Ull
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1903)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1971
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1971
p1
Ull og tóvinna 3 og 4. Eftir
því hvað ætlast var til að ætti að nota vefjarefnið til vinnufata vaðmál
t.d. til karlmannafata. Með vaðmálsvend, klæðisvend eða hálfhringofið og
svo vormeldúkur. Ormel þekkti ég ekki. Í önnur efni t.d. svuntur, millipils,
milliskyrtur oftast dúkvend. Rekkjuvoðir dúk- eða vaðmálsvend. Peysuföt
klæðisvend og í betri föt ... Ég man aðeins eftir jakkafötum úr mórauðri
ull með klæðisvend. Þau voru sem talið var 5 lóða verki. Þau höfðu verið
sérstaklega vel unnin. Ofin af eigandanum og systur hans. Vann þráð og
fyrirvaf og sneið og saumaði allt í höndunum með saumþræði. Stærð
voðar var ekki neitt visst, að ég held, en þó var reynt að hafa það sem
haganlegast, því af stuttri voð fór tiltölulega meira í afvikur, því sem
ekki var hægt að nota bæði þegar byrjað var og endað, þær sameinuðu í voð
eftir umtali 2 eða fleiri konu um voðina. Svo sinn
p2
svuntudúk, pillipils, ábreiður
oþul. Eins var með fleira. Þá var lagt til eftir því hvað það þurfti að
vera margar álnir. Vefarinn sagði til eftir þyngd hespunnar, hvað úr henni
fékkst í uppustöðuna. Í ein peysuföt þurfti að mig minnir 9 álnir, 3 í
búkinn og 6 í pilsið. Heiti uppsetningar: Einskeftað eða pokavend. Vaðmálsvend,
klæðisvend. Hringofið eða hálfhringofið. Vormeldúkur, ekki ormel. Salún
hefi ég séð sessuáklæði og ofaná rúmi. Brekán sá ég aldrei en ábreiður
sem eldra fólk kallaði stundum brekán.Þau voru með vaðmálsvend og einskeftu,
stykkjótt, hringofin og hálfhringofin eða bara röndótt, ýmist með sauðarlitum
eða lituð.
p3
Glitvefnað, krossvefnað, flosvefnað
og spjaldvefnað heyrði ég talað um en hann var aldrei ofinn hér. Fótvefnaður
var ekki ofinn nema sokkabönd, styttubönd og beislistaumar. Hundshár
hefi ég aldrei heyrt talað um til nota. En þegar ull var vond, stutt í
henni, var sagt það væri eins og að spinna úr hundshári.
p4
Vefnaður: Hér eftir að ég man var
ekki ofið fyrir jól. Þó mun það hafa verið gert þar sem var maður sem ekki
gerði annað. Það mun hafa verið hyllst til að voðin yrði búin fyrir jól.
Það þótti ekki gott að láta vinnuna verða jólafeita. Svo var það myrkrið,
það var svo víða dimmt. Pabbi minn lærði vefnað nokkru eftir fermingu 2
vetur var hann eingöngu við vefnað. Annars ekki nema í ígripum frá gegningum.
Vefstóllinn: Hans vefstóll var smíðaður fyrir hann. Ég veit hver
það gerði sem kemur ekki upp á neitt að nefna. Þessi vefstóll var líkastur
B gerðinni. Vefjarskeiðar voru úr járni úttenntar að ég held. Skeiðin var
talin 80 tanna skeið, 120 og 140 tanna, víst miðað við tennur á þuml. Skyttan
var úr hvalbeini, önnur úr svörtum viði hörðum og þriðja úr brenni. Allar
járnvarðar til endanna og járnvarðar að neðan þar sem þær runnu eftir skilinu
um augað sem
p5
fyrirvafið frá spólunni rann um.
Þá var felld járnfjöður sem hélt spóluteinunum. Spólan var þunnt járn sem
var beygð um heldur stærri tein en hún átti að renna í. Spólurokkur eða
balbínu rokkur var sá sami hér og aðeins færður til fram uppstandarann,
eða brúðan sem líka er kölluð á spunarokkunum. ....stokkur alltaf kölluð
spjálk. Að leggja upp, að setja til vefjarverkið. Ef ekki
var hespað á skrepputré sem.... Ég man ekki hvað langur hringur, hvort
var 2 al. 3 kvartil, 4 þuml. 44 þræðir í skeppunni og hespan 11 skreppur.
Það var kölluð ......
p6
Þá voru balbínaðar hespur. Þær
vour úr tré með tveim snúðum, holum legg, sem teinn gekk í gegnum. Hann
var með fastri trissu sem var með einni skoru, bara ein snúra. Það var
dálítið misjafnt sem á þær komst eftir því hvað þráðurinn var grófur. Þær
máttu ekki vera mjög þungar, svo þráðurinn slitnaði ekki. Þá var til tafla
sem upp var gefin hvað voðin mætti verða löng af þessum hespufjölda og
hespan mörg lóð. Að reikna í skeiðina fór eftir þráðfjölda og hver skeiðin
var sem fór eftir grófleika þráðarins og kannski eftir því hvað vendin
átti að vera. Ég heyrði aldrei að setja upp vef en hjálpaði til að setja
upp ritta í haföld. Eftir því hver vendin var þurfti að draga í höföldin
og eins skeiðina. Rakgrind: Hún var notuð sem hesputré. Það
var sívalningur sem gekk í gegnum kross. Hann var það lengri
en grindarstuðlarnir að efri endinn
var festur við
p7
bita undir loftinu og svo var slá
með holu í sem var látin undir hinn endann og fest svo ekki gengi til.
Þá var látið slá sem stoð á einn kantinn. Það var með ... randanna
og ar skorðað þar sem krossinn kom í, upp í standana. 2 hælar útúr öðrum
til að gera skilið, hinn að neðan var með einum hæl, þar sem endinn á slöngunni
afmarkaði lengdina. Svo verður að snúa grindinni, það verða færri fetar
ef rakið er á mörgum. Þar þurfti að passa að jafnt rektist, svo ekki yrði
mislengjur, eins að ekki slitnaði. Eins var stundum rakið úr hnyklum. Hnyklastokkurinn
var fyrir 24 hnykla og þeir vildu hoppa upp úr. Það áttum við að passa
sem hjálpuðum til. Eins ef slitnaði eða voru að vera búnir. Mig minnir
að balbínurnar væru 18, sem smíðaðar voru með vefstólum, svo voru til aðrar
minni. Balbínugrindin var svokölluð sem þær léku í, nokkurs konar snældustóll.
Þegar skilið var gert var á skilhælnum þar var dreginn hampspotti með snúningi
til að þær festust ekki saman.
p8
Svo var það sem hér var kallaður
fetakambur. Þá var hver feti látinn á milli hverra tinda. Svo var honum
lokað þegar búið var að láta skaftið sem fest var á aftari rifinu, þegar
undið var upp slangan eða vefurinn. Þá var haldið í slönguna svo fast sem
sá gat snúið vefnum. Það varð svo að vera svo fast sem hægt varð til þess
að það gæfi ekki eftir þegar farið var að vefa, sem sagt að strengja þráðinn.
Öðru vísi var hér ekki rakið nema í sokkabönd eða styttubönd og beislistauma,
sem ofin voru í vefstólum. Þá sá ég ofin sokkabönd á fæti og gjarðir í
vefstól. Hafaldaefni var þráður þar til að tvistur kom, svo stálaugun
þau voru hnýtt með tvisti. Hafaldagrindin var 3 rimar í stuðlum, þá var
hnýtt augað um miðslána og annar stuðullinn var laus svo hægt var að taka
hann frá og smokka höföldunum úr, svo var látið í höföldin en dregið í
skeiðina.
p9
Til að halda slöngunni út var notaður
felakamburinn. Það voru 2 við að vinda upp vefinn. Það voru 2 við að láta
í höföldin og draga skeiðina. Fetasköftin voru látin í áður en fetakamburinn
var tekinn úr, þá var slönguendinn bundinn við slána, sem var á milli uppstandaranna
fyrir ofan hafaldasköftin. Yfir uppistöðuna var sett band í endann á fetaskaftinu,
svo þau drægjust ekki úr.
Nr. 1971
p1
Ull og tóvinna 3 og 4. Eftir
því hvað ætlast var til að ætti að nota vefjarefnið til vinnufata vaðmál
t.d. til karlmannafata. Með vaðmálsvend, klæðisvend eða hálfhringofið og
svo vormeldúkur. Ormel þekkti ég ekki. Í önnur efni t.d. svuntur, millipils,
milliskyrtur oftast dúkvend. Rekkjuvoðir dúk- eða vaðmálsvend. Peysuföt
klæðisvend og í betri föt ... Ég man aðeins eftir jakkafötum úr mórauðri
ull með klæðisvend. Þau voru sem talið var 5 lóða verki. Þau höfðu verið
sérstaklega vel unnin. Ofin af eigandanum og systur hans. Vann þráð og
fyrirvaf og sneið og saumaði allt í höndunum með saumþræði. Stærð
voðar var ekki neitt visst, að ég held, en þó var reynt að hafa það sem
haganlegast, því af stuttri voð fór tiltölulega meira í afvikur, því sem
ekki var hægt að nota bæði þegar byrjað var og endað, þær sameinuðu í voð
eftir umtali 2 eða fleiri konu um voðina. Svo sinn
p2
svuntudúk, pillipils, ábreiður
oþul. Eins var með fleira. Þá var lagt til eftir því hvað það þurfti að
vera margar álnir. Vefarinn sagði til eftir þyngd hespunnar, hvað úr henni
fékkst í uppustöðuna. Í ein peysuföt þurfti að mig minnir 9 álnir, 3 í
búkinn og 6 í pilsið. Heiti uppsetningar: Einskeftað eða pokavend. Vaðmálsvend,
klæðisvend. Hringofið eða hálfhringofið. Vormeldúkur, ekki ormel. Salún
hefi ég séð sessuáklæði og ofaná rúmi. Brekán sá ég aldrei en ábreiður
sem eldra fólk kallaði stundum brekán.Þau voru með vaðmálsvend og einskeftu,
stykkjótt, hringofin og hálfhringofin eða bara röndótt, ýmist með sauðarlitum
eða lituð.
p3
Glitvefnað, krossvefnað, flosvefnað
og spjaldvefnað heyrði ég talað um en hann var aldrei ofinn hér. Fótvefnaður
var ekki ofinn nema sokkabönd, styttubönd og beislistaumar. Hundshár
hefi ég aldrei heyrt talað um til nota. En þegar ull var vond, stutt í
henni, var sagt það væri eins og að spinna úr hundshári.
p4
Vefnaður: Hér eftir að ég man var
ekki ofið fyrir jól. Þó mun það hafa verið gert þar sem var maður sem ekki
gerði annað. Það mun hafa verið hyllst til að voðin yrði búin fyrir jól.
Það þótti ekki gott að láta vinnuna verða jólafeita. Svo var það myrkrið,
það var svo víða dimmt. Pabbi minn lærði vefnað nokkru eftir fermingu 2
vetur var hann eingöngu við vefnað. Annars ekki nema í ígripum frá gegningum.
Vefstóllinn: Hans vefstóll var smíðaður fyrir hann. Ég veit hver
það gerði sem kemur ekki upp á neitt að nefna. Þessi vefstóll var líkastur
B gerðinni. Vefjarskeiðar voru úr járni úttenntar að ég held. Skeiðin var
talin 80 tanna skeið, 120 og 140 tanna, víst miðað við tennur á þuml. Skyttan
var úr hvalbeini, önnur úr svörtum viði hörðum og þriðja úr brenni. Allar
járnvarðar til endanna og járnvarðar að neðan þar sem þær runnu eftir skilinu
um augað sem
p5
fyrirvafið frá spólunni rann um.
Þá var felld járnfjöður sem hélt spóluteinunum. Spólan var þunnt járn sem
var beygð um heldur stærri tein en hún átti að renna í. Spólurokkur eða
balbínu rokkur var sá sami hér og aðeins færður til fram uppstandarann,
eða brúðan sem líka er kölluð á spunarokkunum. ....stokkur alltaf kölluð
spjálk. Að leggja upp, að setja til vefjarverkið. Ef ekki
var hespað á skrepputré sem.... Ég man ekki hvað langur hringur, hvort
var 2 al. 3 kvartil, 4 þuml. 44 þræðir í skeppunni og hespan 11 skreppur.
Það var kölluð ......
p6
Þá voru balbínaðar hespur. Þær
vour úr tré með tveim snúðum, holum legg, sem teinn gekk í gegnum. Hann
var með fastri trissu sem var með einni skoru, bara ein snúra. Það var
dálítið misjafnt sem á þær komst eftir því hvað þráðurinn var grófur. Þær
máttu ekki vera mjög þungar, svo þráðurinn slitnaði ekki. Þá var til tafla
sem upp var gefin hvað voðin mætti verða löng af þessum hespufjölda og
hespan mörg lóð. Að reikna í skeiðina fór eftir þráðfjölda og hver skeiðin
var sem fór eftir grófleika þráðarins og kannski eftir því hvað vendin
átti að vera. Ég heyrði aldrei að setja upp vef en hjálpaði til að setja
upp ritta í haföld. Eftir því hver vendin var þurfti að draga í höföldin
og eins skeiðina. Rakgrind: Hún var notuð sem hesputré. Það
var sívalningur sem gekk í gegnum kross. Hann var það lengri
en grindarstuðlarnir að efri endinn
var festur við
p7
bita undir loftinu og svo var slá
með holu í sem var látin undir hinn endann og fest svo ekki gengi til.
Þá var látið slá sem stoð á einn kantinn. Það var með ... randanna
og ar skorðað þar sem krossinn kom í, upp í standana. 2 hælar útúr öðrum
til að gera skilið, hinn að neðan var með einum hæl, þar sem endinn á slöngunni
afmarkaði lengdina. Svo verður að snúa grindinni, það verða færri fetar
ef rakið er á mörgum. Þar þurfti að passa að jafnt rektist, svo ekki yrði
mislengjur, eins að ekki slitnaði. Eins var stundum rakið úr hnyklum. Hnyklastokkurinn
var fyrir 24 hnykla og þeir vildu hoppa upp úr. Það áttum við að passa
sem hjálpuðum til. Eins ef slitnaði eða voru að vera búnir. Mig minnir
að balbínurnar væru 18, sem smíðaðar voru með vefstólum, svo voru til aðrar
minni. Balbínugrindin var svokölluð sem þær léku í, nokkurs konar snældustóll.
Þegar skilið var gert var á skilhælnum þar var dreginn hampspotti með snúningi
til að þær festust ekki saman.
p8
Svo var það sem hér var kallaður
fetakambur. Þá var hver feti látinn á milli hverra tinda. Svo var honum
lokað þegar búið var að láta skaftið sem fest var á aftari rifinu, þegar
undið var upp slangan eða vefurinn. Þá var haldið í slönguna svo fast sem
sá gat snúið vefnum. Það varð svo að vera svo fast sem hægt varð til þess
að það gæfi ekki eftir þegar farið var að vefa, sem sagt að strengja þráðinn.
Öðru vísi var hér ekki rakið nema í sokkabönd eða styttubönd og beislistauma,
sem ofin voru í vefstólum. Þá sá ég ofin sokkabönd á fæti og gjarðir í
vefstól. Hafaldaefni var þráður þar til að tvistur kom, svo stálaugun
þau voru hnýtt með tvisti. Hafaldagrindin var 3 rimar í stuðlum, þá var
hnýtt augað um miðslána og annar stuðullinn var laus svo hægt var að taka
hann frá og smokka höföldunum úr, svo var látið í höföldin en dregið í
skeiðina.
p9
Til að halda slöngunni út var notaður
felakamburinn. Það voru 2 við að vinda upp vefinn. Það voru 2 við að láta
í höföldin og draga skeiðina. Fetasköftin voru látin í áður en fetakamburinn
var tekinn úr, þá var slönguendinn bundinn við slána, sem var á milli uppstandaranna
fyrir ofan hafaldasköftin. Yfir uppistöðuna var sett band í endann á fetaskaftinu,
svo þau drægjust ekki úr.
Questionnaire
Record type