Ull
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1910)
Object-related numbers
Museumnumber a: 6219
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 6219
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður: Voðin var alltaf nefnd eftir því til hvers átti
að nota hana, t.d. buxnavoð osfrv. Ákveðið álnatal var haft í huga
þegar lagt var upp í voð, áður en rakið var. Í rúmábreiður rúmar
4 álnir. Í buxur ætlaðar 4 álnir, af þæfðri voð. Voðin höfð
svo breið sem kosur var á. Út úr ritti. Það sneiðst betur úr
breiðari voð. Einskefta: Vefnaðarvendin hét heinskefta,
í hvaða flík sem efnið var ætlað. Það var sama hvort ofið var úr
alull eða vefjargarn var notað að einhverju leyti eða eingnöngu. Vefjargarn
var það kallað ekki tvistur. Mun ég halda því.
p2
Uppistaða í einskeftuvoð
var eftir því til hvers átti að nota efnið sem ofið var. Dúkur var
það ekki kallað heldur voð. T.d. kjólavoð. Venjulega voru ofin t.d.
í millipils og milliskyrtur í sömu voðinni. Þá var uppistaðan hvítt
vefjargarn. Í millipils ullarveftur, einfaldur, svo smár sem tök
voru á. Aðalliturinn ljósmórautt. Stundum ljósgrátt með dökkmórauðum,
hvítum og svörtum teinum. Voðin höfð svo breið sem hægt var, alveg
út úr ritt, eins og sagt var. Í milliskyrtur var veftur ljósmórauður
eða ljósgrár, smáröndótt. Aðallitur það bil hálfur þumlungur, svo
mjór sem eitt skaftvaf það er 2 fyrirdrættir. Líka var litaður veftur
í millipils, t.d. rautt og þá oft svartir og hvítir teinar. Ég sá
pils sem notaður aðeins rauður veftur, en það var ekki algent.
Í kjóla var ofin einskefta, uppistaða ýmist garn eða þráður. Oft
röndótt líka einlitt. Að voð væri lituð kannast ég ekki við.
p3
Vaðmál: Uppistaða
í buxnavoð, hversdagsföt, buxur og úlpur. Tvinnaður þráður og tvinnaður
veftur. Vefturinn linur spunnin, og aðeins rennt í gegnum rokkinn
þegar tvinnað var, svo að sem minnstur snúður yrði á honum, þótt hann ætti
að heita tvinnaður. Uppistaðan alltaf einlit venjulega sauðsvört,
ef voðin var bæði ætluð í buxur og úlpur. Ef voðin var aðeins ætluð
í buxur var oft röndótt uppistaðan. Gjarnan átta endar t.d. gráir
eða mórauðir og svo tveir svartir. Það sem ég segi frá að
við mitt bernskuheimili. Oft voru ofin í spariföt handa karlmönnum,
var þá ullin sem nota átti lituð. Jurtalituð úr ýmsum jurtum, oftast
njóla svo fíflum og sóleyjum, kembt saman litaða ullin, og sauðalitir sauðsvart
og mórautt. Voðir voru aldrei litaðar. Aðeins efnið í þær. En
þegar um sparifataefni var að ræða voru voðirnar þæfðar og pressaðar í
vélum eftir að klæðaverksmiðjan Álafoss tók til starfa. Þráður einfaldur
mjög smár tveggja álna þráður, þ.e. lagt upp í voðina 2 álnir úr mörk af
þræði. Sparifatnaður kvenna var ekki unnin heima eftir ég
man eftir. En ég sá bæði dagtreyju og pils úr vaðmáli. Voru
þau notuð hversdags á veturna. Svo voru kastpilsin eða kastfötin, sem svo
voru venjulega kölluð. Þau voru úr sauðsvörtu vaðmáli. Ekki
voru þau felld eins og venjuleg pils. Heldur teknar smáfellur allt um kring,
undir strenginn, til þess að fá víddina. Þau náðu niður á miðja leggi.
Rekkvoðir voru ofnar úr alull eða vefjargarn uppistaða, ullarveftur
vaðmálsvend.
p4
Klæðavefnaður var
algengur þar sem ég ólst upp. Þessi vefnaðarvend var einkum notuð
í karlmannaföt. Var efnið það sama og haft var í fínna vaðmál. Milliskyrtuefni
var ofið. Þá var hafður klæðavefnaður á því, ef haft algarn, þ.e.
uppistaða og fyrirvaf vefjargarn. Þá var voðin langröndótt.
p5
Vormeldúkur: Þráðarvormeldúkur
var ekki jafn algengur og klæðavefnaður og vaðmál. Uppistaða tvinnaður
þráður, veftur einfaldur. Uppistaða oft mórauð, en veftur sauðsvartur.
Oftast haft röndótt. Notað í buxur karlmanna. Voðin mjög vörpuð,
því sást ekki í veftinn. Svo var veftarvormeldúkur. Uppistaðan
gisin. Fáir endar hafðir í tönn. Þá hlóðst vefturinn uppí,
svo hann var meira áberandi. Voðin varð mjög þykk. Þráðarvormeldúkur
var algengari en veftarvormeldúkur. Það þekktist að í pils kvenna
væri svört einskefta með vormelsdúksbekk. Úr lituðum vefti oft tennt.
p6
Salún: Þessi
vefnaðargerð nefndist salún. Ekki veit ég hvenær var fyrst farið
að vefa salúnsábreiður. En fyrir síðustu aldamót óf móðir mín salúnsvoð
í rúmábreiður. Til þess var salúnsvoð aðins notuð, í rúmábreiður.
Uppistaða var þráður einfaldur eða tvinnaður. Veftur einfaldur.
Svart var algengast. Salún oftast rautt, stundum grænt eða
grátt litað. Líka var haft mórautt salún. Salúnsmunstrin þöktu
allan vefflötinn. Vefarar breyttu oft vefnaðarmunstrunum. Svo
sem Jóhannes Eggertsson, sem lengi var vefari í minni sveit. Ég treysti
mér ekki til að lýsa vefnaðarmunstum. Verð á salúnsábreiðum
veit ég ekki um. Þær voru sjaldan verslunarvara. Þess voru dæmi að
ábreiður, t.d. nýjar voru aðeins notaðar á hátíðum og tyllidögum. Ég
hygg að salúnsvefnaður hafi lengst haldið velli, sem vefnaður í mínum átthögum.
Allt til 1950. Salúnsábreiður eru enn notaðar, sérstaklega
í legubekki. Salúnsvefnaður breiddist út frá húsmæðraskólum.
Svo héldu vefarar stundum námskeið. Settu til á bæjum og leiðbeindu
með vefnaðinn. Ég man eftir slíkri vefnaðarkonu. Ég hygg að
það hafi verið stuttu eftir 1920. Hún hét Guðríður Einarsdóttir frá Bjólu
í Holtum. Hún kenndi þennan svokallaða útvefnað.
p7
Flosvefnaður, spjaldvefnaður:
Um þetta get ég ekkert sagt. Hef hvorugan þennan vefnað séð
unninn. Fótvefnaður: Fótvefnaður var hann kallaður
af því að annar endi slöngunnar var festur við linda, sem vefarinn batt
um mitti sér. En í hinn endann var búið til einskonar stig, sem staðið
var í til að herða á slöngunni. Uppistaðan tvinnaður þráður snúðgóður.
Veftur tvinnaður. Svipuð stærð á uppistöðu og vefti. Rakið
mun hafa verið á hælum. Allt um það er ég næsta ófróð. Gerðin
var einskefta. Líklega stundum tennt. Fyrirvafið var undið í skilhönk.
Brugðið gegnum skilið, því ýtt að með spýtu, jafnvel hárgreiðu. Litirnir
skrautlegir eftir því sem efni stóðu til. Efnið í höföldunum var
sterkur togþráður, áður en útlent garn var notað. Veftur var einlitur.
Í hann sást ekki vegna þess hve uppistaðan var þétt. Mjög varpað
eins og sagt var. Böndin voru langröndótt. Þau voru notuð einkum
sem sokkabönd, etv. líka í styttubönd.
p8
Brekán: Brekán
sá ég, en þau voru ekki ofin þar sem ég átti heima. þau sem ég sá
voru með vaðmálsvend. Þau voru stórköflótt, svört og rauð. Brekánsvefnað
heyrði ég ekki talað um. Hann lagðist niður í minni heimabyggð fyrir
mitt minni. Salúnsábreiður voru oft kallaðar brekán. Gömul og slitin
brekán voru notuð t.d. í fjallferðir til skjóls í náttstað.
Glitvefnaður: Um glitvefnað er ég mjög ófróð. Hef ekki séð
hann ofinn nema í húsmæðraskóla. En bæði rúmábreiður og söðuláklæði
voru glitofin. En þetta veit ég svo lítið um. Krossvefnaður:
Krossvefnað hef ég ekki séð nema frá húsmæðraskólum.
p9
Hæra: Hrosshár
var unnið í hæruvoðir. Notað í hærupoka. Ofið í vefstól. Faðir
minn kvaðst hafa ofið hæru. Það voru höfð höföld en ekki skeiðritti.
Slegið að með spýtu. Vendin var einskefta. Faxhár var
kembt í kömbum. Taglhár táið. Sumir spunnu úr kembum, en aðrir
vöfðu í vindla. Stungu al í gegnum þá. Þá voru alirnir reknir
í stoð í baðstofunni. Spunnið á halasnældu. Snældurnar voru eins
og venjulegar halasnældur, nema stærri. Ég kannast ekki við
að hrosshár hafi verið kembt saman við ull. Þó var búkhár kembt saman
við ull og haft í leppa og vettlinga. Þóttu þeir mjög hlýir. Þetta
búkhár var aðeins það sem var kembt af hrossum, en ekki það sem rakað var
af há. Hundshár: Það kannast ég ekki við að notað hafi
verið.
p10
Vefstóll: Teikningin
af vefstólnum, sem fylgir spurningaskránni er mjög frábrugðin þeim vefstólum,
sem ég vandist. Hlutföllin eru önnur. Hann er of hár og of stuttur.
Afturrifur nr. 12 lék ekki í grópi ofan á vængjunum, eins og myndin
sýnir. Hann á að vera undir vængnum. Kragar voru hafðir á rifnum.
Þeir voru tveir. Sinn hvoru megin við uppistöðuna, svo hún
hrapaði ekki og slaki kæmi á jaðrana. Vippur voru ekki notaðar heldur
trissur. Trissurnar voru bundnar í hafaldatré. Trissurnar voru
6, 3 hvoru megin neðan í hafaldatrénu. Og hafaldasköftin fest í þær.
Slagborð var að ofan fyrst þegar ég man til. Svo breyttist
þetta og varð algengt að þau væru fest að neðan. Ystu tennurnar ein
hvoru megin í rittinu (skeiðinni)
hétu hleynar.
p11
Til þjóðháttarnefndar.
Árna Björnssonar. Þó að ég léti til leiðast að svara þessarri
spurningaskrá, er þó langt frá því að ég væri maður til þess. Það
þarf meiri rithöfunda en mig og mína líka til þess. Margar spurningar
eru þannig, að heila ritgerð þarf til að gera þeim full skil. Það
er alveg víst að margt týnist af því, sem margur veit, vegna þess að ekki
er komið og talað við fólkið. Eða spurningarnar hafðar einfaldari.
Nr. 6219
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður: Voðin var alltaf nefnd eftir því til hvers átti
að nota hana, t.d. buxnavoð osfrv. Ákveðið álnatal var haft í huga
þegar lagt var upp í voð, áður en rakið var. Í rúmábreiður rúmar
4 álnir. Í buxur ætlaðar 4 álnir, af þæfðri voð. Voðin höfð
svo breið sem kosur var á. Út úr ritti. Það sneiðst betur úr
breiðari voð. Einskefta: Vefnaðarvendin hét heinskefta,
í hvaða flík sem efnið var ætlað. Það var sama hvort ofið var úr
alull eða vefjargarn var notað að einhverju leyti eða eingnöngu. Vefjargarn
var það kallað ekki tvistur. Mun ég halda því.
p2
Uppistaða í einskeftuvoð
var eftir því til hvers átti að nota efnið sem ofið var. Dúkur var
það ekki kallað heldur voð. T.d. kjólavoð. Venjulega voru ofin t.d.
í millipils og milliskyrtur í sömu voðinni. Þá var uppistaðan hvítt
vefjargarn. Í millipils ullarveftur, einfaldur, svo smár sem tök
voru á. Aðalliturinn ljósmórautt. Stundum ljósgrátt með dökkmórauðum,
hvítum og svörtum teinum. Voðin höfð svo breið sem hægt var, alveg
út úr ritt, eins og sagt var. Í milliskyrtur var veftur ljósmórauður
eða ljósgrár, smáröndótt. Aðallitur það bil hálfur þumlungur, svo
mjór sem eitt skaftvaf það er 2 fyrirdrættir. Líka var litaður veftur
í millipils, t.d. rautt og þá oft svartir og hvítir teinar. Ég sá
pils sem notaður aðeins rauður veftur, en það var ekki algent.
Í kjóla var ofin einskefta, uppistaða ýmist garn eða þráður. Oft
röndótt líka einlitt. Að voð væri lituð kannast ég ekki við.
p3
Vaðmál: Uppistaða
í buxnavoð, hversdagsföt, buxur og úlpur. Tvinnaður þráður og tvinnaður
veftur. Vefturinn linur spunnin, og aðeins rennt í gegnum rokkinn
þegar tvinnað var, svo að sem minnstur snúður yrði á honum, þótt hann ætti
að heita tvinnaður. Uppistaðan alltaf einlit venjulega sauðsvört,
ef voðin var bæði ætluð í buxur og úlpur. Ef voðin var aðeins ætluð
í buxur var oft röndótt uppistaðan. Gjarnan átta endar t.d. gráir
eða mórauðir og svo tveir svartir. Það sem ég segi frá að
við mitt bernskuheimili. Oft voru ofin í spariföt handa karlmönnum,
var þá ullin sem nota átti lituð. Jurtalituð úr ýmsum jurtum, oftast
njóla svo fíflum og sóleyjum, kembt saman litaða ullin, og sauðalitir sauðsvart
og mórautt. Voðir voru aldrei litaðar. Aðeins efnið í þær. En
þegar um sparifataefni var að ræða voru voðirnar þæfðar og pressaðar í
vélum eftir að klæðaverksmiðjan Álafoss tók til starfa. Þráður einfaldur
mjög smár tveggja álna þráður, þ.e. lagt upp í voðina 2 álnir úr mörk af
þræði. Sparifatnaður kvenna var ekki unnin heima eftir ég
man eftir. En ég sá bæði dagtreyju og pils úr vaðmáli. Voru
þau notuð hversdags á veturna. Svo voru kastpilsin eða kastfötin, sem svo
voru venjulega kölluð. Þau voru úr sauðsvörtu vaðmáli. Ekki
voru þau felld eins og venjuleg pils. Heldur teknar smáfellur allt um kring,
undir strenginn, til þess að fá víddina. Þau náðu niður á miðja leggi.
Rekkvoðir voru ofnar úr alull eða vefjargarn uppistaða, ullarveftur
vaðmálsvend.
p4
Klæðavefnaður var
algengur þar sem ég ólst upp. Þessi vefnaðarvend var einkum notuð
í karlmannaföt. Var efnið það sama og haft var í fínna vaðmál. Milliskyrtuefni
var ofið. Þá var hafður klæðavefnaður á því, ef haft algarn, þ.e.
uppistaða og fyrirvaf vefjargarn. Þá var voðin langröndótt.
p5
Vormeldúkur: Þráðarvormeldúkur
var ekki jafn algengur og klæðavefnaður og vaðmál. Uppistaða tvinnaður
þráður, veftur einfaldur. Uppistaða oft mórauð, en veftur sauðsvartur.
Oftast haft röndótt. Notað í buxur karlmanna. Voðin mjög vörpuð,
því sást ekki í veftinn. Svo var veftarvormeldúkur. Uppistaðan
gisin. Fáir endar hafðir í tönn. Þá hlóðst vefturinn uppí,
svo hann var meira áberandi. Voðin varð mjög þykk. Þráðarvormeldúkur
var algengari en veftarvormeldúkur. Það þekktist að í pils kvenna
væri svört einskefta með vormelsdúksbekk. Úr lituðum vefti oft tennt.
p6
Salún: Þessi
vefnaðargerð nefndist salún. Ekki veit ég hvenær var fyrst farið
að vefa salúnsábreiður. En fyrir síðustu aldamót óf móðir mín salúnsvoð
í rúmábreiður. Til þess var salúnsvoð aðins notuð, í rúmábreiður.
Uppistaða var þráður einfaldur eða tvinnaður. Veftur einfaldur.
Svart var algengast. Salún oftast rautt, stundum grænt eða
grátt litað. Líka var haft mórautt salún. Salúnsmunstrin þöktu
allan vefflötinn. Vefarar breyttu oft vefnaðarmunstrunum. Svo
sem Jóhannes Eggertsson, sem lengi var vefari í minni sveit. Ég treysti
mér ekki til að lýsa vefnaðarmunstum. Verð á salúnsábreiðum
veit ég ekki um. Þær voru sjaldan verslunarvara. Þess voru dæmi að
ábreiður, t.d. nýjar voru aðeins notaðar á hátíðum og tyllidögum. Ég
hygg að salúnsvefnaður hafi lengst haldið velli, sem vefnaður í mínum átthögum.
Allt til 1950. Salúnsábreiður eru enn notaðar, sérstaklega
í legubekki. Salúnsvefnaður breiddist út frá húsmæðraskólum.
Svo héldu vefarar stundum námskeið. Settu til á bæjum og leiðbeindu
með vefnaðinn. Ég man eftir slíkri vefnaðarkonu. Ég hygg að
það hafi verið stuttu eftir 1920. Hún hét Guðríður Einarsdóttir frá Bjólu
í Holtum. Hún kenndi þennan svokallaða útvefnað.
p7
Flosvefnaður, spjaldvefnaður:
Um þetta get ég ekkert sagt. Hef hvorugan þennan vefnað séð
unninn. Fótvefnaður: Fótvefnaður var hann kallaður
af því að annar endi slöngunnar var festur við linda, sem vefarinn batt
um mitti sér. En í hinn endann var búið til einskonar stig, sem staðið
var í til að herða á slöngunni. Uppistaðan tvinnaður þráður snúðgóður.
Veftur tvinnaður. Svipuð stærð á uppistöðu og vefti. Rakið
mun hafa verið á hælum. Allt um það er ég næsta ófróð. Gerðin
var einskefta. Líklega stundum tennt. Fyrirvafið var undið í skilhönk.
Brugðið gegnum skilið, því ýtt að með spýtu, jafnvel hárgreiðu. Litirnir
skrautlegir eftir því sem efni stóðu til. Efnið í höföldunum var
sterkur togþráður, áður en útlent garn var notað. Veftur var einlitur.
Í hann sást ekki vegna þess hve uppistaðan var þétt. Mjög varpað
eins og sagt var. Böndin voru langröndótt. Þau voru notuð einkum
sem sokkabönd, etv. líka í styttubönd.
p8
Brekán: Brekán
sá ég, en þau voru ekki ofin þar sem ég átti heima. þau sem ég sá
voru með vaðmálsvend. Þau voru stórköflótt, svört og rauð. Brekánsvefnað
heyrði ég ekki talað um. Hann lagðist niður í minni heimabyggð fyrir
mitt minni. Salúnsábreiður voru oft kallaðar brekán. Gömul og slitin
brekán voru notuð t.d. í fjallferðir til skjóls í náttstað.
Glitvefnaður: Um glitvefnað er ég mjög ófróð. Hef ekki séð
hann ofinn nema í húsmæðraskóla. En bæði rúmábreiður og söðuláklæði
voru glitofin. En þetta veit ég svo lítið um. Krossvefnaður:
Krossvefnað hef ég ekki séð nema frá húsmæðraskólum.
p9
Hæra: Hrosshár
var unnið í hæruvoðir. Notað í hærupoka. Ofið í vefstól. Faðir
minn kvaðst hafa ofið hæru. Það voru höfð höföld en ekki skeiðritti.
Slegið að með spýtu. Vendin var einskefta. Faxhár var
kembt í kömbum. Taglhár táið. Sumir spunnu úr kembum, en aðrir
vöfðu í vindla. Stungu al í gegnum þá. Þá voru alirnir reknir
í stoð í baðstofunni. Spunnið á halasnældu. Snældurnar voru eins
og venjulegar halasnældur, nema stærri. Ég kannast ekki við
að hrosshár hafi verið kembt saman við ull. Þó var búkhár kembt saman
við ull og haft í leppa og vettlinga. Þóttu þeir mjög hlýir. Þetta
búkhár var aðeins það sem var kembt af hrossum, en ekki það sem rakað var
af há. Hundshár: Það kannast ég ekki við að notað hafi
verið.
p10
Vefstóll: Teikningin
af vefstólnum, sem fylgir spurningaskránni er mjög frábrugðin þeim vefstólum,
sem ég vandist. Hlutföllin eru önnur. Hann er of hár og of stuttur.
Afturrifur nr. 12 lék ekki í grópi ofan á vængjunum, eins og myndin
sýnir. Hann á að vera undir vængnum. Kragar voru hafðir á rifnum.
Þeir voru tveir. Sinn hvoru megin við uppistöðuna, svo hún
hrapaði ekki og slaki kæmi á jaðrana. Vippur voru ekki notaðar heldur
trissur. Trissurnar voru bundnar í hafaldatré. Trissurnar voru
6, 3 hvoru megin neðan í hafaldatrénu. Og hafaldasköftin fest í þær.
Slagborð var að ofan fyrst þegar ég man til. Svo breyttist
þetta og varð algengt að þau væru fest að neðan. Ystu tennurnar ein
hvoru megin í rittinu (skeiðinni)
hétu hleynar.
p11
Til þjóðháttarnefndar.
Árna Björnssonar. Þó að ég léti til leiðast að svara þessarri
spurningaskrá, er þó langt frá því að ég væri maður til þess. Það
þarf meiri rithöfunda en mig og mína líka til þess. Margar spurningar
eru þannig, að heila ritgerð þarf til að gera þeim full skil. Það
er alveg víst að margt týnist af því, sem margur veit, vegna þess að ekki
er komið og talað við fólkið. Eða spurningarnar hafðar einfaldari.
Questionnaire
Record type