Ull
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1901)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1611
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1611
p1
Ull og tóvinna 4.
Á svalbarðssrönd var venja að nefna voðir eftir því í hvað átti
að nota þær. Þannig var talað um buxnavaðmál, milliskyrtuefni, svuntudúka
osfrv., án tillits til vefnaðarvendar. Stundum var ákveðið
álnatal í voð (eða vefjaruppistöðu) áætlað fyrirfram. Sérstklega
átti þetta við þegar vefa átti rúmábreiður (brekán), svuntuefni eða handklæði.
Fleirra mætti þó líklega nefna. Í þessu sambandi vil
ég geta um eitt sem algengt var að gera þegar ofin voru handklæði, en það
var að skilja eftir óofna 10-12 cm. á milli hverra tveggja handklæða. Þá
var hægt að hafa handklæðin mislöng, ef það þótti æskilegt. Á þessum
árum var venja að hafa handklæðin með kögri, sem með þessu móti varð sjálfgert,
þegar búið var að klippa sundur á milli þeirra. Því miður get ég ekkert
sagt um einskeftudúka eða einskeftuvefnað. Vaðmál: Uppistaða
vefjarins var ull. Það fór eftir því
p2
hversu fína voð átti
að vinna, hvernig ullin var undirbúin undir spunann. Í öll
fínni vaðmál, t.d. nærfatavaðmál ofl. var tekið ofanaf ullinni, þ.e. togið
dregið upp úr þelinu. Auk þess var ullin oft hærð líka. En
það hét að hæra ull þegar innanúr reyfinu voru teknir hnökrar og hár. Þessi
hár voru úr nýju ullinni, sem vaxin var inn í gamla reyfið og klipptust
í sundur þegar kindin var rúin. Svo var auðvitað reynt að velja bestu
ullarreyfin í þessa vefi. Að öðru leyti var undirbúningur
ullarinnar undir spunanum eins, þ.e. ullin var kembd í kembur í fínum ullarkömgum.
Þetta er þó miðað við að ullin væri að öllu leyti unnin heima. En
það var fyrir aldamót 1900 að farið var að kemba ull í vélum í S-Þingeyjarsýslu,
nánar tiltekið árið 1884. En það ár voru settar upp kembivélar á
Halldórsstöðum í Laxárdal. Um aldamótin 1900 (hef ekki ártalið við hendina),
var svo ullarverksmiðjan Gefjum sett á stofn á Akureyri. Það var
alltaf lítið sent af ull til kembingar af Svalbarðsströnd, austur í Halldórsstaði,
en eftir að
p3
kembivélarnar komu
á Akureyri, fór það vaxandi ár frá ári að send væri ull þangað til kembingar.
Fram yfir 1910 var langmest af ull þeirri, er vinna átti
í vaðmál, spunnin á rokka heima á heimilunum. En um 1915 eða á árunum
öðru hvoru megin við það ár, að keypt spunavél í sveitina og eftir það
var allmikið af vefjarefni spunnið á hana. Vefjaruppistaða
í vaðmál var höfð snúðhörð, en ívafið fremur snúðlint. Algengast var að
ullarvoðir væru einlitar, og þá með ullarlitum. Nærfata- og rekkjuvoðavaðmál
voru hvít eða grá. Buxnavaðmál svart. Stundum var það þó haft röndótt
með því að hafa gráa þræði í uppistöðunni. Annars voru vaðmál sjaldan
munstruð. Eitthvað dálítið var jurtalitað á Svalbarðsströnd,
en aðallega mun það þó hafa verið band, sem prjónað var úr. Einnig
var litað úr útlendum litum, svo sem indigólit, blásteini og brúnspóni.
Á síðustu árum heimavefnaðarins kom það fyrir að vaðmálsvoðir
væru sendar burt til litunar, pressunar
p4
og lóskurðar. Sent
til Gefjunar á Akureyri. Þá er eins og mig minni að ég heyrði
að vaðmál hefði verið sent til Noregs til þessarra hluta, áður en Gefjun
var sett á stofn. En hafi það verið, er víst að það hefur verið sjaldgæft.
Mér er í barnsminni (um 1910), að talað var um klæðisvend,
og vafalítið tel ég að faðir minn muni hafa ofið klæðisvefnað fyrir mitt
minni, því hann óf fyrir suma heldri bændur sveitarinnar. En sumir
þeirra áttu klæðisföt og konur þeirra klæðis peysuföt. En um klæðisvefnaðinn
sjálfan get ég ekkert sagt. Hringavefnað og oddavefnað þekki
ég ekkert, en vormeldúk heyrði ég nefndan, en ekki man ég eftir, að hann
væri ofinn á heimili foreldra minna. Ekki heldur salún.
Rúmábreiður voru ofnar heima, þegar ég var að alast upp. Efni í þær
var litað bæði uppistaða og ívaf. Litirnir voru svart og rauðbrúnt.
Þær voru munstraðar, stórköflóttar. Tíglarnir 6-8 cm. á hvorn
veg. Því miður eru líklega allar þessar ábreiður eyðilagðar. Sumir
nefndu rúmábreiðuna brekán.
p5
Klyfberagjarðir,
svo og hnakk- og söðulgjarðir, voru ofnar heima í Leifshúsum, bæði úr ull
og hrosshári. Efni í ullargjarðir var aðallega tog.
Það var spunnið gróft,
venjulega á rokk eftir að ég man eftir mér. Hrosshárið var táið eða kembt,
síðan vafið upp í vöndla, en úr þeim var það spunnið, oftast á halasnældu.
Ekki man ég hvernig gjarðavefur var settur til, þ.e. búinn undir
vefnaðinn. Ívafið mun hafa verið eins og uppistaðan. Engin
skytta var notuð við gjarðavefnaðinn. Í staðinn var notuð spýta,
ca. 30 cm. löng, er ívafið var undið upp á, um miðju hennar. Endar hennar
voru þá handföng með egg á þeirri hlið, sem að manni snéri, þeim er óf.
Með þessari egg var ívafinu þrýst að í skilinu eða barið að. Ekki
vissi ég til að spýta þessi hétu nokkru sérstöku nafni. Þessu get
ég svo ekki lýst nánar. Þó vil ég taka það fram að ég þykist muna
að oddagjarðir væru ofnar heima. Um glitvefnað, krossvefnað,
flosvefnað og spjaldvefnað get ég ekkert sagt. Sem barn sá ég ofinn
fótvefnað, en get ekkert lýst honum.
Ekki man ég
eftir að vefnaðarnámskeið væru haldin
p6
á Svalbarðsströnd,
enda þurfti þess ekki með, á meðan ofið var á heimilunum, því þá lærði
hver af öðrum, mann fram af manni. Þannig var ofið á flestum heimilum
fram um 1905. Á næstu 20 árunum þar á eftir lagðist heimavefnaður
svo að segja alveg niður. Svo liðu 20 ár, að vefnaður var tæplega
nefndur á nafn, hvað þá að ofið væri. En svo var það árið
1947 (öruggar heimildir um ártalið hefi ég þó ekki við höndina), að Halldóra
Bjarnadóttir setti á stofn Tóvinnuskólann á Svalbarði á Svalbarðsströnd.
Á þessum skóla var kennd alhliða ullarvinna. Þar á meðal að
sjálfsögðu vefnaður. Tóvinnuskólanum stjórnaði Rannveig Líndal frá
Lækjarmóti í Húnavatnssýslu. Skóli þessi starfaði í 9 vetur, eða
til vors 1955. Hann var á einkaheimili, og var þar ekki húnsæði til
að taka nema 8 nemendur hvern vetur. Alls munu 60-70 stúlkur hafa
sótt skólann. Og ég vil taka það fram, að skóli þessi var hin þarfasta
stofnum og þjóðlegur svo sem best varð á kosið. Vefnaður
í skólanum var allur, eða nálega allur, fínni, en sá vefnaður er áður var
unninn á heimilunum. Þar munu hafa verið ofin gluggatjöld, ýmsir
dúkar og margt fleirra.
p7
Nokkrar ungar stúlkur
af Svalbarðsströnd, stunduðu nám í Tóvinnuskólanum, og ófu þar ýmislegt
fyrir sig. En ekki er mér kunnugt að þær hafi ofið heima hjá sér,
eftir að skólanáminu lauk, enda fáar eða engar átt vefstól.
Áður en Tóvinnuskólinn á Svalbarði tók til starfa, og einnig síðar, stunduðu
nokkrar stúlkur af Svalbarðsströnd, sem og úr öðrum sveitum S-Þingeyjarsýslu,
nám í húsmæðraskólum og lærðu þar að sjálfsögðu vefnað, eitthvað misjafnlega
mikið þó. En ekki held ég að þær stúlkur hafi frekar en þær fyrrnefndu,
stundað vefnað heima hjá sér. Ekki vissi ég til að hundshár
væri notað til nokkurra hluta.
Nr. 1611
p1
Ull og tóvinna 4.
Á svalbarðssrönd var venja að nefna voðir eftir því í hvað átti
að nota þær. Þannig var talað um buxnavaðmál, milliskyrtuefni, svuntudúka
osfrv., án tillits til vefnaðarvendar. Stundum var ákveðið
álnatal í voð (eða vefjaruppistöðu) áætlað fyrirfram. Sérstklega
átti þetta við þegar vefa átti rúmábreiður (brekán), svuntuefni eða handklæði.
Fleirra mætti þó líklega nefna. Í þessu sambandi vil
ég geta um eitt sem algengt var að gera þegar ofin voru handklæði, en það
var að skilja eftir óofna 10-12 cm. á milli hverra tveggja handklæða. Þá
var hægt að hafa handklæðin mislöng, ef það þótti æskilegt. Á þessum
árum var venja að hafa handklæðin með kögri, sem með þessu móti varð sjálfgert,
þegar búið var að klippa sundur á milli þeirra. Því miður get ég ekkert
sagt um einskeftudúka eða einskeftuvefnað. Vaðmál: Uppistaða
vefjarins var ull. Það fór eftir því
p2
hversu fína voð átti
að vinna, hvernig ullin var undirbúin undir spunann. Í öll
fínni vaðmál, t.d. nærfatavaðmál ofl. var tekið ofanaf ullinni, þ.e. togið
dregið upp úr þelinu. Auk þess var ullin oft hærð líka. En
það hét að hæra ull þegar innanúr reyfinu voru teknir hnökrar og hár. Þessi
hár voru úr nýju ullinni, sem vaxin var inn í gamla reyfið og klipptust
í sundur þegar kindin var rúin. Svo var auðvitað reynt að velja bestu
ullarreyfin í þessa vefi. Að öðru leyti var undirbúningur
ullarinnar undir spunanum eins, þ.e. ullin var kembd í kembur í fínum ullarkömgum.
Þetta er þó miðað við að ullin væri að öllu leyti unnin heima. En
það var fyrir aldamót 1900 að farið var að kemba ull í vélum í S-Þingeyjarsýslu,
nánar tiltekið árið 1884. En það ár voru settar upp kembivélar á
Halldórsstöðum í Laxárdal. Um aldamótin 1900 (hef ekki ártalið við hendina),
var svo ullarverksmiðjan Gefjum sett á stofn á Akureyri. Það var
alltaf lítið sent af ull til kembingar af Svalbarðsströnd, austur í Halldórsstaði,
en eftir að
p3
kembivélarnar komu
á Akureyri, fór það vaxandi ár frá ári að send væri ull þangað til kembingar.
Fram yfir 1910 var langmest af ull þeirri, er vinna átti
í vaðmál, spunnin á rokka heima á heimilunum. En um 1915 eða á árunum
öðru hvoru megin við það ár, að keypt spunavél í sveitina og eftir það
var allmikið af vefjarefni spunnið á hana. Vefjaruppistaða
í vaðmál var höfð snúðhörð, en ívafið fremur snúðlint. Algengast var að
ullarvoðir væru einlitar, og þá með ullarlitum. Nærfata- og rekkjuvoðavaðmál
voru hvít eða grá. Buxnavaðmál svart. Stundum var það þó haft röndótt
með því að hafa gráa þræði í uppistöðunni. Annars voru vaðmál sjaldan
munstruð. Eitthvað dálítið var jurtalitað á Svalbarðsströnd,
en aðallega mun það þó hafa verið band, sem prjónað var úr. Einnig
var litað úr útlendum litum, svo sem indigólit, blásteini og brúnspóni.
Á síðustu árum heimavefnaðarins kom það fyrir að vaðmálsvoðir
væru sendar burt til litunar, pressunar
p4
og lóskurðar. Sent
til Gefjunar á Akureyri. Þá er eins og mig minni að ég heyrði
að vaðmál hefði verið sent til Noregs til þessarra hluta, áður en Gefjun
var sett á stofn. En hafi það verið, er víst að það hefur verið sjaldgæft.
Mér er í barnsminni (um 1910), að talað var um klæðisvend,
og vafalítið tel ég að faðir minn muni hafa ofið klæðisvefnað fyrir mitt
minni, því hann óf fyrir suma heldri bændur sveitarinnar. En sumir
þeirra áttu klæðisföt og konur þeirra klæðis peysuföt. En um klæðisvefnaðinn
sjálfan get ég ekkert sagt. Hringavefnað og oddavefnað þekki
ég ekkert, en vormeldúk heyrði ég nefndan, en ekki man ég eftir, að hann
væri ofinn á heimili foreldra minna. Ekki heldur salún.
Rúmábreiður voru ofnar heima, þegar ég var að alast upp. Efni í þær
var litað bæði uppistaða og ívaf. Litirnir voru svart og rauðbrúnt.
Þær voru munstraðar, stórköflóttar. Tíglarnir 6-8 cm. á hvorn
veg. Því miður eru líklega allar þessar ábreiður eyðilagðar. Sumir
nefndu rúmábreiðuna brekán.
p5
Klyfberagjarðir,
svo og hnakk- og söðulgjarðir, voru ofnar heima í Leifshúsum, bæði úr ull
og hrosshári. Efni í ullargjarðir var aðallega tog.
Það var spunnið gróft,
venjulega á rokk eftir að ég man eftir mér. Hrosshárið var táið eða kembt,
síðan vafið upp í vöndla, en úr þeim var það spunnið, oftast á halasnældu.
Ekki man ég hvernig gjarðavefur var settur til, þ.e. búinn undir
vefnaðinn. Ívafið mun hafa verið eins og uppistaðan. Engin
skytta var notuð við gjarðavefnaðinn. Í staðinn var notuð spýta,
ca. 30 cm. löng, er ívafið var undið upp á, um miðju hennar. Endar hennar
voru þá handföng með egg á þeirri hlið, sem að manni snéri, þeim er óf.
Með þessari egg var ívafinu þrýst að í skilinu eða barið að. Ekki
vissi ég til að spýta þessi hétu nokkru sérstöku nafni. Þessu get
ég svo ekki lýst nánar. Þó vil ég taka það fram að ég þykist muna
að oddagjarðir væru ofnar heima. Um glitvefnað, krossvefnað,
flosvefnað og spjaldvefnað get ég ekkert sagt. Sem barn sá ég ofinn
fótvefnað, en get ekkert lýst honum.
Ekki man ég
eftir að vefnaðarnámskeið væru haldin
p6
á Svalbarðsströnd,
enda þurfti þess ekki með, á meðan ofið var á heimilunum, því þá lærði
hver af öðrum, mann fram af manni. Þannig var ofið á flestum heimilum
fram um 1905. Á næstu 20 árunum þar á eftir lagðist heimavefnaður
svo að segja alveg niður. Svo liðu 20 ár, að vefnaður var tæplega
nefndur á nafn, hvað þá að ofið væri. En svo var það árið
1947 (öruggar heimildir um ártalið hefi ég þó ekki við höndina), að Halldóra
Bjarnadóttir setti á stofn Tóvinnuskólann á Svalbarði á Svalbarðsströnd.
Á þessum skóla var kennd alhliða ullarvinna. Þar á meðal að
sjálfsögðu vefnaður. Tóvinnuskólanum stjórnaði Rannveig Líndal frá
Lækjarmóti í Húnavatnssýslu. Skóli þessi starfaði í 9 vetur, eða
til vors 1955. Hann var á einkaheimili, og var þar ekki húnsæði til
að taka nema 8 nemendur hvern vetur. Alls munu 60-70 stúlkur hafa
sótt skólann. Og ég vil taka það fram, að skóli þessi var hin þarfasta
stofnum og þjóðlegur svo sem best varð á kosið. Vefnaður
í skólanum var allur, eða nálega allur, fínni, en sá vefnaður er áður var
unninn á heimilunum. Þar munu hafa verið ofin gluggatjöld, ýmsir
dúkar og margt fleirra.
p7
Nokkrar ungar stúlkur
af Svalbarðsströnd, stunduðu nám í Tóvinnuskólanum, og ófu þar ýmislegt
fyrir sig. En ekki er mér kunnugt að þær hafi ofið heima hjá sér,
eftir að skólanáminu lauk, enda fáar eða engar átt vefstól.
Áður en Tóvinnuskólinn á Svalbarði tók til starfa, og einnig síðar, stunduðu
nokkrar stúlkur af Svalbarðsströnd, sem og úr öðrum sveitum S-Þingeyjarsýslu,
nám í húsmæðraskólum og lærðu þar að sjálfsögðu vefnað, eitthvað misjafnlega
mikið þó. En ekki held ég að þær stúlkur hafi frekar en þær fyrrnefndu,
stundað vefnað heima hjá sér. Ekki vissi ég til að hundshár
væri notað til nokkurra hluta.
Questionnaire
Record type