Tóvinna

In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1887)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1254
"Museumnumber b": 1966-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1254
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður mun að jafnaði ekki hafa byrjað fyrr en
í janúar eða febrúar. Stóð oftast til páska, en þá fóru bændur og
einnig vinnumenn í verið, til sjóróðra. Þó kom fyrir að konur lykju
við voð eftir páska, ef þeim vannst timi til. Þess voru einnig
dæmi að bændur hefðu vefstól með sér í verið og gripu í að vefa í landlegum
eina voð, einkum ef páskar voru snemma. Oftast voru það bændurnir
sem ófu, milli mála, en létu þá liðléttari, einkum unglinga, flýta fyrir
sér við gjafirnar. Afköst voru misfjöfn, en þóttu sæmileg, ef hægt
var að skila alin á klukkustund að meðaltali. Sumir drengir byrjuðu að
vefa 16-17 ára, en flestir eldri. Fáir eða engir höfðu vefnað að
aðal atvinnu, en nokkrir tóku þó eitthvað að til að vefa, því nokkrir bændur
áttu ekki vefstað, og höfðu lítið eða ekkert átt við að vefa. Var
það oftast í einhverskonar vinnuskiftum.
p2
Vefstóll: Bæði
nöfnin vefstaður og vefstóll voru notuð. Vefstaður mun þó hafa verið
öllu algengara. Nokkrir lagtækir menn hér smíðuðu vefstóla. Voru
þeir hafðir sem fyrirferðar minnstir og hægt var, þó var þess jafnan gætt
að breiddin væri fyrir 5 kvartila skeið, en tvíbreiðir sáust ekki. Oftast
var slöngurifurinn niðri, svo sem á B mynd. Hraðskyttu slagborð voru
lítið notuð hér. Meirihluti heimila hér áttu vefstól um og fyrir
síðustu aldamót. Hinir komu vefnaðinum fyrir eða fengu vefstól lánaðann.
Skeið: Vefjarskeiðar
voru jafnan 5 kvartil á lengd. Útlendar tönnur úr járni eða látúni.
Þéttleiki var miðaður við tannafjölda á kvarteli, 60-70-80-90 og
100 á kvarteli, og skeiðin nefnd eftir því. Vefskyttan: Skyttan
var smíðuð úr harðviði, eik eða brenni. Sáust með rúllum eða keflum
niður úr botninum stutt frá endunum, en flestar voru með sléttum botni.
p3
Í skyttunni var spóluteinninn.
Flestir notuðu tréspólur. Þó sáust bæði blikkspólur og roðspólur
(úr steinbítsroði). Spólurokkur: Flestir notuðu gamla rokka
eða hjól úr þeim með spóluteini í stað snældubúnings. Spanstokkur
var hér jafnan nefndur spjálk. (Hér er teikning). Að leggja
upp: Vanar spunakonur fóru nærri um hvað leggja mætti margar álnir
úpp úr pundinu, einnig gamlir vefarar. Oftast mun hafa verið lagðar
upp 4-6 álnir úr hverju pundi af þræði, völur frádregnar.
p4
Að reikna í skeið:
Aður en rakningu lauk, var oftast ákveðið hvaða varp ætti að hafa
á voðinni. Rektist illa var gripið til þess ráðs að varpa minna.
Það er, hafa annaðhvort gisnari skeið, eða færri þræði í tönn, t.d.
2 þræði í annarrihvorri, en 3 í hinni. Talað var bæði um fyrirvaf
og ívaf. Rakningsgrind: Lang oftast nefnd rakgrind. Ekki
voru rakgrindur til nema á fáum bæjum, þó vefstaðir væru á allflestum.
Oftast farið á bæi til að rekja eða fengið rakið, þar sem grind var
til. Efst og neðst á grindina voru festir svo nefndir þollar með
hælum útúr, sem mynduðu skilið milli umferða. Nær alltaf
var rakið af hnyklum. Balbínur voru ekki notaðar hér. Fáir
notuðu rakningsspaða, nema þá helst á seinni árum, og þó fáir. Nokkrir
áttu rakningsstokk með 6 hólum. Aðrir notuðu aska, koppa eða skálar
til að láta hnyklana velta í.
p5
Rakning á rakningsgrind:
Margir rakningsmenn létu ungling líta eftir hnyklunum, að þeir færu
ekki uppúr hólfi eða íláti, og segja til, er þeir voru búnir. Flestir
vanir rakningsmenn vissu hvað hver hringur um grindina skilaði langri voð.
Oft var það 5-5 1/2-6 álnir. Var þá fljótlegt að leggja upp
ákveðinn álnafjölda. Oft var rakið á 6 þráðum, stundum færri. Leiðin
upp eða niður grindina nefndist umferð, en nokkrar umferðir voru í hverjum
feta, og fór það eftir því hvað fetagrindin var þétt tennt. En fetagrindin
var notuð til að halda þræðinum út í hæfilega breidd þegar undið var á
rifinu. Vafið var með bandspotta um hvern feta, svo hægara væri að
fylgjast með þráðafjöldanum, og fljótara að láta í fetagrindina. Oftast
var rakið neðan við síðustu umgerð, og svo ýtt uppað. Þegar búið
var að rekja og taka af grindinni, nefndist uppistaðan slanga. Var
hún með hendinni hekluð niður af grindinni. Alltaf var rakið á grind,
en ekki á vegghæla eða rúmstólpa.
p6
Hafaldagrind: Algengari
var hér hafaldafjöl en grind. Þó áttu sumir hafaldagrind. Oft
var hafaldafjölin höfð það löng, að ummálið, á lengdina, væri hæfileg lengd
fyrir hafaldsefnið. (teikning). Hafaldaefni og höföld: Mest
var notaður togþráður í höföld, þar til á seinni árum, að farið var að
nota grannt netagarn eða tvöfaldan tvist. Á neðri hafaldasköftunum
var band, sem nefnd var snúra eða vartá, svo höföldin færu ekki framaf.
Vefjarkambur: Var hér ávallt nefnd "fetagrind"
og að láta í fetagrindina, áður en undið var á rifinn, rifskaftinu var
þá stungið í skilið eða lykkjuna. Vinda á rifinn, draga í höföld
og skeið, nefnt "að festa upp".
p7
Að vinda á rifinn:
Rifskaftinu var fest við rifinn með skörðum í kringlurnar, sem hafðar
voru á rifnum til að halda við þráðinn. Var kringlunum fest með ýmsu
móti, en gæta varð þess að hafa bilið á milli þeirra jafn mikið og slöngubreiddin
í fetagrindinni, svo jafnhátt væri við þær og annarsstaðar á rifnum.
Tveir eða tvennt vatt á rifinn, annar hélt allfast í, en hinn vatt
uppá, og leit eftir að ekki hækkaði eða væri lægra við kringlurnar en annarsstaðar
á rifnum, svo ekki yrðu misslakir jaðrar. Þurfti vel að vanda það,
einkum á langri voð. Tvennt var jafnan við að draga í höföldin,
annar rétti, oft unglingur, en hinn dró í. Hnýtt var uppá 20-30 þræði,
eftir því hvað hæfilegt þótti í hvern hnút, er hnýtt var á skaftið. Svipað
var dregið í skeiðina. Flestir höfðu krók, bæði við að draga í höföld og
skeið. Jafnan var einn þráður í hafaldi, en 2-4 þræðir, oftast
þó 3, í hverja tönn á skeiðinni.
p8
Að hnýta á skaft:
Hafðar voru 3 snúrur úr fremra skaftinu, sem lágu yfir bómuna, og
undust uppá framrifinn. Voru þær svo teknar frá þegar búið var að vefa
það langt að 1-2 brögð af voðinni næði um rifinn. Uppbinding:
Uppbinding eða uppsnúrun var með ýmsu móti, eftir því hvort ofið
var einskefta, vaðmál (vaðmálsvend), salon eða annað. Að
draga fyrir: Hver einn ívafsþráður var nefndur fyrirdráttur. Hverjum
ívafsþræði var ýtt frá voðinni, nálægt miðju með einum fingri 4-6 þuml.
um leið og skilið var stigið. Var það nefnt "að gefa í".
Hæfilegt og jafnt áhersli varð að vera á ívafinu, svo jaðrar yrðu
jafnir og ígjöf jöfn. Væri ígjöf lítil eða áhersli mikið, vildi fremur
vefast saman. Varð þá að færa spjálkina oftar. Hver einstök vinding
uppá rifinn nefndist "færa" og var nefnt að færa.
p9
Að fella vef: Nefnt
var að fella vefinn eða ljúka við vefinn. Afvikurnar voru notaðar til að
þræða með bætur, stoppa göt, og gera tásauma á roðskó ofl. Þóf:
Voðin var þvegin úr heitu vatni. Síðan færð í bala og farið
með hana út, þar sem hún var undin. Var hún þá jafnan lögð þreföld,
og spýtum eða stöfum stungið í lykkjurnar til endanna, og svo snúið uppá,
þar til hún var talin hæfilega rök. Síðan færð til baðstofu, þar
sem þófararnir tóku við, venjulega heimafólk, karlar og konur. Jafnan
var þæft undir fótum, á baðstofugólfi eða lofti. Tvisvar til þrisvar
var voðin aðgætt og hrist upp, því ekki mátti ofþæfa, þá fór voðin í brygður.
Jafnan munu þófararnir hafa fengið aukakaffi og þá oftast bita með.
Að þófinu loknu var voðin undin uppá fjöl, oft rúmfjöl. Var
hún þá teygð og sléttuð eftir því sem hægt var. Síðan sett undir
farg, t.d. þunga kistu.
p10
Vefnaðarsýnishorn:
Því miður mun nú vera fremur lítið til af gömlum vefnaði hér um slóðir.
Tvær gamlar ábreiður, sem hér voru til, salonsofnar, fékk Ragnar
Ásgeirsson fyrir Byggðasafn Ísafjarðar, fyrir nokkrum árum. En sjái
ég eitthvað af því tagi, mun ég að sjálfsögðu beina því til Þjóðminjasafnsins,
þó síðar verði.
Nr. 1254
p1
Ull og tóvinna 3.
Vefnaður: Vefnaður mun að jafnaði ekki hafa byrjað fyrr en
í janúar eða febrúar. Stóð oftast til páska, en þá fóru bændur og
einnig vinnumenn í verið, til sjóróðra. Þó kom fyrir að konur lykju
við voð eftir páska, ef þeim vannst timi til. Þess voru einnig
dæmi að bændur hefðu vefstól með sér í verið og gripu í að vefa í landlegum
eina voð, einkum ef páskar voru snemma. Oftast voru það bændurnir
sem ófu, milli mála, en létu þá liðléttari, einkum unglinga, flýta fyrir
sér við gjafirnar. Afköst voru misfjöfn, en þóttu sæmileg, ef hægt
var að skila alin á klukkustund að meðaltali. Sumir drengir byrjuðu að
vefa 16-17 ára, en flestir eldri. Fáir eða engir höfðu vefnað að
aðal atvinnu, en nokkrir tóku þó eitthvað að til að vefa, því nokkrir bændur
áttu ekki vefstað, og höfðu lítið eða ekkert átt við að vefa. Var
það oftast í einhverskonar vinnuskiftum.
p2
Vefstóll: Bæði
nöfnin vefstaður og vefstóll voru notuð. Vefstaður mun þó hafa verið
öllu algengara. Nokkrir lagtækir menn hér smíðuðu vefstóla. Voru
þeir hafðir sem fyrirferðar minnstir og hægt var, þó var þess jafnan gætt
að breiddin væri fyrir 5 kvartila skeið, en tvíbreiðir sáust ekki. Oftast
var slöngurifurinn niðri, svo sem á B mynd. Hraðskyttu slagborð voru
lítið notuð hér. Meirihluti heimila hér áttu vefstól um og fyrir
síðustu aldamót. Hinir komu vefnaðinum fyrir eða fengu vefstól lánaðann.
Skeið: Vefjarskeiðar
voru jafnan 5 kvartil á lengd. Útlendar tönnur úr járni eða látúni.
Þéttleiki var miðaður við tannafjölda á kvarteli, 60-70-80-90 og
100 á kvarteli, og skeiðin nefnd eftir því. Vefskyttan: Skyttan
var smíðuð úr harðviði, eik eða brenni. Sáust með rúllum eða keflum
niður úr botninum stutt frá endunum, en flestar voru með sléttum botni.
p3
Í skyttunni var spóluteinninn.
Flestir notuðu tréspólur. Þó sáust bæði blikkspólur og roðspólur
(úr steinbítsroði). Spólurokkur: Flestir notuðu gamla rokka
eða hjól úr þeim með spóluteini í stað snældubúnings. Spanstokkur
var hér jafnan nefndur spjálk. (Hér er teikning). Að leggja
upp: Vanar spunakonur fóru nærri um hvað leggja mætti margar álnir
úpp úr pundinu, einnig gamlir vefarar. Oftast mun hafa verið lagðar
upp 4-6 álnir úr hverju pundi af þræði, völur frádregnar.
p4
Að reikna í skeið:
Aður en rakningu lauk, var oftast ákveðið hvaða varp ætti að hafa
á voðinni. Rektist illa var gripið til þess ráðs að varpa minna.
Það er, hafa annaðhvort gisnari skeið, eða færri þræði í tönn, t.d.
2 þræði í annarrihvorri, en 3 í hinni. Talað var bæði um fyrirvaf
og ívaf. Rakningsgrind: Lang oftast nefnd rakgrind. Ekki
voru rakgrindur til nema á fáum bæjum, þó vefstaðir væru á allflestum.
Oftast farið á bæi til að rekja eða fengið rakið, þar sem grind var
til. Efst og neðst á grindina voru festir svo nefndir þollar með
hælum útúr, sem mynduðu skilið milli umferða. Nær alltaf
var rakið af hnyklum. Balbínur voru ekki notaðar hér. Fáir
notuðu rakningsspaða, nema þá helst á seinni árum, og þó fáir. Nokkrir
áttu rakningsstokk með 6 hólum. Aðrir notuðu aska, koppa eða skálar
til að láta hnyklana velta í.
p5
Rakning á rakningsgrind:
Margir rakningsmenn létu ungling líta eftir hnyklunum, að þeir færu
ekki uppúr hólfi eða íláti, og segja til, er þeir voru búnir. Flestir
vanir rakningsmenn vissu hvað hver hringur um grindina skilaði langri voð.
Oft var það 5-5 1/2-6 álnir. Var þá fljótlegt að leggja upp
ákveðinn álnafjölda. Oft var rakið á 6 þráðum, stundum færri. Leiðin
upp eða niður grindina nefndist umferð, en nokkrar umferðir voru í hverjum
feta, og fór það eftir því hvað fetagrindin var þétt tennt. En fetagrindin
var notuð til að halda þræðinum út í hæfilega breidd þegar undið var á
rifinu. Vafið var með bandspotta um hvern feta, svo hægara væri að
fylgjast með þráðafjöldanum, og fljótara að láta í fetagrindina. Oftast
var rakið neðan við síðustu umgerð, og svo ýtt uppað. Þegar búið
var að rekja og taka af grindinni, nefndist uppistaðan slanga. Var
hún með hendinni hekluð niður af grindinni. Alltaf var rakið á grind,
en ekki á vegghæla eða rúmstólpa.
p6
Hafaldagrind: Algengari
var hér hafaldafjöl en grind. Þó áttu sumir hafaldagrind. Oft
var hafaldafjölin höfð það löng, að ummálið, á lengdina, væri hæfileg lengd
fyrir hafaldsefnið. (teikning). Hafaldaefni og höföld: Mest
var notaður togþráður í höföld, þar til á seinni árum, að farið var að
nota grannt netagarn eða tvöfaldan tvist. Á neðri hafaldasköftunum
var band, sem nefnd var snúra eða vartá, svo höföldin færu ekki framaf.
Vefjarkambur: Var hér ávallt nefnd "fetagrind"
og að láta í fetagrindina, áður en undið var á rifinn, rifskaftinu var
þá stungið í skilið eða lykkjuna. Vinda á rifinn, draga í höföld
og skeið, nefnt "að festa upp".
p7
Að vinda á rifinn:
Rifskaftinu var fest við rifinn með skörðum í kringlurnar, sem hafðar
voru á rifnum til að halda við þráðinn. Var kringlunum fest með ýmsu
móti, en gæta varð þess að hafa bilið á milli þeirra jafn mikið og slöngubreiddin
í fetagrindinni, svo jafnhátt væri við þær og annarsstaðar á rifnum.
Tveir eða tvennt vatt á rifinn, annar hélt allfast í, en hinn vatt
uppá, og leit eftir að ekki hækkaði eða væri lægra við kringlurnar en annarsstaðar
á rifnum, svo ekki yrðu misslakir jaðrar. Þurfti vel að vanda það,
einkum á langri voð. Tvennt var jafnan við að draga í höföldin,
annar rétti, oft unglingur, en hinn dró í. Hnýtt var uppá 20-30 þræði,
eftir því hvað hæfilegt þótti í hvern hnút, er hnýtt var á skaftið. Svipað
var dregið í skeiðina. Flestir höfðu krók, bæði við að draga í höföld og
skeið. Jafnan var einn þráður í hafaldi, en 2-4 þræðir, oftast
þó 3, í hverja tönn á skeiðinni.
p8
Að hnýta á skaft:
Hafðar voru 3 snúrur úr fremra skaftinu, sem lágu yfir bómuna, og
undust uppá framrifinn. Voru þær svo teknar frá þegar búið var að vefa
það langt að 1-2 brögð af voðinni næði um rifinn. Uppbinding:
Uppbinding eða uppsnúrun var með ýmsu móti, eftir því hvort ofið
var einskefta, vaðmál (vaðmálsvend), salon eða annað. Að
draga fyrir: Hver einn ívafsþráður var nefndur fyrirdráttur. Hverjum
ívafsþræði var ýtt frá voðinni, nálægt miðju með einum fingri 4-6 þuml.
um leið og skilið var stigið. Var það nefnt "að gefa í".
Hæfilegt og jafnt áhersli varð að vera á ívafinu, svo jaðrar yrðu
jafnir og ígjöf jöfn. Væri ígjöf lítil eða áhersli mikið, vildi fremur
vefast saman. Varð þá að færa spjálkina oftar. Hver einstök vinding
uppá rifinn nefndist "færa" og var nefnt að færa.
p9
Að fella vef: Nefnt
var að fella vefinn eða ljúka við vefinn. Afvikurnar voru notaðar til að
þræða með bætur, stoppa göt, og gera tásauma á roðskó ofl. Þóf:
Voðin var þvegin úr heitu vatni. Síðan færð í bala og farið
með hana út, þar sem hún var undin. Var hún þá jafnan lögð þreföld,
og spýtum eða stöfum stungið í lykkjurnar til endanna, og svo snúið uppá,
þar til hún var talin hæfilega rök. Síðan færð til baðstofu, þar
sem þófararnir tóku við, venjulega heimafólk, karlar og konur. Jafnan
var þæft undir fótum, á baðstofugólfi eða lofti. Tvisvar til þrisvar
var voðin aðgætt og hrist upp, því ekki mátti ofþæfa, þá fór voðin í brygður.
Jafnan munu þófararnir hafa fengið aukakaffi og þá oftast bita með.
Að þófinu loknu var voðin undin uppá fjöl, oft rúmfjöl. Var
hún þá teygð og sléttuð eftir því sem hægt var. Síðan sett undir
farg, t.d. þunga kistu.
p10
Vefnaðarsýnishorn:
Því miður mun nú vera fremur lítið til af gömlum vefnaði hér um slóðir.
Tvær gamlar ábreiður, sem hér voru til, salonsofnar, fékk Ragnar
Ásgeirsson fyrir Byggðasafn Ísafjarðar, fyrir nokkrum árum. En sjái
ég eitthvað af því tagi, mun ég að sjálfsögðu beina því til Þjóðminjasafnsins,
þó síðar verði.
Questionnaire
Record type