Tóvinna
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1889)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1532
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr.1532
p1
Ull og tóvinna 4.
Af voðum þeim, sem spurt er um í þessarri skrá, þekki ég aðeins
3 gerðir, þ.e. vaðmál, einskeftu og klæðisvend. Orðið klæðisvend
var í þessu tilfelli notað bæði sem lýsingarorð og nafnorð. Hver
um sig þessarra voða getur verið úr eintómri ull (alullarvoð), eintómu
vefjargarni eða vefjargarni og ull. Var garnið þá venjulega haft
í uppistöðuna, en ullin í fyrirvafið. Efni voðar segir ekkert til
um það hverskonar voð þetta er. Vendin sker algjörlega úr um það.
Hinsvegar voru voðir, einkum vaðmál, stundum kenndar við efnið, sem
í þeim var eða í hvað þær voru ætlaðar. T.d. þelvaðmál, sem unnið
var úr tómu þeli, og ætlað í spariföt kvenna og karla, og þá oft kölluð
sparifatavaðmál. Oftast voru þau unnin úr hvítu ullarþeli, vaðmálið hellulitað
áður en saumað var úr því. Togvaðmál var kallað vaðmál, sem að mestu
eða öllu var unnið úr togi, haft í hversdagsföt karla, venjulega grá- eða
móleitt að lit, oftast var bæði þráður og fyrirvaf tvinnað (tvöfalt), og
fyrir kom að annar þátturinn var hvítur, hinn svartur. Sá litur var
kallaður sprengt eða sprengdur. Þá voru vaðmál unnin úr ull upp með
öllu saman, eins og það var orðað (óofanaftekinni ull), sem höfð voru í
undirrekkvoðir, hversdagsföt kvenna og nærföt karla. Rekkvoðirnar
voru hvítar, kvenfötin sauðsvört eða lituð svört, karlnærföt grá, annaðhvort
sauðgrá eða indigólituð ull kembd saman við hvíta ull. Kvenfólk var
í prjónuðum nærfötum. Í yfirrekkvoðir var garn haft í uppistöðu,
ull í fyrirvaf, og ýmist haft vaðmál eða einskefta. Eftir að farið
var að vefa garn í garn, eins og það var kallað, þegar vefjargarn var bæði
í uppistöðu og fyrirvafi, var það oft haft í yfirrekkvoðir, en þá voru
það ekki lengur kallaðar rekkvoðir heldur
p2
lök. Þá var
garn í garn og haft í milliskyrtur, oftast annaðhvort röndótt eða brúnt
á lit. Sjálfsagt hefur garn í garn verið notað í fleirri flíkur,
þó ekki geti ég munað það með vissu. Röndótt einskefta var
höfð í milliskyrtur, millipils, telpnakjóla, svuntur ofl. Klæðisvend
var einungis ofin úr góðri ull, enda höfð í spariföt karla og kvenna, lituð
dökkum lit. Ekki man ég eftir að ofið væri í segl, tjöld,
poka eða skyrsíur. Ég sá hvorki segl eða tjöld úr öðru efni en striga.
Pokar komu utanum kornmatinn úr kaupstaðnum. Fyrsta skyrsían,
sem ég sá var prjónuð, ég held úr hvítu vorullartogi. Annars var
gisið léreft eða jafi, eftir að hann fór að fást í verslunum, haft í skyrsíur.
Kastpils og kastsvuntur, er svo var kallað, voru saumuð úr
pokum. Annars voru uppgjafaflíkur, sem ekki þóttu hæfar til annars, hafðar
til að vera í við mjaltir og önnur óhreinleg störf. Ekki veit ég
til að gjarðir væru ofnar í vefstað. Þær voru venjulegast brugðnar.
Brugðningu, svo og kembingu og spuna, bæði á hrosshár og togi í gjarðir
og reiptögl, hefi ég áður lýst, man ekki fyrir víst hvort það var í svorum
við spurningaskrá frá Þjóðminjasafninu eða í bréfi til Orðabókar Háskólans.
Hefi lengi verið í bréfasambandi við báðar þessar stofnanir, og man
ekki alltaf hvað ég hefi skrifað hvorri. Spjaldofnum sokkaböndum
man ég eftir. Og einu sinni eða tvisvar sá ég spjaldofið, en hvernig
vefarinn bjó til skilið eða sló vefinn man ég ekki. Ekki er mér kunnugt
um hundshár væri notað til neins. En einn mann þekkti ég. Hann
var á Suðurnesjum,sem lét vinna búkhár af hestum í sjóvettlinga handa sér.
Nr.1532
p1
Ull og tóvinna 4.
Af voðum þeim, sem spurt er um í þessarri skrá, þekki ég aðeins
3 gerðir, þ.e. vaðmál, einskeftu og klæðisvend. Orðið klæðisvend
var í þessu tilfelli notað bæði sem lýsingarorð og nafnorð. Hver
um sig þessarra voða getur verið úr eintómri ull (alullarvoð), eintómu
vefjargarni eða vefjargarni og ull. Var garnið þá venjulega haft
í uppistöðuna, en ullin í fyrirvafið. Efni voðar segir ekkert til
um það hverskonar voð þetta er. Vendin sker algjörlega úr um það.
Hinsvegar voru voðir, einkum vaðmál, stundum kenndar við efnið, sem
í þeim var eða í hvað þær voru ætlaðar. T.d. þelvaðmál, sem unnið
var úr tómu þeli, og ætlað í spariföt kvenna og karla, og þá oft kölluð
sparifatavaðmál. Oftast voru þau unnin úr hvítu ullarþeli, vaðmálið hellulitað
áður en saumað var úr því. Togvaðmál var kallað vaðmál, sem að mestu
eða öllu var unnið úr togi, haft í hversdagsföt karla, venjulega grá- eða
móleitt að lit, oftast var bæði þráður og fyrirvaf tvinnað (tvöfalt), og
fyrir kom að annar þátturinn var hvítur, hinn svartur. Sá litur var
kallaður sprengt eða sprengdur. Þá voru vaðmál unnin úr ull upp með
öllu saman, eins og það var orðað (óofanaftekinni ull), sem höfð voru í
undirrekkvoðir, hversdagsföt kvenna og nærföt karla. Rekkvoðirnar
voru hvítar, kvenfötin sauðsvört eða lituð svört, karlnærföt grá, annaðhvort
sauðgrá eða indigólituð ull kembd saman við hvíta ull. Kvenfólk var
í prjónuðum nærfötum. Í yfirrekkvoðir var garn haft í uppistöðu,
ull í fyrirvaf, og ýmist haft vaðmál eða einskefta. Eftir að farið
var að vefa garn í garn, eins og það var kallað, þegar vefjargarn var bæði
í uppistöðu og fyrirvafi, var það oft haft í yfirrekkvoðir, en þá voru
það ekki lengur kallaðar rekkvoðir heldur
p2
lök. Þá var
garn í garn og haft í milliskyrtur, oftast annaðhvort röndótt eða brúnt
á lit. Sjálfsagt hefur garn í garn verið notað í fleirri flíkur,
þó ekki geti ég munað það með vissu. Röndótt einskefta var
höfð í milliskyrtur, millipils, telpnakjóla, svuntur ofl. Klæðisvend
var einungis ofin úr góðri ull, enda höfð í spariföt karla og kvenna, lituð
dökkum lit. Ekki man ég eftir að ofið væri í segl, tjöld,
poka eða skyrsíur. Ég sá hvorki segl eða tjöld úr öðru efni en striga.
Pokar komu utanum kornmatinn úr kaupstaðnum. Fyrsta skyrsían,
sem ég sá var prjónuð, ég held úr hvítu vorullartogi. Annars var
gisið léreft eða jafi, eftir að hann fór að fást í verslunum, haft í skyrsíur.
Kastpils og kastsvuntur, er svo var kallað, voru saumuð úr
pokum. Annars voru uppgjafaflíkur, sem ekki þóttu hæfar til annars, hafðar
til að vera í við mjaltir og önnur óhreinleg störf. Ekki veit ég
til að gjarðir væru ofnar í vefstað. Þær voru venjulegast brugðnar.
Brugðningu, svo og kembingu og spuna, bæði á hrosshár og togi í gjarðir
og reiptögl, hefi ég áður lýst, man ekki fyrir víst hvort það var í svorum
við spurningaskrá frá Þjóðminjasafninu eða í bréfi til Orðabókar Háskólans.
Hefi lengi verið í bréfasambandi við báðar þessar stofnanir, og man
ekki alltaf hvað ég hefi skrifað hvorri. Spjaldofnum sokkaböndum
man ég eftir. Og einu sinni eða tvisvar sá ég spjaldofið, en hvernig
vefarinn bjó til skilið eða sló vefinn man ég ekki. Ekki er mér kunnugt
um hundshár væri notað til neins. En einn mann þekkti ég. Hann
var á Suðurnesjum,sem lét vinna búkhár af hestum í sjóvettlinga handa sér.
Questionnaire
Record type