Tóvinna
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1890)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1481
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1481
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Það sem hér kann að verða skráð eru aðeins
ófullkomnar endurminningar 10 ára drengs. Lætur því að líkum að lítið
verði á þeim að græða. En á æskuheimili hans var vefstóll og allmikið
ofið, og þaðan stafa þeir fróðleiksmolar, ef nokkrir verða, sem hér kunna
að koma fram. Ekki verður skeytt um að taka spurningarnar
fyrir í þeirri röð sem þær eru settar fram í skránni, enda fæstum þeirra
svarað svo viðhlýtandi geti talist. Voðum var yfirleitt gefið
nafn eftir áferðinni, vendunni. Helstu gerðir vendu voru: vaðmálsvenda,
klæða- eða klæðisvenda. Dúkvenda, vormelsdúksvenda og hringavefnaður.
Vendan fékkst með því hvernig dregið var í höföldin og skammelin
síðan troðin á sinn sérstaka hátt fyrir hverja vendu. Voðin gekk
fljótast fram á vaðmálsvendu, gefið í af ívafinu og eitt högg látið nægja
með skeiðarslaginu. Klæðisvendan var eitthvað seinofnari, en áferðin
varð sléttari og fínlegri á voðinni. Seinlegast þótti að vefa vormeldúk.
Skilin voru frábrugðin, minna gefið í, en voðin barin mjög saman.
p2
Vormeldúkur hafði
allmjög öðruvísi áferð, en t.d. vaðmál og þoldi lengur slit, var notaður
í yfirhafnir karla, ferðabuxur osfrv., skjólgóður og varðist vatni furðu
vel. Vaðmál sem nota átti í utanyfirföt, var oftast með sauðalitum,
stundum röndótt eða smárúðótt, svart, grátt, mórautt á víxl. Hvítt
eða ólitað vaðmál var notað í nærföt, skyrtur, buxur, ennfremur í rekkjuvoðir,
oft framborið sem "rekkjoðir", til að leggja á, þ.e. ofan á undirsænginni,
en ofaná reyndu flestir að eiga línlak. Stundum var fínna vaðmál
unnið í skyrturnar og sumar kvenflíkur. Ábreiður á rúm, voru jafnaðarlega
ofnar hringavefnaði og í 2 litum, stórrúðóttar. Sama efni var einnig
notað í Þverpoka, þeir voru litlir, lítið lengri en hnakktaska, enda notaðir
svipað, bundnir við hnakk. Opið var á miðri hliðinni, oft reimað
saman. Þá var vaðmál notað til þess að klæða með melreiðingsdýnur,
þeim megin sem snéri að bakinu, en aflóga rúmábreiður til að klæða með
utan klakktorfurnar, sem einnig voru úr melrótum. En á seinni árum
reiðinganna kom pokastrigi í stað vaðmáls.
p3
Tvistur, tvisttau:
Allmikið var keypt og ofið úr bómullargarni, tvisti. Hvítu
og marglitu. Úr hvítu garni var ofið í línlök, koddaver, borðdúka
ofl., svo sem þerrur. Úr mislitu með margvíslegu mynstri: röndótt,
teinótt, rúðótt, tíglótt efni í: milliskyrtur,svuntur, sængurver ofl. Einnig
var oft ofið saman ull og tvist, þannig að uppistaðan var tvistur, en ívafið
ullarþráður. Á öllum tvistvefnaði mun hafa verið höfð hin svonefnda
dúkvenda. Þessi samsteypa á ull og tvisti var m.a. notuð í vinnuföt
karla, sem og millipils kvenna. Ekki er mér vel ljóst hvaða gerð
vefnaðar, og hversvegna, var kölluð einskefta. Máske hefur aðeins
verið notað eitt skilskaft í uppistöðu vefsins, í stað tveggja venjulega
og voðin látin taka nafn af því? Mynstur eða fyrirmynd fyrir vefarann,
þegar hann dró í höföld og skeið, var þannig gert að þræðir úr efni því
er þá skyldi vefa, voru undnir upp á lítið spjald í þeirri röð og fyrirkomulagi,
eins og þeir áttu að koma fram á voðinni. Þurfti við þetta aðgæslu
fyrst og fremst þegar rakið var á rakgrindina.
p4
Litun úr innlendum
efnum var nálega úr sögunni þegar kom fram yfir aldamótin síðustu. Var
þá farin að koma í verslanir litur í smábréfum er þótti handhægur. Enda
um marga liti að velja. En áður voru einkum 2 litir innfluttir notaðir,
hellulitur svartur og indigólitur blár. En sumt eldra fólk gerði
á þeim eingan mun, aðeins blár litur, þó raunverulega væri um svart að
ræða. DÖkkklætt fólk var kallað bláklætt, samanber blámaður=svertingi.
Mest notaðir innlendir litir voru: mosalitur, en hann var fenginn
úr skóf, sem vex sumsstaðar í klettum, en þó oftar í stórgrýttum urðum.
Er fallega móbrúnn. Mjög notaður á sokka. Sortulitur er búinn
til með því að sjóða saman blöð af sortulyngi og sortu, en hún fæst í botninum
á alldjúpum pyttum, nefndir sortupyttir. Hefur þarna verkað saman barkandi
efni úr lynginu og járnsambönd og máske fleirri efni í sortunni. Grænn
litur fékkst með því að sverfa eða klippa niður eir og kopar ofan í kúahland,
en lítið mun sá litur hafa verið notaður. Álún þótti festa lit á
ull og bandi. En ekki vissi ég hvernig það var notað.
p5
Spjaldvefnaði kann
ég ekki að lýsa. Að vísu sá ég í æsku gamla konu vefa, að því líkt
telja má slíkan vefnað. Hún óf sokkabönd, axlabönd. Fyrir brön mittislinda
osfrv., en þetta voru mjóir renningar varla meir en 3-4 cm. á breiddina.
Uppistaðan var dregin gegnum göt á stinnum spjöldum, sem ekki voru
stærri en svo sem hálft spil. Hún brá lykkjunni ofan fyrir tána og
stóð á, en hélt á móti með vinstri hendi. Ívafið var undið upp á
prjón, en skilið gert með því að snúa spjöldunum og ívafinu þrýst að með
mjög þunnri spýtu eða jafnvel hnífsbakka. Mér er ljóst að á þessarri
lýsingu er lítið og raunar ekkert að græða, því ekki yrði spjaldofið eftir
henni. En á þeim aldursárum var ég ekki athugull á það sem fyrir
augun bar, síst á það, er mér fannst aðeins tilheyra kvenfólki eða jafnvel
kerlingum einum. Og kann ég ekki annað frá þessari vefnaðargerð að
segja og má vel vera hún sé týnd með öllu, og líklega aldrei verið algeng.
p6
Um þær gerðir vefnaðar,
sem nefndar eru Salún, glitvefnaður, krossvefnaður eða flos, kann ég ekki
neitt frá að segja. Orðið "fótvefnaður" hefi ég ekki heyrt
sem að vísu sannar ekki neitt. Orðin brekán og ábreiða virtust mér
tákna nákvæmlega sama hlut, þ.e. yfirbreiðslu á svefnrúm. En síðar
er farið að tala um rúmteppi, sem er kannske komið úr dönsku, enda sjaldnast
heimaunnið. Gjarðir, þ.e. reiðgjarðir, klifbergjarðir, vissi ég
ekki til að ofnar væru á vefstól. Efni í þær var venjulega allskonar
úrgangsull, tog, kviðarull, illhærur og garðaló. Þetta efni var samkembt
í togkömbum, síðan lyppað í höndum og snúið upp á eða spunnið á halasnældu.
Tvinnað og bandið síðan rakið niður í þá lengd að fullgerð væri reiðgjörðin,
hálf önnur alin, en klifberagjörð ein alin. Gjörðin var brugðin,
þ.e. einskonar vefnaður. Skil var gert með þumalfingri inn í miðju
á rakningnum, ysti þráður dreginn í gegnum skilið, og færðist sá þráður
yfir á hinn helminginn. Svo var farið eins að hinu megin, og þannig
áfram uns lokið var. Stundum voru mislitir þræðir á jöðrum þegar
byrjað var. Komu þá fram oddar.
p7
Hrosshár var að mestu
notað til reipagerðar, síðar varð það söluvara. Taglhárið, sem oftast
var langt var táið sundur með fingrunum. Faxhárið kembt í aflóga
ullarkömbum. Kembingin eða táingin var látin falla í hrúgu fyrir
fótum mannsins. Þegar hrúgun þótti hæfilega stór var hún vafin í
vindil. Spunnið þannig að bor á skafti var stungið gegnum miðjan
vindilinn, fest á rúmbrík. Spunamaður kom svo með halasnældu festi
krók hennar í enda vindilsins og lyppaði fram úr vindlinum með vinstri
hendi, en snéri upp á með því að velta snældunni í hægri hönd. Þegar
þannig hafði verið snúið upp á hæfilega langan enda, var honum vafið um
snælduhalann, og síðan haldið áfram. Hrosshársband var ætíð tvinnað.
Til var að hrosshár væri spunnið á rokk. Hrosshár var notað
í þvögur, en ekki vissi ég hvernig þær voru tilbúnar. Ég heyrði og
talað um að skyrsíur úr taglhári, og veit ekki um aðferðina að búa þær
til Þvögurnar voru einkum notaðar við þvott á tréílátum, ókostur
var að hár losnuðu úr þeim. Ekki vissi ég til að ull og hrosshár
væri kembt saman. Hundshár held ég enginn hafi notað.
p8
Skólar, námskeið:
Sumir kvennaskólar hafa mjög góða kennslu í vefnaði. Ég hefi
séð stúlkur koma með fagra muni sem þær höfðu unnið og ofið þar, jafnvel
vandasaman myndvefnað. En þar með var sagan öll. Mjög fáar
stúlkur og engin sem ég þekki, hefir haft aðstöðu til þess að eignast vefstól,
né tækifæri og tíma til að stunda og nota þessa kunnáttu. Námskeið í vefnaði
munu vera fátíð, sú þau annars til. Nauðsyn krafði þess áður að vefnaður
væri stundaður. Og þó þröngar væru baðstofurnar mátti í ótrúlega
mörgum sjá vefstól á miðju gólfi, þegar kom fram á útmánuði, enda kunnu
þá margir að vefa. Þetta tók að breytast úr aldamótum. Tekið
var að senda ull til vinnslu í voðir, í norskar ullar verksmiðjur, sem
einnig tóku ullartuskur. En brátt tóku íslenskar verksmiðjur við
þessu hlutverki. Kembing ullar lagðist niður. Ullin var unnin
í lopa í verksmiðjum. Rokkar lögðust niður, en handspunavélar komu
í þeirra stað. Nú eru þær nálega horfnar, en ullin unnin í band í
verksmiðjum eða bandið keypt eftir hendinni. Ullarvinnan er horfin
úr sveitum, nema ef prjónaðir eru hálfsokkar og lopapeysur.
p9
Þegar ég nú lít yfir
spurningaskrá þjóðháttaskráningar Þjóðminjasafnsins nr. 18, og ber saman
við svör þau, er ég hefi fest á pappír, verður mér alltof vel ljóst hve
ofurlitlu er svarað af því sem spurt er um. Í svörunum er raunar
ekki annað en það sem allir vita, en flestum ósvarað. Þarf ég því
mjög á því að halda að forráðamönnum þessarar starfsemi líti viðleitni
mína að svara spurningunum sömu velvildaraugum og hin önnur svör mín við
spurningum, sem mér hafa áður verið sendar, og ég leitast við að svara.
En að þessu sinni er svörunum svo áfátt, að telja má nálega sem ósvarað.
Orsökin er einkum sú að starfsgreinin, sem hér um ræðir, er að því
segja má, utan við æfistarf mitt, er teljast verður landbúnaður. Vefnað
sá ég í æsku, en lærði ekki, og eftir að ég komst verulega til vits og
ára var hann nálega horfinn með öllu úr þeim sveitum, þar sem ég var kunnugur.
Er þetta m.a. orsökin að fáfræði minni á þessu efni. Orðlengi
ekki meira um þetta.
Nr. 1481
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Það sem hér kann að verða skráð eru aðeins
ófullkomnar endurminningar 10 ára drengs. Lætur því að líkum að lítið
verði á þeim að græða. En á æskuheimili hans var vefstóll og allmikið
ofið, og þaðan stafa þeir fróðleiksmolar, ef nokkrir verða, sem hér kunna
að koma fram. Ekki verður skeytt um að taka spurningarnar
fyrir í þeirri röð sem þær eru settar fram í skránni, enda fæstum þeirra
svarað svo viðhlýtandi geti talist. Voðum var yfirleitt gefið
nafn eftir áferðinni, vendunni. Helstu gerðir vendu voru: vaðmálsvenda,
klæða- eða klæðisvenda. Dúkvenda, vormelsdúksvenda og hringavefnaður.
Vendan fékkst með því hvernig dregið var í höföldin og skammelin
síðan troðin á sinn sérstaka hátt fyrir hverja vendu. Voðin gekk
fljótast fram á vaðmálsvendu, gefið í af ívafinu og eitt högg látið nægja
með skeiðarslaginu. Klæðisvendan var eitthvað seinofnari, en áferðin
varð sléttari og fínlegri á voðinni. Seinlegast þótti að vefa vormeldúk.
Skilin voru frábrugðin, minna gefið í, en voðin barin mjög saman.
p2
Vormeldúkur hafði
allmjög öðruvísi áferð, en t.d. vaðmál og þoldi lengur slit, var notaður
í yfirhafnir karla, ferðabuxur osfrv., skjólgóður og varðist vatni furðu
vel. Vaðmál sem nota átti í utanyfirföt, var oftast með sauðalitum,
stundum röndótt eða smárúðótt, svart, grátt, mórautt á víxl. Hvítt
eða ólitað vaðmál var notað í nærföt, skyrtur, buxur, ennfremur í rekkjuvoðir,
oft framborið sem "rekkjoðir", til að leggja á, þ.e. ofan á undirsænginni,
en ofaná reyndu flestir að eiga línlak. Stundum var fínna vaðmál
unnið í skyrturnar og sumar kvenflíkur. Ábreiður á rúm, voru jafnaðarlega
ofnar hringavefnaði og í 2 litum, stórrúðóttar. Sama efni var einnig
notað í Þverpoka, þeir voru litlir, lítið lengri en hnakktaska, enda notaðir
svipað, bundnir við hnakk. Opið var á miðri hliðinni, oft reimað
saman. Þá var vaðmál notað til þess að klæða með melreiðingsdýnur,
þeim megin sem snéri að bakinu, en aflóga rúmábreiður til að klæða með
utan klakktorfurnar, sem einnig voru úr melrótum. En á seinni árum
reiðinganna kom pokastrigi í stað vaðmáls.
p3
Tvistur, tvisttau:
Allmikið var keypt og ofið úr bómullargarni, tvisti. Hvítu
og marglitu. Úr hvítu garni var ofið í línlök, koddaver, borðdúka
ofl., svo sem þerrur. Úr mislitu með margvíslegu mynstri: röndótt,
teinótt, rúðótt, tíglótt efni í: milliskyrtur,svuntur, sængurver ofl. Einnig
var oft ofið saman ull og tvist, þannig að uppistaðan var tvistur, en ívafið
ullarþráður. Á öllum tvistvefnaði mun hafa verið höfð hin svonefnda
dúkvenda. Þessi samsteypa á ull og tvisti var m.a. notuð í vinnuföt
karla, sem og millipils kvenna. Ekki er mér vel ljóst hvaða gerð
vefnaðar, og hversvegna, var kölluð einskefta. Máske hefur aðeins
verið notað eitt skilskaft í uppistöðu vefsins, í stað tveggja venjulega
og voðin látin taka nafn af því? Mynstur eða fyrirmynd fyrir vefarann,
þegar hann dró í höföld og skeið, var þannig gert að þræðir úr efni því
er þá skyldi vefa, voru undnir upp á lítið spjald í þeirri röð og fyrirkomulagi,
eins og þeir áttu að koma fram á voðinni. Þurfti við þetta aðgæslu
fyrst og fremst þegar rakið var á rakgrindina.
p4
Litun úr innlendum
efnum var nálega úr sögunni þegar kom fram yfir aldamótin síðustu. Var
þá farin að koma í verslanir litur í smábréfum er þótti handhægur. Enda
um marga liti að velja. En áður voru einkum 2 litir innfluttir notaðir,
hellulitur svartur og indigólitur blár. En sumt eldra fólk gerði
á þeim eingan mun, aðeins blár litur, þó raunverulega væri um svart að
ræða. DÖkkklætt fólk var kallað bláklætt, samanber blámaður=svertingi.
Mest notaðir innlendir litir voru: mosalitur, en hann var fenginn
úr skóf, sem vex sumsstaðar í klettum, en þó oftar í stórgrýttum urðum.
Er fallega móbrúnn. Mjög notaður á sokka. Sortulitur er búinn
til með því að sjóða saman blöð af sortulyngi og sortu, en hún fæst í botninum
á alldjúpum pyttum, nefndir sortupyttir. Hefur þarna verkað saman barkandi
efni úr lynginu og járnsambönd og máske fleirri efni í sortunni. Grænn
litur fékkst með því að sverfa eða klippa niður eir og kopar ofan í kúahland,
en lítið mun sá litur hafa verið notaður. Álún þótti festa lit á
ull og bandi. En ekki vissi ég hvernig það var notað.
p5
Spjaldvefnaði kann
ég ekki að lýsa. Að vísu sá ég í æsku gamla konu vefa, að því líkt
telja má slíkan vefnað. Hún óf sokkabönd, axlabönd. Fyrir brön mittislinda
osfrv., en þetta voru mjóir renningar varla meir en 3-4 cm. á breiddina.
Uppistaðan var dregin gegnum göt á stinnum spjöldum, sem ekki voru
stærri en svo sem hálft spil. Hún brá lykkjunni ofan fyrir tána og
stóð á, en hélt á móti með vinstri hendi. Ívafið var undið upp á
prjón, en skilið gert með því að snúa spjöldunum og ívafinu þrýst að með
mjög þunnri spýtu eða jafnvel hnífsbakka. Mér er ljóst að á þessarri
lýsingu er lítið og raunar ekkert að græða, því ekki yrði spjaldofið eftir
henni. En á þeim aldursárum var ég ekki athugull á það sem fyrir
augun bar, síst á það, er mér fannst aðeins tilheyra kvenfólki eða jafnvel
kerlingum einum. Og kann ég ekki annað frá þessari vefnaðargerð að
segja og má vel vera hún sé týnd með öllu, og líklega aldrei verið algeng.
p6
Um þær gerðir vefnaðar,
sem nefndar eru Salún, glitvefnaður, krossvefnaður eða flos, kann ég ekki
neitt frá að segja. Orðið "fótvefnaður" hefi ég ekki heyrt
sem að vísu sannar ekki neitt. Orðin brekán og ábreiða virtust mér
tákna nákvæmlega sama hlut, þ.e. yfirbreiðslu á svefnrúm. En síðar
er farið að tala um rúmteppi, sem er kannske komið úr dönsku, enda sjaldnast
heimaunnið. Gjarðir, þ.e. reiðgjarðir, klifbergjarðir, vissi ég
ekki til að ofnar væru á vefstól. Efni í þær var venjulega allskonar
úrgangsull, tog, kviðarull, illhærur og garðaló. Þetta efni var samkembt
í togkömbum, síðan lyppað í höndum og snúið upp á eða spunnið á halasnældu.
Tvinnað og bandið síðan rakið niður í þá lengd að fullgerð væri reiðgjörðin,
hálf önnur alin, en klifberagjörð ein alin. Gjörðin var brugðin,
þ.e. einskonar vefnaður. Skil var gert með þumalfingri inn í miðju
á rakningnum, ysti þráður dreginn í gegnum skilið, og færðist sá þráður
yfir á hinn helminginn. Svo var farið eins að hinu megin, og þannig
áfram uns lokið var. Stundum voru mislitir þræðir á jöðrum þegar
byrjað var. Komu þá fram oddar.
p7
Hrosshár var að mestu
notað til reipagerðar, síðar varð það söluvara. Taglhárið, sem oftast
var langt var táið sundur með fingrunum. Faxhárið kembt í aflóga
ullarkömbum. Kembingin eða táingin var látin falla í hrúgu fyrir
fótum mannsins. Þegar hrúgun þótti hæfilega stór var hún vafin í
vindil. Spunnið þannig að bor á skafti var stungið gegnum miðjan
vindilinn, fest á rúmbrík. Spunamaður kom svo með halasnældu festi
krók hennar í enda vindilsins og lyppaði fram úr vindlinum með vinstri
hendi, en snéri upp á með því að velta snældunni í hægri hönd. Þegar
þannig hafði verið snúið upp á hæfilega langan enda, var honum vafið um
snælduhalann, og síðan haldið áfram. Hrosshársband var ætíð tvinnað.
Til var að hrosshár væri spunnið á rokk. Hrosshár var notað
í þvögur, en ekki vissi ég hvernig þær voru tilbúnar. Ég heyrði og
talað um að skyrsíur úr taglhári, og veit ekki um aðferðina að búa þær
til Þvögurnar voru einkum notaðar við þvott á tréílátum, ókostur
var að hár losnuðu úr þeim. Ekki vissi ég til að ull og hrosshár
væri kembt saman. Hundshár held ég enginn hafi notað.
p8
Skólar, námskeið:
Sumir kvennaskólar hafa mjög góða kennslu í vefnaði. Ég hefi
séð stúlkur koma með fagra muni sem þær höfðu unnið og ofið þar, jafnvel
vandasaman myndvefnað. En þar með var sagan öll. Mjög fáar
stúlkur og engin sem ég þekki, hefir haft aðstöðu til þess að eignast vefstól,
né tækifæri og tíma til að stunda og nota þessa kunnáttu. Námskeið í vefnaði
munu vera fátíð, sú þau annars til. Nauðsyn krafði þess áður að vefnaður
væri stundaður. Og þó þröngar væru baðstofurnar mátti í ótrúlega
mörgum sjá vefstól á miðju gólfi, þegar kom fram á útmánuði, enda kunnu
þá margir að vefa. Þetta tók að breytast úr aldamótum. Tekið
var að senda ull til vinnslu í voðir, í norskar ullar verksmiðjur, sem
einnig tóku ullartuskur. En brátt tóku íslenskar verksmiðjur við
þessu hlutverki. Kembing ullar lagðist niður. Ullin var unnin
í lopa í verksmiðjum. Rokkar lögðust niður, en handspunavélar komu
í þeirra stað. Nú eru þær nálega horfnar, en ullin unnin í band í
verksmiðjum eða bandið keypt eftir hendinni. Ullarvinnan er horfin
úr sveitum, nema ef prjónaðir eru hálfsokkar og lopapeysur.
p9
Þegar ég nú lít yfir
spurningaskrá þjóðháttaskráningar Þjóðminjasafnsins nr. 18, og ber saman
við svör þau, er ég hefi fest á pappír, verður mér alltof vel ljóst hve
ofurlitlu er svarað af því sem spurt er um. Í svörunum er raunar
ekki annað en það sem allir vita, en flestum ósvarað. Þarf ég því
mjög á því að halda að forráðamönnum þessarar starfsemi líti viðleitni
mína að svara spurningunum sömu velvildaraugum og hin önnur svör mín við
spurningum, sem mér hafa áður verið sendar, og ég leitast við að svara.
En að þessu sinni er svörunum svo áfátt, að telja má nálega sem ósvarað.
Orsökin er einkum sú að starfsgreinin, sem hér um ræðir, er að því
segja má, utan við æfistarf mitt, er teljast verður landbúnaður. Vefnað
sá ég í æsku, en lærði ekki, og eftir að ég komst verulega til vits og
ára var hann nálega horfinn með öllu úr þeim sveitum, þar sem ég var kunnugur.
Er þetta m.a. orsökin að fáfræði minni á þessu efni. Orðlengi
ekki meira um þetta.
Questionnaire
Record type