Tóvinna
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1884)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1464
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr.1464
p1
Ull og tóvinna 4.
Bréf dags. 9/5 ásamt 18. spurningaskrá, hef ég meðtekið, og ekki
má ég láta því að öllu leyti ósvarað, svo þið vitið þó að það hefir komist
á leiðarenda. En nú er ég alveg spurður í þaul, og skal strax
sagt að varla mun vera til fávísari maður en ég við víkjandi því sem um
er spurt, og því verða svör mín engin eða út í hött. Ég hef aldrei
snert á vefnaði, en aðeins séð venjulegustu aðferðir og hjálpað til að
setja til einfaldar uppistöður fatnaðar og rúmfatavoða. Ég
hef heyrt nöfn voða og vefnaðar, en kann lítið að greina frá gerð, efni
eða útliti þeirra dúka, sem vissulega voru af mörgu tagi.
Brekánsvoð,
buxnavaðmál, skyrtu og svuntudúk, sængurvera- og rekkjuvoðadúk. Þetta
heyrðist allt, og alullar utanyfir fatavaðmál, m.m. og að sjálfsögðu var
lengd vefjar einatt miðuð við hvað margar álnir þurfti í hvað fyrir sig.
Voðir voru ýmist alull, þ.e. uppistaðan ullarþráður, einfaldur
eða tvöfaldur og fyrirvafið ullarband. Garnvaðmál uppistaða þá útlent
vefjargarn, tivstur, en fyrirvaf ullarband, algarn eða
p2
garn uppí garn. Þá
var allt voðarefnið útlent garn, og oftast einskeftuvefnaður.
Vefjargarn
var hvítt eða mislitt, brúnt, blátt, rautt ofl. Ullin: sauðarlitir,
hvítt, svart, mórautt, grátt eða á ýmsan hátt samkembt. Svo var band
litað, og víst voru þeir litir margvíslegir. Litunarmosi og margskonar
grös og jurtir var notað til litunar á margvíslega hugvitssaman hátt blandaðir
og tilbúnir, og svo komu allskonar útlendir litir "smálitir".
Litunum svo raðað í voðina, bekkir, rendur, teinar, eftir einhberjum
kúnstum eða fyrir mundum eða smekk vefara eða eiganda vefsins. En ekki
hætti ég mér út á þann hála ís, að fara nokkuð að lýsa eða skilgreina þau
nöfn, sem nefnd eru í spurningaskránni, en flest þeirra raun og hafa heyrt
nefnd. Litun voða, bands eða ullar var víst vanalega heimilisvinna.
Nokkur metnaður var það, að hafa fallega skift litum í millipilsum
kvenna, skyrtum karla, sængurverum ofl. Dúkaheitin: klæðavefnaður,
hringavefnaður, vormeldúkur kann ég að nefna, en ekki meira. Salún
sá ég sett upp og
p3
ofið. Það var
og er vandaverk. Salúns rúmteppi þóttu jafnan glæsileg, og frásagnarvert
ef salúns teppi voru yfir öllum rúmum í bastofunni. Svo voru
aðrar ábreiður, brekán, af þeim voru margar gerðir, ýmiskonar vefnaður,
og litir á mismunandi hátt, samsettir, köflótt, röndótt, tíglótt, tennt.
Einskefta eða vaðmál. Oftast gróft efni, þykkar voðir, sem
gott var að breiða ofaná sig þegar kalt var. Konu sá ég vefa
á fæti sér, sokkabönd og axlabönd, an aðferðinni kann ég ekki að lýsa,
held að fyrirvafið hafi verið vafið á flata spýtu, og hún dregin í gegnum
skilið. Randir voru eftir endilöngum borðunum.
Gjarðaefni
var stundum ofið í vefstað. Efnið mun oft hafa verið tog. Aðeins
tvenn sköft-hafaldasköft, voru þá notuð. Helst voru þessi ofnu gjarðaefni
höfð í yfirgjarðir með leðursprota og hringustykki. Falleg yfirgjörð
með stórri koparhringju þótti góður gripur. Undirgjarðir hnakka,
söðla, voru oftast brugðnar.
p4
Efnið oftast hrosshár
smátt spunnu tvöföldu. Togband var stundum notað í þær, gjarna voru
þær tvílitar oddgjarðir. Þær voru fallegar útlits og áttu helst að
vera mjúkar. Hringur oftast kopar festar með leðurstykki á báða enda.
Klifberagjarðir
voru brugðnar í þær var haft hrosshár, hampur og saumtog, þ.e. smágerðustu
rætur melgrass. Útlendur gjarðaborði útrýmdi smátt og smátt þessum
heimilisiðnaði. Hærusekki sá ég. Þeir voru ofnir úr
hrosshári, faxhári, smátt spunnu. Ég hygg einskeftuvend hafi verið á þeim.
Þeir voru með breiðum röndum, falleg vinna. Sérstök skeið,
sekkjarritti, hentaði til þess vefnaðar. Hrosshár var táið
hár fyrir hár. Látið falla á gólf niður milli fóta sér, vari var
tekinn fyrir að ekki væri maðkur, þ.e. 2 eða fleirri óaðskilin hár, þegar
nóg þótti komið, var beðjan löguð til og svo vafin upp í vöndul á snoturlegan
hátt. Þegar spinna átti, var al stungið gegnum miðjan vöndulinn
p5
og í tréklump, sem
festur var á sperru eða stoð, svo var spunnið á stóra halasnældu, tekið
fínt til og fest á knokkann. Þá var snældunni kingsað (snúið) svo
snérist á þráðinn. Hann vafinn á snælduna undir snúðinn uns snældan
tók ekki meira. Þá vafið af snældunni í hnykil, svo þegar annar hnykill
var kominn, voru þeir jafnþættir og gjörður einn hnykill úr tveimur. Hann
svo tvinnaður á sömu snældu. Þetta var allt vandasamt verk og seinlegt.
Stundum var hrosshár kembt í gömlum ullarkömbum, en þótti
ekki eins gott og vel táið. Hrosshársrokk heyrði ég talað um, en
sá hann ekki.
Vefnaðarkennsla-námskeið,
komu til sögunnar eftir aldamót. Munu kvenfélög og sambönd þeirra
hafa átt frumkvæði að því, og einnig húsmæðraskólar, þá útbreiddist margskonar
vefnaður, nýjar aðferðir og ný munstur. Að sumu leyti endurvaktar
eldri aðferðir. En ekki |p6 er ég maður til að fjölyrða um það. Þar
munu konur færari til frásagna. Verð ég að láta hér með lokið
þessu fáorða spjalli, sem aðeins er auglýsing um fávisku mína, og bið ég
afsökunar. Hugsanlegt er að betur takist til í annað sinn. Læt
hér með 2 smá salúnsparta.
Nr.1464
p1
Ull og tóvinna 4.
Bréf dags. 9/5 ásamt 18. spurningaskrá, hef ég meðtekið, og ekki
má ég láta því að öllu leyti ósvarað, svo þið vitið þó að það hefir komist
á leiðarenda. En nú er ég alveg spurður í þaul, og skal strax
sagt að varla mun vera til fávísari maður en ég við víkjandi því sem um
er spurt, og því verða svör mín engin eða út í hött. Ég hef aldrei
snert á vefnaði, en aðeins séð venjulegustu aðferðir og hjálpað til að
setja til einfaldar uppistöður fatnaðar og rúmfatavoða. Ég
hef heyrt nöfn voða og vefnaðar, en kann lítið að greina frá gerð, efni
eða útliti þeirra dúka, sem vissulega voru af mörgu tagi.
Brekánsvoð,
buxnavaðmál, skyrtu og svuntudúk, sængurvera- og rekkjuvoðadúk. Þetta
heyrðist allt, og alullar utanyfir fatavaðmál, m.m. og að sjálfsögðu var
lengd vefjar einatt miðuð við hvað margar álnir þurfti í hvað fyrir sig.
Voðir voru ýmist alull, þ.e. uppistaðan ullarþráður, einfaldur
eða tvöfaldur og fyrirvafið ullarband. Garnvaðmál uppistaða þá útlent
vefjargarn, tivstur, en fyrirvaf ullarband, algarn eða
p2
garn uppí garn. Þá
var allt voðarefnið útlent garn, og oftast einskeftuvefnaður.
Vefjargarn
var hvítt eða mislitt, brúnt, blátt, rautt ofl. Ullin: sauðarlitir,
hvítt, svart, mórautt, grátt eða á ýmsan hátt samkembt. Svo var band
litað, og víst voru þeir litir margvíslegir. Litunarmosi og margskonar
grös og jurtir var notað til litunar á margvíslega hugvitssaman hátt blandaðir
og tilbúnir, og svo komu allskonar útlendir litir "smálitir".
Litunum svo raðað í voðina, bekkir, rendur, teinar, eftir einhberjum
kúnstum eða fyrir mundum eða smekk vefara eða eiganda vefsins. En ekki
hætti ég mér út á þann hála ís, að fara nokkuð að lýsa eða skilgreina þau
nöfn, sem nefnd eru í spurningaskránni, en flest þeirra raun og hafa heyrt
nefnd. Litun voða, bands eða ullar var víst vanalega heimilisvinna.
Nokkur metnaður var það, að hafa fallega skift litum í millipilsum
kvenna, skyrtum karla, sængurverum ofl. Dúkaheitin: klæðavefnaður,
hringavefnaður, vormeldúkur kann ég að nefna, en ekki meira. Salún
sá ég sett upp og
p3
ofið. Það var
og er vandaverk. Salúns rúmteppi þóttu jafnan glæsileg, og frásagnarvert
ef salúns teppi voru yfir öllum rúmum í bastofunni. Svo voru
aðrar ábreiður, brekán, af þeim voru margar gerðir, ýmiskonar vefnaður,
og litir á mismunandi hátt, samsettir, köflótt, röndótt, tíglótt, tennt.
Einskefta eða vaðmál. Oftast gróft efni, þykkar voðir, sem
gott var að breiða ofaná sig þegar kalt var. Konu sá ég vefa
á fæti sér, sokkabönd og axlabönd, an aðferðinni kann ég ekki að lýsa,
held að fyrirvafið hafi verið vafið á flata spýtu, og hún dregin í gegnum
skilið. Randir voru eftir endilöngum borðunum.
Gjarðaefni
var stundum ofið í vefstað. Efnið mun oft hafa verið tog. Aðeins
tvenn sköft-hafaldasköft, voru þá notuð. Helst voru þessi ofnu gjarðaefni
höfð í yfirgjarðir með leðursprota og hringustykki. Falleg yfirgjörð
með stórri koparhringju þótti góður gripur. Undirgjarðir hnakka,
söðla, voru oftast brugðnar.
p4
Efnið oftast hrosshár
smátt spunnu tvöföldu. Togband var stundum notað í þær, gjarna voru
þær tvílitar oddgjarðir. Þær voru fallegar útlits og áttu helst að
vera mjúkar. Hringur oftast kopar festar með leðurstykki á báða enda.
Klifberagjarðir
voru brugðnar í þær var haft hrosshár, hampur og saumtog, þ.e. smágerðustu
rætur melgrass. Útlendur gjarðaborði útrýmdi smátt og smátt þessum
heimilisiðnaði. Hærusekki sá ég. Þeir voru ofnir úr
hrosshári, faxhári, smátt spunnu. Ég hygg einskeftuvend hafi verið á þeim.
Þeir voru með breiðum röndum, falleg vinna. Sérstök skeið,
sekkjarritti, hentaði til þess vefnaðar. Hrosshár var táið
hár fyrir hár. Látið falla á gólf niður milli fóta sér, vari var
tekinn fyrir að ekki væri maðkur, þ.e. 2 eða fleirri óaðskilin hár, þegar
nóg þótti komið, var beðjan löguð til og svo vafin upp í vöndul á snoturlegan
hátt. Þegar spinna átti, var al stungið gegnum miðjan vöndulinn
p5
og í tréklump, sem
festur var á sperru eða stoð, svo var spunnið á stóra halasnældu, tekið
fínt til og fest á knokkann. Þá var snældunni kingsað (snúið) svo
snérist á þráðinn. Hann vafinn á snælduna undir snúðinn uns snældan
tók ekki meira. Þá vafið af snældunni í hnykil, svo þegar annar hnykill
var kominn, voru þeir jafnþættir og gjörður einn hnykill úr tveimur. Hann
svo tvinnaður á sömu snældu. Þetta var allt vandasamt verk og seinlegt.
Stundum var hrosshár kembt í gömlum ullarkömbum, en þótti
ekki eins gott og vel táið. Hrosshársrokk heyrði ég talað um, en
sá hann ekki.
Vefnaðarkennsla-námskeið,
komu til sögunnar eftir aldamót. Munu kvenfélög og sambönd þeirra
hafa átt frumkvæði að því, og einnig húsmæðraskólar, þá útbreiddist margskonar
vefnaður, nýjar aðferðir og ný munstur. Að sumu leyti endurvaktar
eldri aðferðir. En ekki |p6 er ég maður til að fjölyrða um það. Þar
munu konur færari til frásagna. Verð ég að láta hér með lokið
þessu fáorða spjalli, sem aðeins er auglýsing um fávisku mína, og bið ég
afsökunar. Hugsanlegt er að betur takist til í annað sinn. Læt
hér með 2 smá salúnsparta.
Questionnaire
Record type