan húsgang um skrift, og kunna hann sennilega flestir
Íslendingar a.m.k. af minni kynslóð: Skriftin mín er stafastór, stílað
illa letur, hún er eins og kattarklór, ég kann það ekki betur. Fleiri
vísur eða ljóð um skrift hef ég e.t.v. heyrt þó ég muni það ekki nú til
að hafa á reiðum höndum. Og þó, rétt í þessu minnist ég gamallar vísu eftir
Gunnlaug sál. Magnússon bónda á Ytra-Ósi í Steingrímsfirði, um dreng sem
hjá honum var til náms á árunum í kringum 1908-9: Árni Jónsson Fitjum frá,
fallegt letur teiknar, kverið líka karlinn sá, kann og allvel
reiknar. Það voru mjög almenn lýsingarorð um lélega skrift, að hún
væri ein og kattarklór og hrafnaspark. Að menn hafi stundum æft sig í skrift
með því að skrifa í leirflög og á svell á vetrardegi er ekki alveg út í
hött, en þó hygg ég að á vorum tíma sé slíkt ekki til nema sem fikt og
rælni. T.d. minnist ég þess, að um 16-17 ára aldur minn var ég snemma vetrar
sendur af bæ einhverra erinda. Á leið minni var ísilögð tjörn með snjóföl.
Ég gekk við kollótt prik eða létta og lítinn broddstaf. Þegar ég kom á
tjörnina datt mér allt í einu í hug að skrifa með prikinu í snjófölið á
ísnum, ýmis bæja og mannanöfn, allt af hreinni rælni eða fikti.
Löngu síðar hafði maður af öðrum bæ séð þess skrift og fór að hafa
orð á því við mig
p6
hvað ég skrifaði
vel og gerði fallega stafi, sem var auðvitað misskilningur, þótt honum
gömlum manni of lítt skrifandi fyndist skrift mín á svellinu fögur.
Að sjálfsögðu þekktist það, að börn og unglingar væru að pára skrifstafi
og heil orð í snjó og í móðu á gluggarúðum. Skriffæri voru
fátækleg, pennastöng og svonefndir goggpennar algengastir, en einnig aðrar.
Lítið var um pappír nema helst bakhlið á verslunarreikningum og kannski
auð hálfsíða á sendibréfum. Það var líka til að menn notuðu umbúðapappír
til þess að skrifa eitt og annað á, sér til minnis. T.d. sá ég eitt sinn
skrá yfir örnefni og minningar frá æskuárum eftir gamlan bónda, sem allt
var skrifað á mórauðan umbúðapappír, er klipptur hafði verið niður í stílabókarstærð
og síðan heft saman í bókarform. Sótblek heyrði ég getið um,
en sá það aldrei eða notaði. Sem unglingur notaði ég einstaka sinnum kálfsblóð,
svona til skrauts og viðhafnar, en var dauft og seint að þorna.
Yfirleitt var notað blek, sem fluttist í verslanir bæði blátt á lit og
rauðleitt, en aðallega þó kolsvart blek sem kallað var "Súrtansía"
og stundum notað sem gigtaráburður og bólgueyðandi meðal. Við Karl frændi
minn fengum stundum blýantsstubba og bakhlið verslunarreikninga til þess
að æfa okkur í gerð upphafsstafa og til þess að krassa og teikna á myndir
af mönnum og dýrum, húsum og áhöldum.
p7
Annars æfðum við
ekki skrift neitt að ráði, nema þann tíma, sem fyrrnefndur Guðjón var fenginn
til þess að kenna okkur, líklega svo sem mánaðar tíma á haustin eða framan
af vetri, árin 1906-09, en haustið 1910 var Karl fluttur í aðra sveit ásamt
föður sínum og stjúpmóður. Faðir hans hafði gift sig aftur haustið 1907
ungri konu. Veturinn 1909-10 var þeim bræðrum, föður mínum og Jóni bróður
hans sagt upp leigunni á Kálfanesi frá vordögum 1910 og flutti Jón þá Búferlum
norður í Kaldrananeshrepp (Nessveit), en faðir minn fékk að búa á hálfu
Kálfanesi í eitt ár enn. Vorið 1911 flutti hann einnig búferlum norður
í Nessveit (að Bæ á Selströnd). Vorið 1909 man ég eftir að
hafa mætt ásamt fleiri börnum á bænum Ytra-Ósi, þar sem kona prófaði lestrar-
og reikningskunnáttu okkar sem náð höfðu 7-9 ára aldri, en ekki man ég
hvað þessi kona hét þó að mig minni hálfvegis eins og í draumi, að hún
hafi staðið í einhverju sambandi við unglingaskólann á Heydalsá í næstu
sveit, en sá skóli hafði þá starfað í allmörg ár og þess minnist ég glögglega
að vorið 1913 var Sigurgeir Ásgeirsson skólastjóri Heydalsárskólans prófdómari
á vorprófum barna úr Nessveit (Kaldrananeshreppi), en í þá sveit höfðu
foreldrar mínir flutt búferlum tveimur árum fyrr, eins og áður er sagt.
Mér er þetta einkum minnisstætt vegna þess, að þá tók ég fullnaðarpróf
barna.
p8
Haustið 1910, þegar
ég enn átti heima í Hrófbergshreppi hinum forna (Kálfanesi) en Karl frændi
minn og jafnaldri var kominn norður í Kaldrananeshrepp (Goðdal). Bar það
til tíðinda í Hrófbergshreppi (Staðarsveit) að stofnað var til opinbers
skólahalds fyrir börn á aldrinum 10-14 ára, að mig minnir. Ekki man ég,
og heldur aldrei vitað hverjir höfðu forgöngu í því máli, en hygg þó, að
það hafi einkum verið Guðjón Guðlaugsson kaupfélagsstjóri og alþingismaður
Strandamanna um alllangt skeið. Þetta skólahald var að sinni í stórum timburskúr,
sem kaupfélagið átti. Ég hefi fyrir annara tilmæli ritað smá grein um þennan
skóla eða minningar mínar þaðan frá haustinu 1910 og býst við að það verði
birt í ársritinu "Strandapósturinn" á næsta ári. Í sambandi
við þetta opinbera skólahald fyrir öll 10-14 ára börn í Hrófbergshreppi
hinum forna, má minnast þess, að þremur árum fyrr, þ.e. árið 1907 hafði
Alþingi samþykkt almenn fræðslulög og skólaskyldu 10-14 ára barna. Þetta
skólahald á Hólmavík, er haldist hefur síðan í nýjum sérbyggðum húsum,
hefur sjálfsagt verið eðlileg afleiðing fræðslulagana og lögunum um skólaskyldu
10-14 ára barna. Í næstu sveit fyrir norðan þ.e. Nessveit (Kaldrananeshreppi)
var í mörg ár enn aðeins um farkennslu að ræða, þ.e. kennt var um tveggja
mánaða skeið á 3-4 bæjum í hreppnum, frá vetrarnóttum til sumarmála. Munu
fyrstu kennarnir þar hafa verið Jón Jónsson bóndi á Drangsnesi, ávallt
kallaður Jón kennari og svo nafni hans Jón Strandfjeld, sem á gamals aldri
og farinn á
p9
heilsu, leitðai eftir
fátækrastyrk hjá fæðingarhreppi sínum, sem var Kaldrananeshreppur. Það
mun hafa verið vorið 1912, sem Jón Strandi (svo var hann jafnan nefndur
í Steingrímsfirði og Bjarnarfirði, þ.e. á æskustöðvunum, en vestur í Djúpi
Jón Bassi, þar eð hann var fæddur á bænum Bassastöðum á Selströnd), og
fannst þá ráðamönnum sveitarfélagsins heillaráð að gera hann að barnakennara
í sveitinni, með því að Landsjóður eða fræðslumálastjórnin greiddu 1 eða
2 hundruð krónur á ári til farkennslunnar. Jón hafði eitthvað áður fengist
við barnakennslu í Langadal í N.Í. þ.e. lestrar- og skriftarkennslu, kver
og biblíusögur, sem þá var til siðs að láta börn læra utanað, og þegar
nú komu til fleiri lesgreinar, landafræði, Íslandssögu og náttúrufræði,
þá hafði Strandi sama hátt á, lét börnin læra allt utanbókar. Jón Strandi
var að upplagi náttúrugreindur maður, hafði lesið töluvert um ýmis efni,
auk þess að vera laglega hagmæltur eins og hann átti kyn til. Honum
hafði mætt ýmislegt mótlæti í lífinu, ástvinamissir o.fl. og hann þá hallað
sér heldur um of að víndrykkju og aldrei orðið neitt við hendur fast á
rúmum 60 árum, sem hann hafði lifað vorið 1912. Hann var alblindur mörg
síðustu æviárin og andaðist fjörgamall sem sveitarómagi á Hellu í Steingrímsfirði.
p10
Ég byrjaði að draga
til stafs eða læra að skrifa um 7 ára aldur, haustið 1906 hjá Guðjóni Kristmundssyni
sem fyrr segir og var þá byrjað á 1. hefti forskriftarbókar Mortens Hansens,
sem einnig er áður vikið að eða nefnt, því að þótt Guðjón væri mjög góður
skrifari, þá gaf hann aldrei forskrift neinu barni sem hann kenndi, og
ég held að eingin sem við barnakennslu fékkst á þessum árum (þ.e. 1. tug
20. aldar) hafi gert það, heldur eingöngu notað forskriftarbækur (3 hefti)
Mortens Hanssens eftir að þær komu út, sem líklega hefur verið um eða skömmu
eftir aldamótin 1900. Að vísu minnist ég þess að hafa langa löngu síðar
(ca. 1940), séð endurprentun á forskriftarbók Benedikts Gröndals skálds,
en ekki held ég að frumrit hennar hafi almennt þekkst eða verið til norður
á Ströndum. Þegar prestar húsvitjuðu einu sinni á vetri, sem
þeir yfirleitt gerðu á þessum árum, þá prófuðu þeir börn eða litu eftir
lærdómi þeirra eingöngu í lestri og kristindómi, Kveri og Biblíusögum,
enda kom þeim víst annað ekki við, eftir að fræðslulögin frá 1907 gengu
í gildi. Þá komu almenn vorpróf barna, haldin af stjórnskipuðum prófdómara,
og er þess fyrr getið, að hið fyrsta slíkt próf sem é sótti og man fullvel
eftir vorið 1909, að mig fastlega minnir en ekki 1908 eða 1910 og man ég
aðeins eftir prófi í lestri, enda þá orðinn nokkurn vegin fulllæs. Eitthvað
mun fyrrnefndur Guðjón hafa kennt okkur Karli frænda mínum í reikningi
t.d. að skrifa tölustafi og að lesa úr tölum, en eftir ákveðinni reikningsbók
p11
man ég ekki á þessum
árum, nema gamalli og lasinni reikningsbók eftir séra Eirík Briem, sem
faðir minn átti, en ekki man ég eftir að ég væri látinn líta í hana eða
nota, þótt ég muni vel eftir að hafa séð hana og flett henni af forvitni.
Reiknað var og tölur skrifaðar á leirspjald með griffli úr
sama efni. Þessi reikningsspjöld voru í tréramma og var sá mikli kostur
við notkun þeirra, að mjög auðvelt var að þurrka eða strjúka skriftina
út og skrifa nýjar tölur og stafi á spjaldið, sem var þá hafnhreint og
áður. Pappír og blýanta datt held ég engum í hug að nota við reikningskennslu,
það var allt of dýrt, en á reiknings- eða leirspjaldið mátti skrifa og
reikna á ár eftir ár, þurrka út og skrifa nýtt án þess að spjaldið eyddist
að ráði við það, en þau gátu auðvitað dottið og brotnað eins og önnur áhöld
úr hertum og brenndum leir. Eftirlit og viðhorf: Ég man ekki til
þess, að nokkur munur væri gerður á milli kynja, að því er nám snerti í
lestri og skrift, en hitt veit ég að fyrir mitt minni var hann mikill og
er lítillega á það drepið fyrr í þessu skrifi, þar sem getið er um móður
mína, sem ekki lærði að skrifa fyrr en um tvítugs aldur eða jafnvel eldri
en það. Og ömmu mína Ingveldi, sem aldrei lærði að skrifa, þótt sonardóttir
væri hins ágæta fræðimanns, sem margt hefur ritað séra Björn Hjálmarsson
í Tröllatungu.
p12
Ég hafði strax gaman
af lestrarnáminu, en síður námi í skrift og reikningi þótt mér leiddust
þær námsgreinar hreint ekki og raunar get ég ekki. Þegar ég var orðinn
stautlæs, þannig að ég gat notið efnisins, þá var ég þegar í stað altekinn
óstöðvandi lestrarfýsn, sem ég í raun og veru hefi ekki losnað við síðan,
einkum söguleg efni, þ.e. sagnfræði, bæði innlenda og erlenda. Um
9-10 ára aldur minn las ég alla hina stóru mannkynssögu Páls Melsteðs,
Íslenskt þjóðerni og Gullöld Íslendinga eftir Jón sagnfræðing, síðan Jón
Aðisl, og naut þessara bóka betur en skáldsagna. Samt sem áður hafði ég
gaman af að lesa Kapitólu, Villirósu, Sæfarann og hinn Óttarlega leyndardóm,
o.fl. í þeim dúr, en þrátt fyrir allt urðu Íslendingasögur í útgáfu Sig.
Kristjánssonar, kærasta lestrarefni mitt um 10 og 12 ára aldur.
Allgott bókasafn átti Lestrarfélag Hrófbergshrepps og fékk ég þar
að láni fjölda bóka allt frá vetrarnóttum til sumarmála. Og þegar við fluttum
í Kaldrananeshrepp, þá voru þar 2 lestrarfélög, Lestrarfélag Selstrandar
og Lestrarfélag Bjarnafjraðar og Bala, og var ég meira að segja gerður
að bókaverði þess veturinn 1912-13, þá 13-14 ára gamall, sem trúlega hefur
helgast af því, að ég lá allaf í bókum og blöðum og svo hafa mér eldri
og reyndari menn ekki kært sig um starfið, enda ólaunað og gat kostað ómak
og ill orð ef bókum var skilað seint og illa og ég tala nú ekki um ef þær
töpuðust alveg, sem stundum kom fyrir
p13
Auk minna eigin barna
ehfi ég á langri ævi kennt tugum ef ekki hundruðum barna að lesa, skrifa
og reikna. Aðal munurinn nú og fyrir t.d. 80 árum, um 1910, finnst mér
vera sá, að nú er úr svo langtum meiri og betri bókakosti að velja til
leiðsagnar og kennslu í lestri og einnig skrift, en þá var. Bóklestur
á heimilum: Bókaeign foreldra minna var lítil, fyrir utan guðsorðabækur,
og svo var einnig á öðrum heimilum þar sem ég þekkti til, en þar bætti
lestrarfélagið úr skák, því ég fullyrði það, að hver einasti bóndi sveitarinnar
var meðlimur í lestrarfélaginu, og fékk bækur þaðan til lestrar, margar
eða fáar eftir áhuga og hugarfari hvers og eins. Ég man eftir að fyrir
tilviljun, að ég hygg, átti faðir minn einn eða tvo árganga af Nýjum félagsritum,
Jóns Sigurðssonar en ekki man ég hvaða árgangar það voru, man þó að þar
var lýsing og leiðsögn um svonefnt Sóleyjarhöfðavarð í Þjórsá og annari
grein man ég þar eftir, um að brjóta "godd" úr sauðfé, en gaddur
mun vera kalkmyndun eða tannsteinn sem sest á tennur sauðfjár í eldgosárum,
í gjóskunni eða eldfjallaöskunni, er sauðfé etur jafnframt grasinu í eldgosaárum.
Aftur á móti átti móðir mín eð líklega öllu heldur móðir hennar, Ingveldur
Finnbogadóttir amma mín, fáeinar bækur, sumar með gotnesku letri. Man ég
eftir gamalli bók með því letri
p14
sen ég "Harmonía"
eða var kölluð það. Mig minnir það vera einhvern útdrátt úr Biblíunni,
annars lærði ég aldrei að lesa gotneska letrið að neinu gagni, en eitthvað
mun ég samt hafa stautað í því. Þá man ég eftir "Túliníus kvæðum"
og "Tilraun um manninn" eftir A. Pope í þýðingu séra Jóns á Bægisá.
Þorlákskveri og einhverju fleira, sem ég man ekki eða mjög óljóst.
Á heimili foreldra minna og ég hygg á öllum öðrum heimilum sveitarinnar,
voru jafnan lesnar sögur upphátt fyrir alla heimilismenn á kvöldvökunni
kl. 20-22. Venjulega mun það hafa verið húsbóndinn sem las og svo gerði
faðir minn, þar til ég var kominn um eða yfir fermingu, að mér var trúað
fyrir postillulestri á helgidögum, hugvegkjulestri á föstunni og sögulestrinum
á kvöldvökunni. Lesefnið á kvöldvökunum var einkum úr Íslendingasögunum
í útgáfu Sig. Kr. Fornaldarsögur Norðurlanda, Sögur Jóns Trausta, Einars
Hjörleifssonar og svo þýddar sögur, t.d. "Makt myrkranna", "Vinur
frúarinnar", "Konan mín svonefnda", Valdimar munkur, Valdimar
nýhilisti" o.fl., sem ég er búninn að gleyma, og síðast en ekki síst
"Sögur hervikisins" eftir S. Tabelíus í þýðingu séra Matthíasar
Jochumssonar og gefnar út á Ísafirði, að mig minnir. Afar vinsælt lesefni
og Þjóðsögur Odds Björnssonar og Jóns Þorkelssonar, Huld, Blanda o.fl.
p1
Lestur: Um hann voru
höfð þessi orð aðallega: Stautlæs, ólæs, fluglæs. Á útmánuðum veturinn
1906, þegar ég er kominn nokkra mánuði á sjöunda árið, tekur faðir minn
gamalt Nýja-testamenti og kennir mér að þekkja stafina og líklega að kveða
að einsatkvæðis orðum, eins og t.d. og, að, o.m.fl. Þess minnist
ég og frá þessum tíma, að eitt langt og erfitt orð las ég fljótlega hiklaust,
af því að ég þekkti það í textanum á sama hátt og maður þekkir svip manna
og dýra. Þetta var orðið "Drottinn". Ekki mun lestrarkunnátta
mín þennan vetur hafa verið meiri, en að þekkja stafina og kveða að einsatkvæðis
orðum, svo sem fyrr er sagt. Þetta vor (1906) flytja foreldrar mínir búferlum
og fara að búa utar í sveitinni, stærri jörð (Kálfanesi) og í tvíbýli við
Jón föðurbróður minn, sem þá var ekkjumaður, en átti einn son, Karl á aldur
við mig, eða nánar sagt um það bil 10-12 vikum eldri en ég. Haustið 1906
er svo í 1-2 mánuði fenginn þá ungur maður, Guðjón Kristmundsson, (sjá
kennaratal), til þess að kenna okkur frændum, lestur, skrift og reikning.
Mun sú kennsla hafa staðið fram á jólaföstu og síðan ekki um söguna meir
að segja þann vetur. Hjá foreldrum mínum var þá ung vinnustúlka og lengi
síðan, María S. Helgadóttir, (síðan tengdamóðir Matthíasar Bjarnasonar,
alþm. og ráðherra). Ég var í miklu afhaldi hjá Maríu og
p2
hét hún að gefa mér
4 mislit og lítil jólakerti og 1 eldspýtustokk ef ég lyki við að lesa þ.e.
stauta í gegnum 100-200 blaðsíðnabók, sem móðir mín átti. Bókin var með
góðu, stóru og skíru letri. Þetta var aðventistabók og hét "Vegurinn
til Krists". Lestrinum átti ég að hafa lokið á sumardaginn fyrsta.
Ég stóð við það og mig minnir eitthvað fyrr, en hvað sem um það er, að
bókarlokum var ég orðinn svo vel læs að ég hef varla orðið betri síðan,
nema hvað ég hef fengið skilning á raddbreytinguna eftir efnisinnihaldi,
þegar lesið er upphátt og fyrir aðra, t.d. í útvarp. Stafrófskver
fékk ég aldrei og engar svonefndar barnabækur, ég man eftir hvorutveggja
í eigu Karls frænda míns og jafnaldra. Þrátt fyrir það held ég að hann
hafi ekki orðið fluglæs neitt fyrr en ég, nema síður væri. Ekki
man ég nú hvaða stafrófskver þetta voru sem Karl átti, en rámar þó í að
það hafi verið eftir Jón Ólafsson eða e.t.v. eftir Hallgrím Jónsson, á
hinn bóginn man ég vel eftir "Nýrri sumargjöf" og ævintýrinu
um Stein Bollason í eigu Karls, og kannski eitthvað fleiri bókum þó ég
muni það ekki, eða þá svo óglöggt, að ekki er orð á hafandi. Við
lestur minn á bókinni "Vegurinn til Krists" var enginn leiðbeinandi,
einn og óstuddur hafði ég allan veg og vanda af því fyrirtæki og segja
má með nokkru sanni, að síðan þá hafi mér svo að segja aldrei horfið bók
eða blað úr hendi til langframa.
p3
Skrift: Já, ég minnist
þess að talað var um að læra að skrifa og draga til stafs. Minn fyrsti
kennari í þeirri mennt var fyrrnefndur Guðjón Kristmundsson, haustdagana
árið 1906. Þótt hann væri ágætur skrifari og skrifaði fagra snarhönd þá
gaf hann okkur Karli frænda mínum aldrei forskrift heldur notaði eingöngu
forskriftarbækur Mortens Hansen, þ.e. svonefndar koparstungubækur. Þegar
ég fór sjálfur að kenna skrift notaði ég fyrst forskriftarbók eftir Helga
Hjörvar, en síðar aðallega forskriftarbækur Guðmundar Ingólfs Guðjónssonar
og einstaka sinnum mun ég sjálfur hafa gefið forskrift fyrir börn sem voru
að byrja að draga til stafs. Ég man eftir gömlum útskrifuðum stílabókum
móður minnar, með forskrift Jóns kennara Jónssonar, síðar bónda á Drangsnesi
við Steingrímsfjörð. Hann mun hafa kennt lestur, skrift og söng í einskonar
kvöldskóla á Felli í Kollafirði í kringum 1885-90, sem séra Arnór Árnason
eða einkum kona hans frú Stefanía héldu uppi á heimili sínu eftir messu
á sunnudögum og aðra daga vikunnar, þegar unglings-stúlkur gátu komið því
við að njóta þessarar kennslu, sem líklega hefur einkum verið saumaskapur
og hannyrðir. Þessi kennsla á Felli mun hafa orðið kveikja og upphafið
að unglingaskólanum á Heydalsá 1896-1916-17.
p4
Ég veit að á árunum
1885-95 eða þar um kring var móðir mín vinnukona á stórbýlinu Broddanesi
hjá Jóni Magnússyni
og Guðbjörgu Björnsdóttur
að mig minnir, foreldrum séra Björns í Miklabæ í Skagafirði og frú Guðbjargar
sem skrifað hefur endurminningabókina, "Gamlar glæður" o.fl.
Á þeim árum sem hún var á Broddanesi fékk hún að sækja þennan "sunnudagaskóla"
á Felli og einnig 2 eða 3 aðra daga vikunnar eftir hádegi. Frá þeim tíma
voru þessar forskriftar- og skriftarbækur, sem því miður munu nú vera glataðar
fyrir langa löngu. Þegar móðir mín var í vinnumennskunni á Broddanesi kunni
hún auðvitað að lesa en ekki að skrifa og Finnbogi bróðir hennar, sem var
einu ári eldri og um tíma vinnumaður á Broddanesi og fór í útver til hákarlaveiða
eins og þá var siður til, frá Gjögri á Ströndum. Hann lærði
að skrifa í verinu og fékkst einnig við að smíða ýmsa smáhluti og kistur
og kistla, því að hann var náttúruhagur maður og lærði líka síðar trésmíði
í Ólafsvík, giftist þar og flutti svo til Ameríku (Kanada) skömmu eftir
aldamótin e.t.v. um 1903-4. Ingveldur Finnbogadóttir móðuramma mín kunni
ekki að skrifa og var hún þó sonardóttir séra Björns í Tröllatungu og bróðurdóttir
Björns hins gamla á Klúku í Miðdal, hann var fræðaþulur hinn mesti listaskrifari
og bókbindari og varð nærri 100 ára gamall.
p5
Mjög ungur lærði
ég eftirfarandi gamlan húsgang um skrift, og kunna hann sennilega flestir
Íslendingar a.m.k. af minni kynslóð: Skriftin mín er stafastór, stílað
illa letur, hún er eins og kattarklór, ég kann það ekki betur. Fleiri
vísur eða ljóð um skrift hef ég e.t.v. heyrt þó ég muni það ekki nú til
að hafa á reiðum höndum. Og þó, rétt í þessu minnist ég gamallar vísu eftir
Gunnlaug sál. Magnússon bónda á Ytra-Ósi í Steingrímsfirði, um dreng sem
hjá honum var til náms á árunum í kringum 1908-9: Árni Jónsson Fitjum frá,
fallegt letur teiknar, kverið líka karlinn sá, kann og allvel
reiknar. Það voru mjög almenn lýsingarorð um lélega skrift, að hún
væri ein og kattarklór og hrafnaspark. Að menn hafi stundum æft sig í skrift
með því að skrifa í leirflög og á svell á vetrardegi er ekki alveg út í
hött, en þó hygg ég að á vorum tíma sé slíkt ekki til nema sem fikt og
rælni. T.d. minnist ég þess, að um 16-17 ára aldur minn var ég snemma vetrar
sendur af bæ einhverra erinda. Á leið minni var ísilögð tjörn með snjóföl.
Ég gekk við kollótt prik eða létta og lítinn broddstaf. Þegar ég kom á
tjörnina datt mér allt í einu í hug að skrifa með prikinu í snjófölið á
ísnum, ýmis bæja og mannanöfn, allt af hreinni rælni eða fikti.
Löngu síðar hafði maður af öðrum bæ séð þess skrift og fór að hafa
orð á því við mig
p6
hvað ég skrifaði
vel og gerði fallega stafi, sem var auðvitað misskilningur, þótt honum
gömlum manni of lítt skrifandi fyndist skrift mín á svellinu fögur.
Að sjálfsögðu þekktist það, að börn og unglingar væru að pára skrifstafi
og heil orð í snjó og í móðu á gluggarúðum. Skriffæri voru
fátækleg, pennastöng og svonefndir goggpennar algengastir, en einnig aðrar.
Lítið var um pappír nema helst bakhlið á verslunarreikningum og kannski
auð hálfsíða á sendibréfum. Það var líka til að menn notuðu umbúðapappír
til þess að skrifa eitt og annað á, sér til minnis. T.d. sá ég eitt sinn
skrá yfir örnefni og minningar frá æskuárum eftir gamlan bónda, sem allt
var skrifað á mórauðan umbúðapappír, er klipptur hafði verið niður í stílabókarstærð
og síðan heft saman í bókarform. Sótblek heyrði ég getið um,
en sá það aldrei eða notaði. Sem unglingur notaði ég einstaka sinnum kálfsblóð,
svona til skrauts og viðhafnar, en var dauft og seint að þorna.
Yfirleitt var notað blek, sem fluttist í verslanir bæði blátt á lit og
rauðleitt, en aðallega þó kolsvart blek sem kallað var "Súrtansía"
og stundum notað sem gigtaráburður og bólgueyðandi meðal. Við Karl frændi
minn fengum stundum blýantsstubba og bakhlið verslunarreikninga til þess
að æfa okkur í gerð upphafsstafa og til þess að krassa og teikna á myndir
af mönnum og dýrum, húsum og áhöldum.
p7
Annars æfðum við
ekki skrift neitt að ráði, nema þann tíma, sem fyrrnefndur Guðjón var fenginn
til þess að kenna okkur, líklega svo sem mánaðar tíma á haustin eða framan
af vetri, árin 1906-09, en haustið 1910 var Karl fluttur í aðra sveit ásamt
föður sínum og stjúpmóður. Faðir hans hafði gift sig aftur haustið 1907
ungri konu. Veturinn 1909-10 var þeim bræðrum, föður mínum og Jóni bróður
hans sagt upp leigunni á Kálfanesi frá vordögum 1910 og flutti Jón þá Búferlum
norður í Kaldrananeshrepp (Nessveit), en faðir minn fékk að búa á hálfu
Kálfanesi í eitt ár enn. Vorið 1911 flutti hann einnig búferlum norður
í Nessveit (að Bæ á Selströnd). Vorið 1909 man ég eftir að
hafa mætt ásamt fleiri börnum á bænum Ytra-Ósi, þar sem kona prófaði lestrar-
og reikningskunnáttu okkar sem náð höfðu 7-9 ára aldri, en ekki man ég
hvað þessi kona hét þó að mig minni hálfvegis eins og í draumi, að hún
hafi staðið í einhverju sambandi við unglingaskólann á Heydalsá í næstu
sveit, en sá skóli hafði þá starfað í allmörg ár og þess minnist ég glögglega
að vorið 1913 var Sigurgeir Ásgeirsson skólastjóri Heydalsárskólans prófdómari
á vorprófum barna úr Nessveit (Kaldrananeshreppi), en í þá sveit höfðu
foreldrar mínir flutt búferlum tveimur árum fyrr, eins og áður er sagt.
Mér er þetta einkum minnisstætt vegna þess, að þá tók ég fullnaðarpróf
barna.
p8
Haustið 1910, þegar
ég enn átti heima í Hrófbergshreppi hinum forna (Kálfanesi) en Karl frændi
minn og jafnaldri var kominn norður í Kaldrananeshrepp (Goðdal). Bar það
til tíðinda í Hrófbergshreppi (Staðarsveit) að stofnað var til opinbers
skólahalds fyrir börn á aldrinum 10-14 ára, að mig minnir. Ekki man ég,
og heldur aldrei vitað hverjir höfðu forgöngu í því máli, en hygg þó, að
það hafi einkum verið Guðjón Guðlaugsson kaupfélagsstjóri og alþingismaður
Strandamanna um alllangt skeið. Þetta skólahald var að sinni í stórum timburskúr,
sem kaupfélagið átti. Ég hefi fyrir annara tilmæli ritað smá grein um þennan
skóla eða minningar mínar þaðan frá haustinu 1910 og býst við að það verði
birt í ársritinu "Strandapósturinn" á næsta ári. Í sambandi
við þetta opinbera skólahald fyrir öll 10-14 ára börn í Hrófbergshreppi
hinum forna, má minnast þess, að þremur árum fyrr, þ.e. árið 1907 hafði
Alþingi samþykkt almenn fræðslulög og skólaskyldu 10-14 ára barna. Þetta
skólahald á Hólmavík, er haldist hefur síðan í nýjum sérbyggðum húsum,
hefur sjálfsagt verið eðlileg afleiðing fræðslulagana og lögunum um skólaskyldu
10-14 ára barna. Í næstu sveit fyrir norðan þ.e. Nessveit (Kaldrananeshreppi)
var í mörg ár enn aðeins um farkennslu að ræða, þ.e. kennt var um tveggja
mánaða skeið á 3-4 bæjum í hreppnum, frá vetrarnóttum til sumarmála. Munu
fyrstu kennarnir þar hafa verið Jón Jónsson bóndi á Drangsnesi, ávallt
kallaður Jón kennari og svo nafni hans Jón Strandfjeld, sem á gamals aldri
og farinn á
p9
heilsu, leitðai eftir
fátækrastyrk hjá fæðingarhreppi sínum, sem var Kaldrananeshreppur. Það
mun hafa verið vorið 1912, sem Jón Strandi (svo var hann jafnan nefndur
í Steingrímsfirði og Bjarnarfirði, þ.e. á æskustöðvunum, en vestur í Djúpi
Jón Bassi, þar eð hann var fæddur á bænum Bassastöðum á Selströnd), og
fannst þá ráðamönnum sveitarfélagsins heillaráð að gera hann að barnakennara
í sveitinni, með því að Landsjóður eða fræðslumálastjórnin greiddu 1 eða
2 hundruð krónur á ári til farkennslunnar. Jón hafði eitthvað áður fengist
við barnakennslu í Langadal í N.Í. þ.e. lestrar- og skriftarkennslu, kver
og biblíusögur, sem þá var til siðs að láta börn læra utanað, og þegar
nú komu til fleiri lesgreinar, landafræði, Íslandssögu og náttúrufræði,
þá hafði Strandi sama hátt á, lét börnin læra allt utanbókar. Jón Strandi
var að upplagi náttúrugreindur maður, hafði lesið töluvert um ýmis efni,
auk þess að vera laglega hagmæltur eins og hann átti kyn til. Honum
hafði mætt ýmislegt mótlæti í lífinu, ástvinamissir o.fl. og hann þá hallað
sér heldur um of að víndrykkju og aldrei orðið neitt við hendur fast á
rúmum 60 árum, sem hann hafði lifað vorið 1912. Hann var alblindur mörg
síðustu æviárin og andaðist fjörgamall sem sveitarómagi á Hellu í Steingrímsfirði.
p10
Ég byrjaði að draga
til stafs eða læra að skrifa um 7 ára aldur, haustið 1906 hjá Guðjóni Kristmundssyni
sem fyrr segir og var þá byrjað á 1. hefti forskriftarbókar Mortens Hansens,
sem einnig er áður vikið að eða nefnt, því að þótt Guðjón væri mjög góður
skrifari, þá gaf hann aldrei forskrift neinu barni sem hann kenndi, og
ég held að eingin sem við barnakennslu fékkst á þessum árum (þ.e. 1. tug
20. aldar) hafi gert það, heldur eingöngu notað forskriftarbækur (3 hefti)
Mortens Hanssens eftir að þær komu út, sem líklega hefur verið um eða skömmu
eftir aldamótin 1900. Að vísu minnist ég þess að hafa langa löngu síðar
(ca. 1940), séð endurprentun á forskriftarbók Benedikts Gröndals skálds,
en ekki held ég að frumrit hennar hafi almennt þekkst eða verið til norður
á Ströndum. Þegar prestar húsvitjuðu einu sinni á vetri, sem
þeir yfirleitt gerðu á þessum árum, þá prófuðu þeir börn eða litu eftir
lærdómi þeirra eingöngu í lestri og kristindómi, Kveri og Biblíusögum,
enda kom þeim víst annað ekki við, eftir að fræðslulögin frá 1907 gengu
í gildi. Þá komu almenn vorpróf barna, haldin af stjórnskipuðum prófdómara,
og er þess fyrr getið, að hið fyrsta slíkt próf sem é sótti og man fullvel
eftir vorið 1909, að mig fastlega minnir en ekki 1908 eða 1910 og man ég
aðeins eftir prófi í lestri, enda þá orðinn nokkurn vegin fulllæs. Eitthvað
mun fyrrnefndur Guðjón hafa kennt okkur Karli frænda mínum í reikningi
t.d. að skrifa tölustafi og að lesa úr tölum, en eftir ákveðinni reikningsbók
p11
man ég ekki á þessum
árum, nema gamalli og lasinni reikningsbók eftir séra Eirík Briem, sem
faðir minn átti, en ekki man ég eftir að ég væri látinn líta í hana eða
nota, þótt ég muni vel eftir að hafa séð hana og flett henni af forvitni.
Reiknað var og tölur skrifaðar á leirspjald með griffli úr
sama efni. Þessi reikningsspjöld voru í tréramma og var sá mikli kostur
við notkun þeirra, að mjög auðvelt var að þurrka eða strjúka skriftina
út og skrifa nýjar tölur og stafi á spjaldið, sem var þá hafnhreint og
áður. Pappír og blýanta datt held ég engum í hug að nota við reikningskennslu,
það var allt of dýrt, en á reiknings- eða leirspjaldið mátti skrifa og
reikna á ár eftir ár, þurrka út og skrifa nýtt án þess að spjaldið eyddist
að ráði við það, en þau gátu auðvitað dottið og brotnað eins og önnur áhöld
úr hertum og brenndum leir. Eftirlit og viðhorf: Ég man ekki til
þess, að nokkur munur væri gerður á milli kynja, að því er nám snerti í
lestri og skrift, en hitt veit ég að fyrir mitt minni var hann mikill og
er lítillega á það drepið fyrr í þessu skrifi, þar sem getið er um móður
mína, sem ekki lærði að skrifa fyrr en um tvítugs aldur eða jafnvel eldri
en það. Og ömmu mína Ingveldi, sem aldrei lærði að skrifa, þótt sonardóttir
væri hins ágæta fræðimanns, sem margt hefur ritað séra Björn Hjálmarsson
í Tröllatungu.
p12
Ég hafði strax gaman
af lestrarnáminu, en síður námi í skrift og reikningi þótt mér leiddust
þær námsgreinar hreint ekki og raunar get ég ekki. Þegar ég var orðinn
stautlæs, þannig að ég gat notið efnisins, þá var ég þegar í stað altekinn
óstöðvandi lestrarfýsn, sem ég í raun og veru hefi ekki losnað við síðan,
einkum söguleg efni, þ.e. sagnfræði, bæði innlenda og erlenda. Um
9-10 ára aldur minn las ég alla hina stóru mannkynssögu Páls Melsteðs,
Íslenskt þjóðerni og Gullöld Íslendinga eftir Jón sagnfræðing, síðan Jón
Aðisl, og naut þessara bóka betur en skáldsagna. Samt sem áður hafði ég
gaman af að lesa Kapitólu, Villirósu, Sæfarann og hinn Óttarlega leyndardóm,
o.fl. í þeim dúr, en þrátt fyrir allt urðu Íslendingasögur í útgáfu Sig.
Kristjánssonar, kærasta lestrarefni mitt um 10 og 12 ára aldur.
Allgott bókasafn átti Lestrarfélag Hrófbergshrepps og fékk ég þar
að láni fjölda bóka allt frá vetrarnóttum til sumarmála. Og þegar við fluttum
í Kaldrananeshrepp, þá voru þar 2 lestrarfélög, Lestrarfélag Selstrandar
og Lestrarfélag Bjarnafjraðar og Bala, og var ég meira að segja gerður
að bókaverði þess veturinn 1912-13, þá 13-14 ára gamall, sem trúlega hefur
helgast af því, að ég lá allaf í bókum og blöðum og svo hafa mér eldri
og reyndari menn ekki kært sig um starfið, enda ólaunað og gat kostað ómak
og ill orð ef bókum var skilað seint og illa og ég tala nú ekki um ef þær
töpuðust alveg, sem stundum kom fyrir
p13
Auk minna eigin barna
ehfi ég á langri ævi kennt tugum ef ekki hundruðum barna að lesa, skrifa
og reikna. Aðal munurinn nú og fyrir t.d. 80 árum, um 1910, finnst mér
vera sá, að nú er úr svo langtum meiri og betri bókakosti að velja til
leiðsagnar og kennslu í lestri og einnig skrift, en þá var. Bóklestur
á heimilum: Bókaeign foreldra minna var lítil, fyrir utan guðsorðabækur,
og svo var einnig á öðrum heimilum þar sem ég þekkti til, en þar bætti
lestrarfélagið úr skák, því ég fullyrði það, að hver einasti bóndi sveitarinnar
var meðlimur í lestrarfélaginu, og fékk bækur þaðan til lestrar, margar
eða fáar eftir áhuga og hugarfari hvers og eins. Ég man eftir að fyrir
tilviljun, að ég hygg, átti faðir minn einn eða tvo árganga af Nýjum félagsritum,
Jóns Sigurðssonar en ekki man ég hvaða árgangar það voru, man þó að þar
var lýsing og leiðsögn um svonefnt Sóleyjarhöfðavarð í Þjórsá og annari
grein man ég þar eftir, um að brjóta "godd" úr sauðfé, en gaddur
mun vera kalkmyndun eða tannsteinn sem sest á tennur sauðfjár í eldgosárum,
í gjóskunni eða eldfjallaöskunni, er sauðfé etur jafnframt grasinu í eldgosaárum.
Aftur á móti átti móðir mín eð líklega öllu heldur móðir hennar, Ingveldur
Finnbogadóttir amma mín, fáeinar bækur, sumar með gotnesku letri. Man ég
eftir gamalli bók með því letri
p14
sen ég "Harmonía"
eða var kölluð það. Mig minnir það vera einhvern útdrátt úr Biblíunni,
annars lærði ég aldrei að lesa gotneska letrið að neinu gagni, en eitthvað
mun ég samt hafa stautað í því. Þá man ég eftir "Túliníus kvæðum"
og "Tilraun um manninn" eftir A. Pope í þýðingu séra Jóns á Bægisá.
Þorlákskveri og einhverju fleira, sem ég man ekki eða mjög óljóst.
Á heimili foreldra minna og ég hygg á öllum öðrum heimilum sveitarinnar,
voru jafnan lesnar sögur upphátt fyrir alla heimilismenn á kvöldvökunni
kl. 20-22. Venjulega mun það hafa verið húsbóndinn sem las og svo gerði
faðir minn, þar til ég var kominn um eða yfir fermingu, að mér var trúað
fyrir postillulestri á helgidögum, hugvegkjulestri á föstunni og sögulestrinum
á kvöldvökunni. Lesefnið á kvöldvökunum var einkum úr Íslendingasögunum
í útgáfu Sig. Kr. Fornaldarsögur Norðurlanda, Sögur Jóns Trausta, Einars
Hjörleifssonar og svo þýddar sögur, t.d. "Makt myrkranna", "Vinur
frúarinnar", "Konan mín svonefnda", Valdimar munkur, Valdimar
nýhilisti" o.fl., sem ég er búninn að gleyma, og síðast en ekki síst
"Sögur hervikisins" eftir S. Tabelíus í þýðingu séra Matthíasar
Jochumssonar og gefnar út á Ísafirði, að mig minnir. Afar vinsælt lesefni
og Þjóðsögur Odds Björnssonar og Jóns Þorkelssonar, Huld, Blanda o.fl.
Questionnaire
Record type