Tóvinna
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1912)
Object-related numbers
Museumnumber a: 6090
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 6090
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Því miður er ég ekki mjög fróð um vefnað,
þó var vefstóll heima í uppvexti mínum, og æfinlega ofnar 2 eða fleirri
voðir á vetri. Stundum teknar voðir eða voðaefni af öðrum bæjum.
Foreldrar mínir ófu bæði og fleirri, jafnvel ég kunni ofurlítið að
vefa í þá tíð, en ég var ekki hneigð fyrir starfið, og hef aldrei ofið
neitt síðan, enda óvíða vefstólar til nú orðið þar sem ég þekki til. Ekki
á ég nokkurt snifsi til af heimaofnum dúk eða nokkurt klæði, því miður.
Ekki man ég eftir að voðum væri beinlínis gefið sérstök nöfn
eftir því sem átti að sauma úr þeim. Já, það var örugglega ákveðið
álnatal í hvern hlut og lengd voðar oft í samræmi við það, en oft voru
voðir ofnar, sem áttu að geymast og grípa þá til þeirra eftir þörfum.
Einskifta: Það sem algengast var að vefa, og mest notað var
einskifta. Við heima í Árnessýslu, þar sem ég þekkti til, nefndum þetta
einskiftu, en ekki einskeftu, svo ég held ég nefni það svo.
Fyrir utan einskeftu, sem ýmist hafði útlent garn að uppistöðu eða ullarþráð
heimaspunninn, en heima var ívafið ævinlega ullar einspuna og þá ævinlega
unnin úr ofanaftekinni ull. Ég hef oft séð dúka eða föt og gluggatjöld
saumuð úr dúkum eða voðum úr algarni. Mig minnir að útlenda garnið,
sem haft var í voðirnar væri af sumum nefndur tvistur.
p2
Einskeftu dúkar voru
mismunandi að lit, stundum langröndóttir og ívafið líka mislitt. Þá
urðu til köflóttir eða teinóttir dúkar, ýmist voru þá notaðir sauðalitirnir
eða þá unnir úr litaðri ull, svo var þá keypt mislitt garn, ef dúkurinn
átti að verða köflóttur eða teinóttur. Þessir dúkar voru hafðir í milliskyrtur
og millipils, en stundum voru millipilsin einlit með randabekk neðarlega
á flíkinni. Þá var mælt út hve mikið fór í millipils, og svo ofinn
randabekkur neðst eða það sem áætlað var að væri nærri neðst á pilsinu.
Svo var einskefta notuð í krakkakjóla og buxur á yngri drengi, undirlök
í rúm og brekán. Svo í pils handa fulltíða kvenfólki, og margskonar
utanyfirföt, úlpur, reiðföt og kápur á yngr börn. En sjöl eða hyrnur
hef ég aldrei séð heimaunnin öðruvísi en prjónuð eða hekluð. Sparisjöl
voru útlend. Gamlar konur gengu stundum með heimaunnar einskeftusvuntur,
en mjög var það farið að leggjast af þegar éf fór að muna eftir mér. Ekki
hef ég séð skyrsíur úr heimaofnu efni, og mjög lítið var um að einskefta
væri höfð í sængurver, en þó hef ég séð það fyrir langa löngu.
Efni í poka eða tjöld var ekki unnið heima hjá mér. Nei, dúkar heima
voru aldrei sendir burt til litunar. Ekki man ég til þess.
Vaðmál: Mig minnir að ullarþráður og ívaf úr ull væri ævinlega
notað í vaðmál, oftast var það með sauðalitunum, en þó var litað svart
það efni, sem fara átti í karlmannaföt, sem notuð voru sem spariföt. Það
var litað í stórum potti úr útlendum
p3
lit. Man ekki
eftir að hafa séð peysuföt eða spariföt kvenna úr heimagerðu efni eða sjöl.
Jú, hversdagsföt kvenna voru stundum úr vaðmáli, aðallega pilsið
meðan konur gengu í síðum pilsum hversdags, en treyjan var oft úr útlendu
efni, lérefti rósóttu eða dökku og nefnd dagtreyja. Þær voru líkar
í sniði og peysutreyjan. En hyrnur og kjóla úr vaðmáli man ég ekki
eftir. Hyrnur heklaðar eða prjónaðar. Peysufatasjöl voru öll útlend,
þau sem ég man eftir. Hversdagsföt karla voru flest eða öll
úr heimaunnu vaðmáli, oftast með sauðalitum, stundum teinótt, en lang oftast
einlit, grá eða mórauð. Þá náðu karlmannabuxur rétt niður fyrir hnén
og þá með hnepptri klauf upp að hnjám á þeim sem skást voru búnir, en svo
var ekki á öllum, og voru buxurnar þá hólkvíðar fyrir ofan miðjan legg,
ef sokkar voru girtir innan undir. Það var fyrna ljótur búnaður ef
jakki eða bur fór eftir því, og gamall hattkúfur á hausnum. Ekki
að undra þó mórarnir okkar gömlu góðu draugar sem margir voru orðnir gamlir
og úttaugaðir væru ekki beinlínis augnayndi í þvílíkum búnaði. Ekki
voru nærföt fólks heima hjá mér ofin, en gamlan mann þekkti ég, sem sagðist
ekki geta verið í öðrum nærbuxum en ofnum með vaðmálsvend.
Þekki ekki til að vaðmál væri haft í rúmföt. En eins og ég sagði
í allskonar ytri föt hversdags, og reiðföt karla og kvenna, þó voru miklu
fleirri konur í reiðfötum úr útlendu efni, sevioti að mig minnir. Engar
skyrsíur voru úr ofnu efni, ekki pokar, segl eða tjöld voru ofin heima.
Ekki fóður undir föt eða neitt til reiðvera, engar voðir sendar burt til
litunar. Litað heima það sem litað var.
p4
Klæðavefnaður, veipa:
Jú, sumir ófu þessa svonefndu klæðavendardúka. Veipu hef ég
aldrei heyrt nefnt. Þetta var kallað klæðavend. Þessir dúkar
voru hafði í spariföt karla og venjulega lituð svört. Ég man ekki
eftir að þessir dúkar væru ofnir heima, enda áttu allir spariföt úr útlendu
efni, en ég sá marga, sérstaklega eldri menn í þessum fötum, og heyrði
oft um klæðavend talað. Vendin áþekk og á grófu sevioti minnir mig.
Hringavefnaður: Ég þekki ekkert til þessa vefnaðar.
Hef aldrei séð neitt með þessum vefnaði. Oddavefnaður.
Veit heldur ekkert um oddavefnað. Hef aldrei séð hann.
Ormeldúkur: Við í Árnessýslu nefndum þennan vefnað vormeldúk.
Það voru stundum ofnar vormeldúks voðir. Mig minnir bæði þráður
og ívaf væri alltaf úr ull. Þessir dúkar voru notaðir í hversdagsföt
karlmanna og yfirhafnir, úlpur, jakka, reiðföt, en ekki man ég eftir að
spariföt væru saumuð úr vormeldúk, þó getur það hafa verið. Venjulega
voru sauðalitir í þessum dúkum. Þeir þóttu seinunnari en vaðmál,
en sterkari. Ég man ekki eftir kvenfatnaði úr vormeldúk. Þó
getur það samt hafa verið, en bekkjapilsum man ég eftir. Millipils
úr einskeftu með marglitum vormeldúksbekk. Mér fannst þau mjög falleg
þegar ég var krakki. Þá styttu konur sig og gengu í millipilsum og
vildu þær hafa millipilsin sem fallegust.
p5
Salún: Þessi
vefnaður var nefndur salún eða salon, svona ýmist að mig minnir. Ég
held ég nefni þetta ýsmist salún eða salon, ef ég tala um þennan vefnað.
Þegar ég man fyrst eftir var salúnsvefnaður aðeins notaður í rúmábreiður,
en ég hef séð áklæði undir reiðver með salúnvefnaði. Bekki stoppaða
og klædda með salúni, söðulsessur með salúni á efri hlið, og ef til vill
fleirra, ég man það ekki. Ég man ekki eftir að foreldrar mínir hafi
sjálf ofið salún. En í næsta nágrenni við heimili mitt var lausakona,
sem óf salún manna best. Ýmist tók hún vefjarefnið heim til sín og
óf það þar, eða kom á bæina til að vefa. Kona þessi giftist aldrei.
Hún hét Margrét Tómasdóttir, alin upp í Brattholti. Alsystir Sigríðar
Tómasd. frá Brattholti, sem margir hafa heyrt getið. Margrét
eða Manga eins og hún var kölluð, var oft tíma og tíma heima að vefa og
þá helst salúnsvoðir. Hún hafði mjög gaman af sögum og alveg sérstaklega
af Mannamun Jóns Mýrdal. Ég var þá 10-11 ára þegar hún sá Mannamun
heima, sem var fenginn að láni úr bókasafni í sveitinni. Hún hafði
marglesið þessa bók, en varð alveg friðlaus að heyra hana einu sinni enn,
en vildi ekki tefja sig við lesturinn. Hún fékk mig nú til að lesa
bókina upphátt fyrir sig meðan hún var að vefa. Ég sat svo þarna
við hliðina á vefstólnum og þrumaði upp yfir vefslögin allan Mannamun fyrir
hana. Hún skellihló oft og virtist skemmta sér með ágætum, en ég
hef aldrei getað litið bókargreyið réttu auga síðan, hvað þá lesið hana
nema í þetta
p6
eina skifti.
Margir fleirri ófu salúnsvefnað, en þó var það ekki mjög algengt,
en hvenær farið var að vefa salún, veit ég ekki. Ég held það hafi
verið iðkað þar mjög lengi, svo margir áttu salúnsofnar ábreiður, þegar
ég var að alast upp. Efnið var ull þar sem ég þekkti til, spunnin
heima eins og allt í þá daga. Ábreiðurnar voru oft dökkar í grunnin,
en kaflarnir með margskonar litum, oft litaðir úr útlendum litum, en stundum
voru aðeins sauðalitirnir. Ég man ekki eftir öðrum jurtalitum, en
mosalit mjög fallegur brúnn litur, úr skóf á klettum. Ég man ekki
eftir að munstrin væru kölluð nokkuð sérstakt, og man ekki hvort vefarar
fundu upp eða kunnu munstrin utanað. Man ekki eftir að Manga væri
með neinskonar munsturblöð að fara eftir. Mig minnir að mjóar randir
væru venjulega milli upphleyptu kaflanna. Ég veit ekki hvort húsmæðraskólarnir
hafa breytt nokkru um gerð salúnsvefnaðar. Ég sé hann hvergi nú orðið,
og yfirleitt engan vefnað, sem ofinn sé í heimahúsum. Fáir eiga vefstaði
nú orðið, og þó vefnaður sé eða hafi verið kenndur í öllum eða flestum
húsmæðraskólum, eru sárafáar stúlkur, sem eignast vefstaði eða halda vefnaði
nokkuð við. Hér um slóðir held ég að enginn eigi vefstól, ekki þar
sem ég þekki til. Ég veit ekkert hvaða verð var á salúnsábreiðum.
Ég man að sumir höfðu brekán til að setja á þau voru breidd yfir
hálft rúmið yfir salúnsábreiðuna, sem þá venjulega var ný eða nýleg, en
ekki man ég til þess að salúnábreiður væru aðeins notaðar á helgidögum.
Ég veit ekki hvenær yfirleitt var hætt að vefa í sveitum, en 1930
þegar við fluttum til Reykjavíkur var
p7
víða ofið til sveita.
Ég hef hvergi séð salúnábreiður yfir rúmi nú um árabil. Brekán:
Heima voru ábreiður yfirleitt kölluð rúmteppi, en gamalt fólk talaði
gjarnan um brekán, margir kölluðu allt ábreiður, sem breytt var yfir rúmin,
bæði salúnsofinn vefnað og annað. Hvort þau voru úr öðrum vefnaði,
prjónuð, hekluð eða saumuð úr allskonar afgöngum, en langflestir nefndu
þetta teppi eða rúmteppi eins og gert er enn í dag. Þau rúmteppi
ofin annað en salún, voru flest með einskeftuvend með ýmsum litum, röndótt
eða köflótt, en oft einlit. Venjulega var dökkur sauðalitur allsráðandi,
svartur eða dökkgrár með lituðum röndum eða köflum, efnið tíðast alull.
Tennt þekki ég ekki. Ég man aldrei eftir brekánsvefnaði heima, þó
voru til brekán þar. Um vefnaðaraðferð veit ég ekkert og ekki hvenær
alveg lagðist niður að nota þau. Glitvefnaður: Nei,
ég hef ekki séð glitvefnað ofinn, en eina konu kannaðist ég við, og sá
hjá henni mörg stykki með glitvefnaði, sem hún óf á sínum yngri árum, að
hún sagði. Þetta var logandi fallegt, sessuborð, búðaborð og margt
og margt. Hún er vissulega eina konan, sem ég kannast við sem kunni
glitvefnað. Þó sjálfsagt hafi þær fleirri verið til og eru sjálfsagt
ennþá. Þá var þetta ekki algengt eftir að ég fór að muna eftir. Um
aðferð veit ég ekki.
p8
Krossvefnaður: Um
krossvefnað veit ég ekki neitt, hef aldrei séð hann. Engar sagnir
veit ég um konur sem saumuðu glitmunstur í heimaofna einskiftu.
Flosvefnaðu: Um hann veit ég ekkert. Hef aldrei séð
neitt flosofið. En ég lærði einu sinni að flosa með nál í stramma. Það
er það eina, sem ég veit um flos. Engar sagnir veit ég um neinn,
sem kunni flosvefnað, en að flosa með nál kunnu sumir, sömuleiðis að gimba.
Spjaldvefnaður: Lítið get ég sagt um hvernig spjaldvefnaður
var ofinn, en í mínu ungdæmi kunnu sumar konur spjaldvefnað. Ég sá
sokkabönd spjaldofin. Ýmist með rósum eða oddaofið og eina konu hef
ég þekkt, sem gerði allmikið að því að spjaldvefa sokkabönd og fleirra.
Það var Margrét Tómasdóttir, sú er óf salúnsteppin. Ég man
hún gaf mömmu ein svona ofin sokkabönd, en sokkaböndin voru í þá daga mjór
og langur borði, sem vafinn var utanum sokkana neðan við hnéð. En
allir sokkar í þá daga náðu upp að hné, bæði á konum og körlum. En
ég sá Möngu aldrei spjaldvefa og sá aldrei áhöldin hjá henni, svo upplýsingar
um aðferð get ég ekki gefið, og því miður eru sokkabönd móður minnar löngu
ónýt eða glötuð. Fótvefnaður: Hef aldrei heyrt hans
getið fyrr en nú, á spurningalistanum.
p9
Gjarðavefnaður: Nei,
gjarðir voru ekki ofnar þar sem ég þekkti til. Allar gjarðir eða langflestar
voru brugðnar úr hrosshársblöndu. Það er að segja hrosshár og ull
spunnið saman og svo brugðið úr þræðinum. Stundum, ef vantaði gjörð
fljótlega, var hún saumuð úr tvöföldum eða þreföldum striga.
Námskeið, skólar: Ekki minnist ég þess að nein vefnaðarnámskeið væru
haldin í minni sveit þegar ég var að alast upp. Ég held að yfirleitt
hafi húsmæðraskólar ekki haft mikil ágrif í þá átt að efla vefnað, sem
heimilisiðnað eða nemendur yfirleitt ekki haft sérlega mikinn áhuga fyrir
vefnaði. Þó er ein og ein, sem haldið hefur út í lengra vefnaðarnám,
þegar hún hefur lokið húsmæðraskólnámi. Ein kona í Stafholtstungum
fór til Noregs og lærði þar margskonar vefnað, og hefur stundum kennt vefnað
við Varmalands húsmæðraskólann. Ragnhildur Einarsdóttir á Svarfhóli.
Hún er sögð flínk í vefnaði, og kann ef til vill skil á gömlum vefnaði.
Ég veit það raunar ekki, en slæ þessu svona fram. Hæruvoð:
Heima voru hæruvoðir ekki unnar, en gamall bóndi í nágrenni okkar
í Biskupstungum lét vinna þessháttar voðir, amk. framan af
p10
búskaparárum sínum.
Ég sá oft hærupoka frá Brattholti þegar ég var krakki. Bóndinn
hét Tómas Tómasson, faðir þeirra Sigríðar og Margrétar, sem ég hef getið
um. Hann var fornlegur nokkuð, og vildi búa að sínu. Ég sá
aldrei þessar voðir unnar, en sá pokana. Þeir voru margir langröndóttir
og litlar hornsylgjur festar á barmana, svo draga mátti pokaopið saman
með bandi eða snæri, ef þurfti. Ég býst við að vinnsla hrosshársins
til vefnaðar hafi verið eins og ef flétta eða bregða átti úr því. Þá
var hrosshárið og ullin táin. Ullin stundum kembd og kemburnar hafðar
breiðar og þykkar, ull og hrosshári blandað hæfilega saman, undið upp í
stóran vindil. Vindillinn festur upp á bita eða rúmstöðul og spunnið
úr honum með stórri halasnældu. Bandið undið af snældunni þegar hún
var full í hnykla. Ég veit ekki í hvernig vefstað þessar hæruvoðir
voru ofnar. Hef aldrei séð þá, en pokana sá ég stundum.
Ég veit engin dæmi þess að hrosshár væri notað saman við ull í vaðmálsvoðir.
Hundshár: Ég þekki engin dæmi þess að hundshár hafi
verið notað á nok
kurn hátt til fatagerðar
eða neins annars.
Nr. 6090
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Því miður er ég ekki mjög fróð um vefnað,
þó var vefstóll heima í uppvexti mínum, og æfinlega ofnar 2 eða fleirri
voðir á vetri. Stundum teknar voðir eða voðaefni af öðrum bæjum.
Foreldrar mínir ófu bæði og fleirri, jafnvel ég kunni ofurlítið að
vefa í þá tíð, en ég var ekki hneigð fyrir starfið, og hef aldrei ofið
neitt síðan, enda óvíða vefstólar til nú orðið þar sem ég þekki til. Ekki
á ég nokkurt snifsi til af heimaofnum dúk eða nokkurt klæði, því miður.
Ekki man ég eftir að voðum væri beinlínis gefið sérstök nöfn
eftir því sem átti að sauma úr þeim. Já, það var örugglega ákveðið
álnatal í hvern hlut og lengd voðar oft í samræmi við það, en oft voru
voðir ofnar, sem áttu að geymast og grípa þá til þeirra eftir þörfum.
Einskifta: Það sem algengast var að vefa, og mest notað var
einskifta. Við heima í Árnessýslu, þar sem ég þekkti til, nefndum þetta
einskiftu, en ekki einskeftu, svo ég held ég nefni það svo.
Fyrir utan einskeftu, sem ýmist hafði útlent garn að uppistöðu eða ullarþráð
heimaspunninn, en heima var ívafið ævinlega ullar einspuna og þá ævinlega
unnin úr ofanaftekinni ull. Ég hef oft séð dúka eða föt og gluggatjöld
saumuð úr dúkum eða voðum úr algarni. Mig minnir að útlenda garnið,
sem haft var í voðirnar væri af sumum nefndur tvistur.
p2
Einskeftu dúkar voru
mismunandi að lit, stundum langröndóttir og ívafið líka mislitt. Þá
urðu til köflóttir eða teinóttir dúkar, ýmist voru þá notaðir sauðalitirnir
eða þá unnir úr litaðri ull, svo var þá keypt mislitt garn, ef dúkurinn
átti að verða köflóttur eða teinóttur. Þessir dúkar voru hafðir í milliskyrtur
og millipils, en stundum voru millipilsin einlit með randabekk neðarlega
á flíkinni. Þá var mælt út hve mikið fór í millipils, og svo ofinn
randabekkur neðst eða það sem áætlað var að væri nærri neðst á pilsinu.
Svo var einskefta notuð í krakkakjóla og buxur á yngri drengi, undirlök
í rúm og brekán. Svo í pils handa fulltíða kvenfólki, og margskonar
utanyfirföt, úlpur, reiðföt og kápur á yngr börn. En sjöl eða hyrnur
hef ég aldrei séð heimaunnin öðruvísi en prjónuð eða hekluð. Sparisjöl
voru útlend. Gamlar konur gengu stundum með heimaunnar einskeftusvuntur,
en mjög var það farið að leggjast af þegar éf fór að muna eftir mér. Ekki
hef ég séð skyrsíur úr heimaofnu efni, og mjög lítið var um að einskefta
væri höfð í sængurver, en þó hef ég séð það fyrir langa löngu.
Efni í poka eða tjöld var ekki unnið heima hjá mér. Nei, dúkar heima
voru aldrei sendir burt til litunar. Ekki man ég til þess.
Vaðmál: Mig minnir að ullarþráður og ívaf úr ull væri ævinlega
notað í vaðmál, oftast var það með sauðalitunum, en þó var litað svart
það efni, sem fara átti í karlmannaföt, sem notuð voru sem spariföt. Það
var litað í stórum potti úr útlendum
p3
lit. Man ekki
eftir að hafa séð peysuföt eða spariföt kvenna úr heimagerðu efni eða sjöl.
Jú, hversdagsföt kvenna voru stundum úr vaðmáli, aðallega pilsið
meðan konur gengu í síðum pilsum hversdags, en treyjan var oft úr útlendu
efni, lérefti rósóttu eða dökku og nefnd dagtreyja. Þær voru líkar
í sniði og peysutreyjan. En hyrnur og kjóla úr vaðmáli man ég ekki
eftir. Hyrnur heklaðar eða prjónaðar. Peysufatasjöl voru öll útlend,
þau sem ég man eftir. Hversdagsföt karla voru flest eða öll
úr heimaunnu vaðmáli, oftast með sauðalitum, stundum teinótt, en lang oftast
einlit, grá eða mórauð. Þá náðu karlmannabuxur rétt niður fyrir hnén
og þá með hnepptri klauf upp að hnjám á þeim sem skást voru búnir, en svo
var ekki á öllum, og voru buxurnar þá hólkvíðar fyrir ofan miðjan legg,
ef sokkar voru girtir innan undir. Það var fyrna ljótur búnaður ef
jakki eða bur fór eftir því, og gamall hattkúfur á hausnum. Ekki
að undra þó mórarnir okkar gömlu góðu draugar sem margir voru orðnir gamlir
og úttaugaðir væru ekki beinlínis augnayndi í þvílíkum búnaði. Ekki
voru nærföt fólks heima hjá mér ofin, en gamlan mann þekkti ég, sem sagðist
ekki geta verið í öðrum nærbuxum en ofnum með vaðmálsvend.
Þekki ekki til að vaðmál væri haft í rúmföt. En eins og ég sagði
í allskonar ytri föt hversdags, og reiðföt karla og kvenna, þó voru miklu
fleirri konur í reiðfötum úr útlendu efni, sevioti að mig minnir. Engar
skyrsíur voru úr ofnu efni, ekki pokar, segl eða tjöld voru ofin heima.
Ekki fóður undir föt eða neitt til reiðvera, engar voðir sendar burt til
litunar. Litað heima það sem litað var.
p4
Klæðavefnaður, veipa:
Jú, sumir ófu þessa svonefndu klæðavendardúka. Veipu hef ég
aldrei heyrt nefnt. Þetta var kallað klæðavend. Þessir dúkar
voru hafði í spariföt karla og venjulega lituð svört. Ég man ekki
eftir að þessir dúkar væru ofnir heima, enda áttu allir spariföt úr útlendu
efni, en ég sá marga, sérstaklega eldri menn í þessum fötum, og heyrði
oft um klæðavend talað. Vendin áþekk og á grófu sevioti minnir mig.
Hringavefnaður: Ég þekki ekkert til þessa vefnaðar.
Hef aldrei séð neitt með þessum vefnaði. Oddavefnaður.
Veit heldur ekkert um oddavefnað. Hef aldrei séð hann.
Ormeldúkur: Við í Árnessýslu nefndum þennan vefnað vormeldúk.
Það voru stundum ofnar vormeldúks voðir. Mig minnir bæði þráður
og ívaf væri alltaf úr ull. Þessir dúkar voru notaðir í hversdagsföt
karlmanna og yfirhafnir, úlpur, jakka, reiðföt, en ekki man ég eftir að
spariföt væru saumuð úr vormeldúk, þó getur það hafa verið. Venjulega
voru sauðalitir í þessum dúkum. Þeir þóttu seinunnari en vaðmál,
en sterkari. Ég man ekki eftir kvenfatnaði úr vormeldúk. Þó
getur það samt hafa verið, en bekkjapilsum man ég eftir. Millipils
úr einskeftu með marglitum vormeldúksbekk. Mér fannst þau mjög falleg
þegar ég var krakki. Þá styttu konur sig og gengu í millipilsum og
vildu þær hafa millipilsin sem fallegust.
p5
Salún: Þessi
vefnaður var nefndur salún eða salon, svona ýmist að mig minnir. Ég
held ég nefni þetta ýsmist salún eða salon, ef ég tala um þennan vefnað.
Þegar ég man fyrst eftir var salúnsvefnaður aðeins notaður í rúmábreiður,
en ég hef séð áklæði undir reiðver með salúnvefnaði. Bekki stoppaða
og klædda með salúni, söðulsessur með salúni á efri hlið, og ef til vill
fleirra, ég man það ekki. Ég man ekki eftir að foreldrar mínir hafi
sjálf ofið salún. En í næsta nágrenni við heimili mitt var lausakona,
sem óf salún manna best. Ýmist tók hún vefjarefnið heim til sín og
óf það þar, eða kom á bæina til að vefa. Kona þessi giftist aldrei.
Hún hét Margrét Tómasdóttir, alin upp í Brattholti. Alsystir Sigríðar
Tómasd. frá Brattholti, sem margir hafa heyrt getið. Margrét
eða Manga eins og hún var kölluð, var oft tíma og tíma heima að vefa og
þá helst salúnsvoðir. Hún hafði mjög gaman af sögum og alveg sérstaklega
af Mannamun Jóns Mýrdal. Ég var þá 10-11 ára þegar hún sá Mannamun
heima, sem var fenginn að láni úr bókasafni í sveitinni. Hún hafði
marglesið þessa bók, en varð alveg friðlaus að heyra hana einu sinni enn,
en vildi ekki tefja sig við lesturinn. Hún fékk mig nú til að lesa
bókina upphátt fyrir sig meðan hún var að vefa. Ég sat svo þarna
við hliðina á vefstólnum og þrumaði upp yfir vefslögin allan Mannamun fyrir
hana. Hún skellihló oft og virtist skemmta sér með ágætum, en ég
hef aldrei getað litið bókargreyið réttu auga síðan, hvað þá lesið hana
nema í þetta
p6
eina skifti.
Margir fleirri ófu salúnsvefnað, en þó var það ekki mjög algengt,
en hvenær farið var að vefa salún, veit ég ekki. Ég held það hafi
verið iðkað þar mjög lengi, svo margir áttu salúnsofnar ábreiður, þegar
ég var að alast upp. Efnið var ull þar sem ég þekkti til, spunnin
heima eins og allt í þá daga. Ábreiðurnar voru oft dökkar í grunnin,
en kaflarnir með margskonar litum, oft litaðir úr útlendum litum, en stundum
voru aðeins sauðalitirnir. Ég man ekki eftir öðrum jurtalitum, en
mosalit mjög fallegur brúnn litur, úr skóf á klettum. Ég man ekki
eftir að munstrin væru kölluð nokkuð sérstakt, og man ekki hvort vefarar
fundu upp eða kunnu munstrin utanað. Man ekki eftir að Manga væri
með neinskonar munsturblöð að fara eftir. Mig minnir að mjóar randir
væru venjulega milli upphleyptu kaflanna. Ég veit ekki hvort húsmæðraskólarnir
hafa breytt nokkru um gerð salúnsvefnaðar. Ég sé hann hvergi nú orðið,
og yfirleitt engan vefnað, sem ofinn sé í heimahúsum. Fáir eiga vefstaði
nú orðið, og þó vefnaður sé eða hafi verið kenndur í öllum eða flestum
húsmæðraskólum, eru sárafáar stúlkur, sem eignast vefstaði eða halda vefnaði
nokkuð við. Hér um slóðir held ég að enginn eigi vefstól, ekki þar
sem ég þekki til. Ég veit ekkert hvaða verð var á salúnsábreiðum.
Ég man að sumir höfðu brekán til að setja á þau voru breidd yfir
hálft rúmið yfir salúnsábreiðuna, sem þá venjulega var ný eða nýleg, en
ekki man ég til þess að salúnábreiður væru aðeins notaðar á helgidögum.
Ég veit ekki hvenær yfirleitt var hætt að vefa í sveitum, en 1930
þegar við fluttum til Reykjavíkur var
p7
víða ofið til sveita.
Ég hef hvergi séð salúnábreiður yfir rúmi nú um árabil. Brekán:
Heima voru ábreiður yfirleitt kölluð rúmteppi, en gamalt fólk talaði
gjarnan um brekán, margir kölluðu allt ábreiður, sem breytt var yfir rúmin,
bæði salúnsofinn vefnað og annað. Hvort þau voru úr öðrum vefnaði,
prjónuð, hekluð eða saumuð úr allskonar afgöngum, en langflestir nefndu
þetta teppi eða rúmteppi eins og gert er enn í dag. Þau rúmteppi
ofin annað en salún, voru flest með einskeftuvend með ýmsum litum, röndótt
eða köflótt, en oft einlit. Venjulega var dökkur sauðalitur allsráðandi,
svartur eða dökkgrár með lituðum röndum eða köflum, efnið tíðast alull.
Tennt þekki ég ekki. Ég man aldrei eftir brekánsvefnaði heima, þó
voru til brekán þar. Um vefnaðaraðferð veit ég ekkert og ekki hvenær
alveg lagðist niður að nota þau. Glitvefnaður: Nei,
ég hef ekki séð glitvefnað ofinn, en eina konu kannaðist ég við, og sá
hjá henni mörg stykki með glitvefnaði, sem hún óf á sínum yngri árum, að
hún sagði. Þetta var logandi fallegt, sessuborð, búðaborð og margt
og margt. Hún er vissulega eina konan, sem ég kannast við sem kunni
glitvefnað. Þó sjálfsagt hafi þær fleirri verið til og eru sjálfsagt
ennþá. Þá var þetta ekki algengt eftir að ég fór að muna eftir. Um
aðferð veit ég ekki.
p8
Krossvefnaður: Um
krossvefnað veit ég ekki neitt, hef aldrei séð hann. Engar sagnir
veit ég um konur sem saumuðu glitmunstur í heimaofna einskiftu.
Flosvefnaðu: Um hann veit ég ekkert. Hef aldrei séð
neitt flosofið. En ég lærði einu sinni að flosa með nál í stramma. Það
er það eina, sem ég veit um flos. Engar sagnir veit ég um neinn,
sem kunni flosvefnað, en að flosa með nál kunnu sumir, sömuleiðis að gimba.
Spjaldvefnaður: Lítið get ég sagt um hvernig spjaldvefnaður
var ofinn, en í mínu ungdæmi kunnu sumar konur spjaldvefnað. Ég sá
sokkabönd spjaldofin. Ýmist með rósum eða oddaofið og eina konu hef
ég þekkt, sem gerði allmikið að því að spjaldvefa sokkabönd og fleirra.
Það var Margrét Tómasdóttir, sú er óf salúnsteppin. Ég man
hún gaf mömmu ein svona ofin sokkabönd, en sokkaböndin voru í þá daga mjór
og langur borði, sem vafinn var utanum sokkana neðan við hnéð. En
allir sokkar í þá daga náðu upp að hné, bæði á konum og körlum. En
ég sá Möngu aldrei spjaldvefa og sá aldrei áhöldin hjá henni, svo upplýsingar
um aðferð get ég ekki gefið, og því miður eru sokkabönd móður minnar löngu
ónýt eða glötuð. Fótvefnaður: Hef aldrei heyrt hans
getið fyrr en nú, á spurningalistanum.
p9
Gjarðavefnaður: Nei,
gjarðir voru ekki ofnar þar sem ég þekkti til. Allar gjarðir eða langflestar
voru brugðnar úr hrosshársblöndu. Það er að segja hrosshár og ull
spunnið saman og svo brugðið úr þræðinum. Stundum, ef vantaði gjörð
fljótlega, var hún saumuð úr tvöföldum eða þreföldum striga.
Námskeið, skólar: Ekki minnist ég þess að nein vefnaðarnámskeið væru
haldin í minni sveit þegar ég var að alast upp. Ég held að yfirleitt
hafi húsmæðraskólar ekki haft mikil ágrif í þá átt að efla vefnað, sem
heimilisiðnað eða nemendur yfirleitt ekki haft sérlega mikinn áhuga fyrir
vefnaði. Þó er ein og ein, sem haldið hefur út í lengra vefnaðarnám,
þegar hún hefur lokið húsmæðraskólnámi. Ein kona í Stafholtstungum
fór til Noregs og lærði þar margskonar vefnað, og hefur stundum kennt vefnað
við Varmalands húsmæðraskólann. Ragnhildur Einarsdóttir á Svarfhóli.
Hún er sögð flínk í vefnaði, og kann ef til vill skil á gömlum vefnaði.
Ég veit það raunar ekki, en slæ þessu svona fram. Hæruvoð:
Heima voru hæruvoðir ekki unnar, en gamall bóndi í nágrenni okkar
í Biskupstungum lét vinna þessháttar voðir, amk. framan af
p10
búskaparárum sínum.
Ég sá oft hærupoka frá Brattholti þegar ég var krakki. Bóndinn
hét Tómas Tómasson, faðir þeirra Sigríðar og Margrétar, sem ég hef getið
um. Hann var fornlegur nokkuð, og vildi búa að sínu. Ég sá
aldrei þessar voðir unnar, en sá pokana. Þeir voru margir langröndóttir
og litlar hornsylgjur festar á barmana, svo draga mátti pokaopið saman
með bandi eða snæri, ef þurfti. Ég býst við að vinnsla hrosshársins
til vefnaðar hafi verið eins og ef flétta eða bregða átti úr því. Þá
var hrosshárið og ullin táin. Ullin stundum kembd og kemburnar hafðar
breiðar og þykkar, ull og hrosshári blandað hæfilega saman, undið upp í
stóran vindil. Vindillinn festur upp á bita eða rúmstöðul og spunnið
úr honum með stórri halasnældu. Bandið undið af snældunni þegar hún
var full í hnykla. Ég veit ekki í hvernig vefstað þessar hæruvoðir
voru ofnar. Hef aldrei séð þá, en pokana sá ég stundum.
Ég veit engin dæmi þess að hrosshár væri notað saman við ull í vaðmálsvoðir.
Hundshár: Ég þekki engin dæmi þess að hundshár hafi
verið notað á nok
kurn hátt til fatagerðar
eða neins annars.
Questionnaire
Record type