Ull
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Karl (1919)
Object-related numbers
Museumnumber a: 1463
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 1463
p1
Ull og tóvinna 4.
Voðum var yfirleitt gefið nafn eftir tegundum, t.d. var mjög algengt
að tala um buxnavoð, skyrtudúk, svuntudúk osfrv. Álnatal var ákveðið
í hvern vef og voru það minnst 40-50 álnir. Bandið var reiknað út
í vefninn eftir því hvað fínt það var og lagt til grundvallar hespufjöldi,
og áætlað víst úr hverri hespu.
p2
Einskeft: Vefnaðarvendin
var nefnd vígindi. Vefnaðarvend þekktist ekki þar sem ég ólst upp.
Væri efnið úr alull hét það ullardúkur eða klæðisdúkur, það þótti
fína að hafa ytri föt úr klæði, og þá hét það klæðisdúkur. Tvistdúkur
var það nefnt ef dúkurinn var úr tvisti og ull (eða einskefta), eins ef
dúkurinn var úr tómum tvisti. Efni uppistöðunnar var tvistur, ef
það var einskefta úr ull og tvisti, en ívafið var ullarband. Litirnir
voru sauðalitir, mosalitir eða deildarlitir (rautt, gult, blátt osfrv.).
Ég man ekki sérstök nöfn á munstrum. Litum var raðað niður á uppistöðum
og svo á spólum, það var kallað að munstra. Einskeftudúkar voru með ýmsum
nöfnum, svo sem: kjóldúkur, millipilsadúkur, svuntudúkur, milliskyrtudúkur.
Liturinn var mjög oft rúðótt í svuntudúk, stykkjótt í milliskyrtudúk,
röndótt í millipils og fatafóður. Sængurveradúkur var tilbúinn úr
tvisti og tog ívafi, sama gilti með tjalddúk og pokadúk, nema þá var efnið
mikið grófara.
Vaðmál: Uppistaðan
var þar yfirleitt alull, og hið sama gilti með ívafið. Litir voru
þeir sömu og áður eru nefndir, nema nú kom til greina hellulitur auk deildarlita
og mosalitar. Spariföt voru eins og áður segir úf fína efni, einkum
gilti það um spariföt kvenna, stakkpeysa og pils voru úr þráðardúk, uppistaðan
úr snúðhörðu bandi, en ívafið var haft snúðling og mýkra. Alullardúkur
var í eftirtöldu: nærskyrtum og nærbuxum karla og kvenna, svo og nærpilsum,
sömuleiðis í rekkjuvoðum yfir og undir, en þar var uppistaðan stundum tvistur
og þótti jafnvel vera betra. Klæðisvígindi voru á sparifataefni,
bæði karla og kvenna.
p3
Í rúmfatnaði var
eins og að framan segir notað vaðmál í rekkjuvoðir, sérstaklega undirvoðir.
Margir höfðu engar yfir-rekkjuvoðir, en þá sængurver úr vaðmáli með
tvist að uppistðu og ull að ívafi. Skyrsíur voru ekki ofnar en notaðar
grisjur, sem fengust keyptar í búðum. Pokastrigi var lítið ofinn.
Það var á flestum bæjum svo að hafa ekki fleirri poka en þá sem fengust
keyptir undir kornvöru, salti og sementi. Hey var mest látið í meisa
og eldiviður í laupa eða taðkistur, sem bornar voru á milli sín. Tjöld
voru notuð á sumum bæjum við heyskap, einkum þar sem langt var að sækja
og fólk þurfti að liggja við. Efni í þeim mun hafa verið ofin einskefta
úr tómum tvisti eða tvist og togi. Ekkert var sent burt til litunar
af venjulegum vefnaði, en af klæðisvefnaði var efni í kvenklæðnað sent
burt til litunar. Klæðisvefnaður: Orðin klæðavefnaður
og veipa þekktust ekki í mínu byggðarlagi. Ég hefi borið það undir
gamlar konur hér búsettar að austan, og kannast þær ekki við þessi orð.
En klæðisvefnaður var sagt og klæðisdúkur, eins og ég hefi áður um
getið. Klæðavend eða venda er líka óþekkt. En klæðisvígindi
til aðgreiningar frá vaðmálsvígindum og einskeftuvígindum. Vígindin
fóru mest eftir því hvernig vefstóllinn var stíginn, hvaða skammel voru
notuð og eins hvað efnið var fínt. Klæðis peysuföt urðu að vera úr
mjög fínu efni, einkum þegar þau voru úr alull. Hversdagspeysur voru úr
grófara efni, sömuleiðis peysupils úr sama efni. Það voru kölluð bara vaðmálsföt.
Uppistaðan var ýmist ull eða tvistur og ívafið ull, nema í dagtreyjum,
þar var ívafið oft tvistur. Eins og ég hefi áður um getið
þá var sama efni í sparifötum karla, nema hvað þau voru úr grófara efni.
En hversdagsföt karla voru úr grófasta efninu, sem unnið var í vefstól
(efni í íveruföt). Litun á sparifötum var vandasöm og því
p4
var sparifataefni
mjög oft komið í litun til þeirra sem kunnáttu höfðu til og vildu taka
slíkt að sér. Liturinn var ætíð svartur á peysufötum og sparifötum
karla, mun oft hafa verið notaður Hellulitur, og líka úrlendir deildalitir.
Hringavefnaður þekktist ekki í minni sveit, og ekki heldur
oddavefnaður. Í grein í Hlín 1918 eftir Sigrúnu Blöndal, um vefnað
segir svo: Fyrrum var ofinn útvefnaður hér á landi, fram á miðja
19. öld, en lagðist þá niður, má sjá menjar þessa vefnaðar í Þjóðminjasafninu.
Vefstólar íslenskir eru yfirleitt mestu gallagripir, allir
skakkir og illa gerðir. Þeir eru aðeins gerðir fyrir fjórskeftan
vefnað og að fjölga sköftum og skammelum í þeim er hið mesta neiðarúrræði.
Af útlendum vefstólum sem ég þekki, þykir mér þeir dönsku
bestir, er jafnlétt að vefa í þeim hvort heldur notuð eru fleirri sköft
eða færri, sérstaklega eru þeir ætlaðir fyrir fleirskeftan vefnað. Þá
minnist hún lítillega á efnið og talar þar um hörgarn, sem sé ágætt í vandarði
fatnað, en fáist ekki nema stöku sinnum í verslunum. Hún talar líka
um að í gömlu íslensku áklæðunum hafi allt band varið spunnið og kannast
ég við að svo var gert. Þessi áklæði þóttu t.d. alveg nauðsynleg
undir reiðver, söðla og hnakka, það voru kölluð undirdekk, en áklæði voru
líka til úr fínu efni, og þau voru notuð sem dúkar, rúmábreiður yfir söðla
ofl. Skeiðar í vefstólum voru 60, 70 og 80 tanna þær fínustu.
Ormeldúkar: Það var kallaður vormeldúkur. Það var ofið
á 4 sköftum, eins og vaðmál, og var uppistaðan úr snúðhörðu ullarbandi,
en ívafið átti að vera úr snúðlinu ullarbandi. Hvorutveggja var til
bandvormeldúkar og þráðarvormeldúkar. Það fór eftir því til hvers
átti að nota dúkinn. Vígindin sáust skýrar á efra borði dúksins. Litir
vor mest deildarlitir eða jurtalitir. Mest voru dúkar þessir notaðir
í yfirhafnir karla og íveruföt karlmanna.
p5
Vormeldúkar voru
einnig notaðir í sparifatnað karla og kvenna, og þá fyrst og fremst í reiðfatnað
fyrir konur og peysufatasjöl. Sængurdúkur mun hafa verið úr vormeldúk
(einni gerð hans). Úr einskeftu-vormeldúk var ofið í millipils og
var þá oft önnur vígindi í bekkjunum að neðan. Salúns-dúkar
og teppi: Þessi gerð vefnaðar nefndist á Héraði salon, eða salons-teppi.
Það var mjög sjaldgæft að sjá það ofið, sem kom til af því að svo
fáir kunnu að vefa það. Í minni sveit var það aðeins ein gömul kona
sem gaf sig út fyrir að vefa í rúmteppi með salonsvígindum, og fór hún
bæ frá bæ til að vefa svoleiðis teppi. Þessi teppi voru öll úr lituðu
ullarbandi með ýmsum litum. Þessi kona sem óf þetta, var aðflutt
úr V-Skaftafellssýslu. Um uppruna þessarar tegundar vefnaðar veit
ég ekki, en þarna á Héraði var þessi vefnaður ekki stundaður nema í mið
Héraðinu. Vefnaðarefni var oftast marglitt ullarband, gróft, stundum tvistur.
Ívafið ar líka marglitt ullargarn og man ég hún hafði oftast 3-4 skyttur
í takinu við hvern vef. Litaval var fjölbreytt, en oft voru sauðalitir
í ívafi, en litað band í uppistöðu, og munstrið myndaðist á rakgrindinni.
Ég tel að þessi áður umgetna kona muni sjálf hafa fengið að ráða munstrum,
en litaval meira samsett af væntanlegum eigendum. Vel má vera að
hún hafi haft eitthvað skrifað af munstrum eða teikningar. Það var
algengara að munstrin þektu allan flötin, en þó var hitt til að það komu
fram sérstakir bekki. Randir milli þeirra voru með öðru munstri.
Um breytingu munstra veit ég ekkert. Hef ekkert kynnst þessu
síðan ég var drengur 8-15 ára. Um vefara hefi ég þegar svarað. Um
verð á salonsábreiðum veit ég ekkert. Húsbændur lögðu til efnið, svo það
var bara vinnan, sem greiða þurfti. Venjan ar að nota salonsábreiðurnar
alla daga jafnt, en hlífðar brekán ofan á hjá karlmönnum, sem unnu grófari
eða óþriflegri vinni. Einkum var það á veturnar á vökunni.
p6
Brekán: Þær
rúmábreiður, sem ekki voru salonsofnar nefndust brekán. Þau munu hafa verið
mjög algeng og ending þeirra var mjög mikil, enda var efnið tvöfaldur tvinnaður
þráður, bæði í uppistöðu og ívafi. Litir voru margskonar og þeir
sömu og í salonsteppum. Munstrin voru að mestur öndótt, en líka voru
til köflótt brekán. Vefarinn þurfti að vera vandvirkur og gefa vel
upp í vefinn, þ.e. að færa þráðinn til í skilinu eftir nauðsyn. Það
varð að gera með fingrum og á þann hátt var síður hætt við að dúkurinn
yrði stífur, heldur mjúkur og voðfelldur. Eingöngu var talað um rúmbrekán.
Það voru engin sérstök ferðabrakán. Vefjarskeiðin var
60 tanna, sú grófasta sem til var. Skytta var æfinlega notuð, en
þær voru ætíð til mis sverar, og í þessu tilfelli var notuð sverasta tegundin,
enda fór mikið fyrir þræðinum á spólunum. Gömul slitin brekán voru
bara notuð sem gólfteppi. Það mun vera langt síðan hætt var að vefa
brekán, sennilega ekkert að ráði eftir aldamót. Hinsvegar eru ennþá til
brekán her og hvar í gömlum bæjum og hafa sama notagildi eins og áður,
en aukin framleiðsla á verksmiðju unnum teppum eru smátt og smátt að útrýma
brekánum algerlega. Glitvefnaður: Ég get ekkert sagt
frá glitvefnaði af eigin raun, og mér er ekki kunnugt um neina austfirska
konu hér á Akureyri, sem geti frætt mig um þennan vefnað. Ég hefi
spurt gamla konu, sem var lengi húsfreyja í sveit fyrir austan og lét vefa
mikið af fataefnum, en hún gat ekki frætt mig neitt um þetta.
Á öðrum stað er sagt frá vefnaðarnámskeiði, sem var haldið á Arngerðareyri
við Ísafjarðardjúp veturinn 1924, og sendi sýnishorn af vefnaði, sem þar
var unninn og má sennilega telja sumt af því undir glitvefnað.
Úr vefnaðarbók Sigrúnar Blöndal hefi ég þetta að segja: Uppistaða tvinnaður
togþráður. Ívaf: Undirband fínt einfalt ullarband, skeið 50 tennur
á 10 cm. 2 þræðir í hafald og 2 í tönn, en af tvisti og togþræði 1 í hafald
og 1 í tönn. 1. og 2. skammel einsk. skammel en 3. munsturskammel
eða glitskammel.
p7
Útdráttur úr grein
í Hlín 21. árg. 1938. Það hefur lengi tíðkast í mörgum sveitum landsins,
að nota salonsofnar ábreiður yfir rúmin, en í sumum héruðum er vefnaður
þessi ekki þekktur. Salonsofnar ábreiður hafa jafnan sómt sér vel
í íslenskum baðstofum og þær fara líka vel á legubekkjum í nýju húsunum.
Vefnaðurinn er einfaldur æfðum vefurum mun því ekki verða skotaskuld
úr því að læra hann.... Ábreiðurnar má vel vefa í einbreiðum vefstól, og
sauma lengjurnar saman í saumavél, en þess þarf að gæta að vefa jafnt svo
allt standist á... Uppistaða tvinnað band, frekar fínt með góðum
snúð. Ívaf: tvinnað band, má vera snúðminna, en ekki smærra. Munsturívaf:
þrinnað band ekki fínt. Skeið 45 tennur á 10 cm. 1 þráður í hafald
og 2 í tönn. Þess verður að gæta að hafa allt vefjarefnið hreint
þegar byrjað er, og fara hreinlega með það. Salonsmunstrið má alltaf
stækka og minnka eftir vild. Það fer eftir skeið og bandi. Einnig
má breyta gerðinni allavega með sama indrætti. Það eru hafðar 2 skyttur
önnur fyrir ívafið og hin fyrir munsturbandið, (sitt fyrirdragið af hvoru).
Fallegt er að hafa salonsábreiðurnar svartar í grunninn og munsturbandið
ekki með skærum lit. Líka má, ef vill, hafa þær þverröndóttar, en þá verður
að láta litina passa vel hvern við annan, því þar á veltur allt um gott
útlit. Undir greininni er ekkert nafn, en aðeins "vefari",
en mér finnst að þetta muni vera skrifað af austfirskri konu. Það
dreg ég meðal annars af að hún segir salonsvefnaður, en ekki salúnsvefnaður.
Trúlegast er það frú Sigrún Blöndal. Hlín frá 1945:
Sveitakona skrifar: Hér í sveit er talsvert unnið af tóvinnu
ennþá, þó fátt sé fólkið. Einn bóndi 73 ára, óf 60 álnir af hvítu
þráðarvaðmáli og 85 ára gömul kona spann allt ívafið. Önnur kona
var hér hjá mér í 2 vikur. Hún spann og prjónaði allan daginn svo
mikið að undrum sætti.
p8
Kafli tekinn upp
úr tímaritinu Hlín 26. árg. 1943. Daníel Jónsson, fæddur að Hallanda
á Svalbarðsströnd. Fluttist að Sellandi í Fnjóskadal með foreldrum
sínum, átti þar heima í 60 ár. Bjó þar 40 ár. 13 ára byrjaði
Daníel að vefa með tilsögn móður sinnar, sem var vefari og átti vefstól.
Daníel hefur gefið eftirfarandi upplýsingar um vefnað sinn. Hefur
ofið ca. 7000 metra alls, sem flokkast þannig: af vaðmáli 3500 metra, af
þráðardúk mislitum og hvítum með breyttum vefnaði og vormeldúk úr ull 2500
metra, af handklæðum, borðrenningum og hálstreflum 500 metra, af bekk-
og rúmábreiðum af ýmsum gerðum 300 metra, af borðdúkum og gluggatjöldum
200 metra. Auk þess hefur hann ofið nokkur hundruð metra af gjarðaborða.
Allan þennan vefnað vann hann samhliða búskapnum, og var því oft
langur vinnudagur. Lengst af fékk hann greidda 10 aura fyrir hverja
alin. Þegar hann var rúmlega hálfsjötugur fór hann á vefnaðarnámskeið.
Þannig segir Hlín. Tóvinnuslýsing frá afdalaheimili
frá 1910-11, útdráttur úr Hlín 28. árg: Það sem ofið var þennan vetur
var sem hér segir: 70 álnir tvistvefur í rúmföt og milliskyrtur, 60 álnir
grófur ullarvefur, 40 álnir fínni ullarvefur. Fjórði vefurinn var
grófur buxnadúkur 40 álnir. Þetta er vel að verið á einu heimili,
enda margar hendur til starfa. Hér á við stakan hennar Ólínu
Andrésd. "Ein þegar varr en önnur spann - iðnin hvatti vefarann -
þá var glatt í góðum rann - gæfan spratt við arinn þann.
Hlín frá heimilisiðnaraðfélagi á Austurlandi 1945: Við höfum ekki
við að setja upp í vefstóla mottudregil. Það er verið með 3ja vefinn
núna. Erum við þá búnar að vefa 94 metra þegar það er búið. Þú mátt
trúa að konurnar eru glaðar og spenntar við vinnuna. Sumir dreglarnir
eru úr ullartuskum og sumir úr silkisokkum, og eru mottur þessar hrein
stofuprýði. Kristbjörg kennari á námskeiðinu hefur sjálf ofið 30
metra af dreglum, og er nú að setja upp 36 m. langan handklæðavef, tvistur
er uppistaðan en ívaf samtíningur. P.s. Sendi þetta til uppfyllingar
fátækt minni.
p9
Flosvefnaður: Það
er alveg sama sagan með flosið og krossvefinn, að ég sá aldrei verkið unnið,
enda þ
ó ég sæi gripi flosaða.
Sér í lagi sessur bæði í stólum og kvensöðlum. Um flosvefnað
farast Sigrúnu Blöndal svo orð í vefnaðarbók sinni: Þessi vefnaður
er unnin í 2 eða 4 hafaldasköftum með beinum inndrætti, 1 þráður í hafaldi
og 2 þræðir í tönn og 2 skammelum með einskeftu uppbindingu. Uppistaða
og varp er með ýmsu móti eftir því hvað vefa á. Hér á landi var áður
fyrr ofið svokallað togflos, var þá bæði uppistaðan og munsturbandið úr
fínu tvinnuðu togi, en undirbandið tvinnað fínt ullarband. Varpið
var 45 tennur á 10 cm. með 2 þráðum í tönn og var þetta íslenska toglfos
fallegt og sérstaklega notað í essur. Aðferð við flosvefnaðinn
er þannig að munsturbandinu er hnýtt um uppistöðuþræðina með kappmelluhnút.
Þetta endurtekur sig yfir alla breidd vefsins aðeins skift um lit
eftir því sem munstrið segir til um. Tvö einskeftu fyrirdrög eru
ofin á milli þess sem hnýtt er. Sporin eiga að vera ferköntuð með
því að hnýta tvisvar, en þó má hnýta oftar í hvert spor, ef með þarf. Þá
er klippt upp úr lykkjunum og endarnir jafnaðir með beittum skærum.
Séu ofnar gólfábreiður með flosvefnaði er haft gróft band eða gróft
hörgarn í uppistöðuna og notuð 25-30 tanna skeið. Undirbandið er
gróft garn, en munsturbandið margfallt harðsnúið band. Einnig má
vefa gólfábreiður og mottur með svokölluðu rósaflosi. Er þá aðeins
hnýtt munstrið en grunnurinn sést á milli. Með þessum vefnaði voru
gömlu hempuborðarnir ofnir.
p10
Krossvefnaður: Ég
þekki hann ekkert af eigin sjón eða raun, nema hvað ég sá efni sem var
kallað krossvefnaður. Í vefnaðarbók Sigrúnar Blöndal segir
svo um krossvefnað: Uppistaða tvinnaður grófur togþráður eða tvistur
nr. 9/12 eða 9/16. Skeið 30 til 38 tennur 10 cm. 1 þráður í hafald
og 1 þráður í tönn. Krossvefnaður er eiginlega brekánsvefnaður,
þar sem hann er ofinn í 2 eða 4 hafaldasköftum með beinum inndrætti, 2
skammelum og varpið haft svo gisið að uppistaðan hylst algerlega. Þrátt
fyrir þessa einföldu uppsetning þá má vefa allskonar munstur með krossvefnaði,
af því að hinum ýmsu litum ívafsins er brugðið í skilin með fingrunum.
Þegar þyrjað er að vefa er stigið á vinstra skammel og bandkhönkunum
brugðið inn í skilið eftir munstrinu, er þá endinn til vinstri og hönkin
til hægri. Því næst er stigið á hægra skammel og farin önnur umferð.
Ganga þá hankarnir frá hægri til vinstri og þannig bindast ívafsþræðirnir
að þeim er brugðið hvorum um annan á litamótum. Við krossvefnað er
ívafið því bundið á litamótum í annarri hvorri umferð. Krossvefnaður
er eins í bæði borð.
p11
Spjaldvefnaður: Sem
drengur sá ég eldri konur setja upp og vefa spjaldvefnað með ýmsum munstrum.
Mest voru þetta styttubönd og mittislindar. Þessi spjaldvefnaður
var ofinn í lausu lofti og var það ekki vandasamt, eftir að búið var að
koma vefnum upp. Það voru notuð pappaspjöld til að búa til skilin.
Spjaldvefurinn var tvíofinn, þeas. hann var með 2 litum, það var
sinn liturinn á hvorri hlið. Uppsetningu spjaldvefs get ég ekki lýst
nánar, en þarna var allt gert með höndum, þar sem engin höföld voru notuð,
en í stað þeirra komu spjöldin, sem voru færð til með höndunum. Auk
sokkabanda voru ofin axlabönd fyrir karlmenn og styttubönd fyrir konur.
Stundum kom fram letur í böndunum, sem gert var eftir krosssaum.
Uppistaðan var fest við rúmstöpul með annan endann og hinn endann
batt vefarinn við sig með því að vefja slönguendanum utan um sig. Sumar
konur notuðu þráðarspotta til að stinga á milli og gera skilið. Það
kom í staðinn fyrir höföld. Fótvefnaður: Það þekktist
líka að vefa bönd með því að bregða öðrum endanum á uppistöðunni við fótinn
á sér en halda í hinn endann með vinstri hendi og nota þá hægri við sjálfan
vefnaðinn. Annars var þetta unnið nokkuð á sama hátt eins og spjaldvefnaður.
Ég hefi ekki meira um þetta að segja, það var talið vandalítið að
vefa þennan fótvefnað og var mest notað til að vefa styttubönd og sokkabönd.
Það var eins og með spjaldvefnað að það var rakið eftir munstri.
Ég held það hafi verið í þessum vefnaði, að skilið væri búið til
úr spottum, sem voru dregnir í gegn með fingrum. Fyrirvafið var undið
á smákefli, sem hægt var að renna í gegnum skilið með hægri hendinni. Fótofin
bönd munu hafa veri ðnefnd eftir þeim munstrum sem notuð voru.
p12
Gjarðavefnaður: Ég
man ekki til að ég sæi nokkurn tíma ofnargjarðir, en ég vissi að það var
víða gert, og þó ekki nema til notkunar á reiðverum, hnökkum og söðlum.
Allar gjarðir sem notaðar voru við reiðinga voru brugðnar í höndum
á svipaðan hátt og þegar reipi voru fléttuð. Þó varð að vanda meira
til uppistöðunnar í gjarðirnar, til þess að fá þær breiðari og flatari.
Um það leyti, sem ég var að alast upp, á voru komnir útlendir
gjarðaborðar, sem voru keyptir mikið í hnakk- og söðulgjarðir, eftir það
dró mjög úr því að gjarðaefni væri ofið. Hæruvoð: Aldrei
heyrði ég talað um að hrosshár væri notað í vefnað. Get ég þar ekkert um
sagt af sjón né raun. Um hærusekki heyrði ég talað og líklega séð
þá, en gerði mér ekki grein fyrir hvernig efni var í þeim.
Vinna á hrosshári var aftur mjög algeng til að flétta úr reipi. Vinna
við að spinna hrosshár var á þessa leið: Hárið var kembt í venjulegum
ullarkömbum, kambar sem hætt var að nota við ullarvinnu. Kembingin
varð að vera vel af hendi leyst svo ekki væru hnökrar eða klessur í. Úr
kembunum voru búnir til vöndlar (sumir kölluðu það vindla). Þegar
búið var að festa einn slíkan vöndul við sperru eða rúmgafl í baðstofu,
þá var tekin venjuleg tvinningarsnælda, og svo var byrjað á spunanum með
því að kingsa til snælduhalanum með vinstri hendi, en með hægri hendi var
hárdúskur dreginn út úr vöndlinum, sem jafnóðum snérist saman í band. Þegar
komið var nokkuð langur bandspotti framan við snældusnúðinn, þá var bandið
tekið af hnokkanum og undið upp á snælduna. Á þennan hátt var hrosshár
spunnið, svo var það undið í 2 jafnstóra hnykla og undið saman tvöfalt
í 1 hnykil. Þannig var svo bandið til, sem síðan var notað í venjuleg
reiptögl.
p13
Vefnaðarnámskeið
haldið á Arngerðareyri, veturinn 1924 af UMF. Huld. Kennslukona
á námskeiðinu var Kristbjörg Kristjánsd. Þingeysk að ætt. Meðfylgjandi
sýnishorn eru unnin á þessu námskeiði af Margréti Gunnarsd., þá húsfreyju
á Arngerðareyri. Kennsla fór fram í samkomuhúsi hreppsins og voru
nemendur 7. Efnið var útvegað frá verksmiðjunni Gefjun og frá Reykjavík.
Engin skýrsla er mér vitanlega til um hvað þarna var ofið, en þau
sýnishorn, sem þið fáið send eru 4, og fer umsögn um þau hér á eftir: 1.
Skilbragð: ofið í jaðarvend. Það er seinlegur vefnaður, vandasamt
að útskýra vinnuna og verður sýnishornið að nægja. Efnið var notað
í puntuhandklæði, poka fyrir óhreint tau ofl. 2. Rósingangur:
jaðarvend uppistaða tvistur, en ívafið silkilín. 3. Gardínutau:
einskefta (stigin á 2 skammel) tvistur nr. 60 í uppistöðu og ívafið er
silkilín. Litunum var vafið upp á spjald til að fá munstrið. 4. Gardínutau:
einskefta. Í uppistöðu var tvistur, en ívafið silkilín og breidd
60 cm. Í inndrætti skiftast á einskeftu- og munsturkaflar. Kaflarnir
dregnir í skeið með 2 þráðum í tönn og 1 þráður í höföld. Aðalefnið er
einskefta. Er smeygt í einskeftuskilið uppdrætti með fingrunum. Tveir
eða fleirri þræðir í hvoru skili eru áætlaðir í hvert munsturspor, eftir
því hve stórt munstrið á að vera. Munsturgarninu er smeygt inn eftir
uppdrætti, og ofið eitt eða fleirri fyrirdrög af ívafinu á milli. Munsturgarninu
er brugðið eins of inn og þar til að gera sporið ferkantað.
Nr. 1463
p1
Ull og tóvinna 4.
Voðum var yfirleitt gefið nafn eftir tegundum, t.d. var mjög algengt
að tala um buxnavoð, skyrtudúk, svuntudúk osfrv. Álnatal var ákveðið
í hvern vef og voru það minnst 40-50 álnir. Bandið var reiknað út
í vefninn eftir því hvað fínt það var og lagt til grundvallar hespufjöldi,
og áætlað víst úr hverri hespu.
p2
Einskeft: Vefnaðarvendin
var nefnd vígindi. Vefnaðarvend þekktist ekki þar sem ég ólst upp.
Væri efnið úr alull hét það ullardúkur eða klæðisdúkur, það þótti
fína að hafa ytri föt úr klæði, og þá hét það klæðisdúkur. Tvistdúkur
var það nefnt ef dúkurinn var úr tvisti og ull (eða einskefta), eins ef
dúkurinn var úr tómum tvisti. Efni uppistöðunnar var tvistur, ef
það var einskefta úr ull og tvisti, en ívafið var ullarband. Litirnir
voru sauðalitir, mosalitir eða deildarlitir (rautt, gult, blátt osfrv.).
Ég man ekki sérstök nöfn á munstrum. Litum var raðað niður á uppistöðum
og svo á spólum, það var kallað að munstra. Einskeftudúkar voru með ýmsum
nöfnum, svo sem: kjóldúkur, millipilsadúkur, svuntudúkur, milliskyrtudúkur.
Liturinn var mjög oft rúðótt í svuntudúk, stykkjótt í milliskyrtudúk,
röndótt í millipils og fatafóður. Sængurveradúkur var tilbúinn úr
tvisti og tog ívafi, sama gilti með tjalddúk og pokadúk, nema þá var efnið
mikið grófara.
Vaðmál: Uppistaðan
var þar yfirleitt alull, og hið sama gilti með ívafið. Litir voru
þeir sömu og áður eru nefndir, nema nú kom til greina hellulitur auk deildarlita
og mosalitar. Spariföt voru eins og áður segir úf fína efni, einkum
gilti það um spariföt kvenna, stakkpeysa og pils voru úr þráðardúk, uppistaðan
úr snúðhörðu bandi, en ívafið var haft snúðling og mýkra. Alullardúkur
var í eftirtöldu: nærskyrtum og nærbuxum karla og kvenna, svo og nærpilsum,
sömuleiðis í rekkjuvoðum yfir og undir, en þar var uppistaðan stundum tvistur
og þótti jafnvel vera betra. Klæðisvígindi voru á sparifataefni,
bæði karla og kvenna.
p3
Í rúmfatnaði var
eins og að framan segir notað vaðmál í rekkjuvoðir, sérstaklega undirvoðir.
Margir höfðu engar yfir-rekkjuvoðir, en þá sængurver úr vaðmáli með
tvist að uppistðu og ull að ívafi. Skyrsíur voru ekki ofnar en notaðar
grisjur, sem fengust keyptar í búðum. Pokastrigi var lítið ofinn.
Það var á flestum bæjum svo að hafa ekki fleirri poka en þá sem fengust
keyptir undir kornvöru, salti og sementi. Hey var mest látið í meisa
og eldiviður í laupa eða taðkistur, sem bornar voru á milli sín. Tjöld
voru notuð á sumum bæjum við heyskap, einkum þar sem langt var að sækja
og fólk þurfti að liggja við. Efni í þeim mun hafa verið ofin einskefta
úr tómum tvisti eða tvist og togi. Ekkert var sent burt til litunar
af venjulegum vefnaði, en af klæðisvefnaði var efni í kvenklæðnað sent
burt til litunar. Klæðisvefnaður: Orðin klæðavefnaður
og veipa þekktust ekki í mínu byggðarlagi. Ég hefi borið það undir
gamlar konur hér búsettar að austan, og kannast þær ekki við þessi orð.
En klæðisvefnaður var sagt og klæðisdúkur, eins og ég hefi áður um
getið. Klæðavend eða venda er líka óþekkt. En klæðisvígindi
til aðgreiningar frá vaðmálsvígindum og einskeftuvígindum. Vígindin
fóru mest eftir því hvernig vefstóllinn var stíginn, hvaða skammel voru
notuð og eins hvað efnið var fínt. Klæðis peysuföt urðu að vera úr
mjög fínu efni, einkum þegar þau voru úr alull. Hversdagspeysur voru úr
grófara efni, sömuleiðis peysupils úr sama efni. Það voru kölluð bara vaðmálsföt.
Uppistaðan var ýmist ull eða tvistur og ívafið ull, nema í dagtreyjum,
þar var ívafið oft tvistur. Eins og ég hefi áður um getið
þá var sama efni í sparifötum karla, nema hvað þau voru úr grófara efni.
En hversdagsföt karla voru úr grófasta efninu, sem unnið var í vefstól
(efni í íveruföt). Litun á sparifötum var vandasöm og því
p4
var sparifataefni
mjög oft komið í litun til þeirra sem kunnáttu höfðu til og vildu taka
slíkt að sér. Liturinn var ætíð svartur á peysufötum og sparifötum
karla, mun oft hafa verið notaður Hellulitur, og líka úrlendir deildalitir.
Hringavefnaður þekktist ekki í minni sveit, og ekki heldur
oddavefnaður. Í grein í Hlín 1918 eftir Sigrúnu Blöndal, um vefnað
segir svo: Fyrrum var ofinn útvefnaður hér á landi, fram á miðja
19. öld, en lagðist þá niður, má sjá menjar þessa vefnaðar í Þjóðminjasafninu.
Vefstólar íslenskir eru yfirleitt mestu gallagripir, allir
skakkir og illa gerðir. Þeir eru aðeins gerðir fyrir fjórskeftan
vefnað og að fjölga sköftum og skammelum í þeim er hið mesta neiðarúrræði.
Af útlendum vefstólum sem ég þekki, þykir mér þeir dönsku
bestir, er jafnlétt að vefa í þeim hvort heldur notuð eru fleirri sköft
eða færri, sérstaklega eru þeir ætlaðir fyrir fleirskeftan vefnað. Þá
minnist hún lítillega á efnið og talar þar um hörgarn, sem sé ágætt í vandarði
fatnað, en fáist ekki nema stöku sinnum í verslunum. Hún talar líka
um að í gömlu íslensku áklæðunum hafi allt band varið spunnið og kannast
ég við að svo var gert. Þessi áklæði þóttu t.d. alveg nauðsynleg
undir reiðver, söðla og hnakka, það voru kölluð undirdekk, en áklæði voru
líka til úr fínu efni, og þau voru notuð sem dúkar, rúmábreiður yfir söðla
ofl. Skeiðar í vefstólum voru 60, 70 og 80 tanna þær fínustu.
Ormeldúkar: Það var kallaður vormeldúkur. Það var ofið
á 4 sköftum, eins og vaðmál, og var uppistaðan úr snúðhörðu ullarbandi,
en ívafið átti að vera úr snúðlinu ullarbandi. Hvorutveggja var til
bandvormeldúkar og þráðarvormeldúkar. Það fór eftir því til hvers
átti að nota dúkinn. Vígindin sáust skýrar á efra borði dúksins. Litir
vor mest deildarlitir eða jurtalitir. Mest voru dúkar þessir notaðir
í yfirhafnir karla og íveruföt karlmanna.
p5
Vormeldúkar voru
einnig notaðir í sparifatnað karla og kvenna, og þá fyrst og fremst í reiðfatnað
fyrir konur og peysufatasjöl. Sængurdúkur mun hafa verið úr vormeldúk
(einni gerð hans). Úr einskeftu-vormeldúk var ofið í millipils og
var þá oft önnur vígindi í bekkjunum að neðan. Salúns-dúkar
og teppi: Þessi gerð vefnaðar nefndist á Héraði salon, eða salons-teppi.
Það var mjög sjaldgæft að sjá það ofið, sem kom til af því að svo
fáir kunnu að vefa það. Í minni sveit var það aðeins ein gömul kona
sem gaf sig út fyrir að vefa í rúmteppi með salonsvígindum, og fór hún
bæ frá bæ til að vefa svoleiðis teppi. Þessi teppi voru öll úr lituðu
ullarbandi með ýmsum litum. Þessi kona sem óf þetta, var aðflutt
úr V-Skaftafellssýslu. Um uppruna þessarar tegundar vefnaðar veit
ég ekki, en þarna á Héraði var þessi vefnaður ekki stundaður nema í mið
Héraðinu. Vefnaðarefni var oftast marglitt ullarband, gróft, stundum tvistur.
Ívafið ar líka marglitt ullargarn og man ég hún hafði oftast 3-4 skyttur
í takinu við hvern vef. Litaval var fjölbreytt, en oft voru sauðalitir
í ívafi, en litað band í uppistöðu, og munstrið myndaðist á rakgrindinni.
Ég tel að þessi áður umgetna kona muni sjálf hafa fengið að ráða munstrum,
en litaval meira samsett af væntanlegum eigendum. Vel má vera að
hún hafi haft eitthvað skrifað af munstrum eða teikningar. Það var
algengara að munstrin þektu allan flötin, en þó var hitt til að það komu
fram sérstakir bekki. Randir milli þeirra voru með öðru munstri.
Um breytingu munstra veit ég ekkert. Hef ekkert kynnst þessu
síðan ég var drengur 8-15 ára. Um vefara hefi ég þegar svarað. Um
verð á salonsábreiðum veit ég ekkert. Húsbændur lögðu til efnið, svo það
var bara vinnan, sem greiða þurfti. Venjan ar að nota salonsábreiðurnar
alla daga jafnt, en hlífðar brekán ofan á hjá karlmönnum, sem unnu grófari
eða óþriflegri vinni. Einkum var það á veturnar á vökunni.
p6
Brekán: Þær
rúmábreiður, sem ekki voru salonsofnar nefndust brekán. Þau munu hafa verið
mjög algeng og ending þeirra var mjög mikil, enda var efnið tvöfaldur tvinnaður
þráður, bæði í uppistöðu og ívafi. Litir voru margskonar og þeir
sömu og í salonsteppum. Munstrin voru að mestur öndótt, en líka voru
til köflótt brekán. Vefarinn þurfti að vera vandvirkur og gefa vel
upp í vefinn, þ.e. að færa þráðinn til í skilinu eftir nauðsyn. Það
varð að gera með fingrum og á þann hátt var síður hætt við að dúkurinn
yrði stífur, heldur mjúkur og voðfelldur. Eingöngu var talað um rúmbrekán.
Það voru engin sérstök ferðabrakán. Vefjarskeiðin var
60 tanna, sú grófasta sem til var. Skytta var æfinlega notuð, en
þær voru ætíð til mis sverar, og í þessu tilfelli var notuð sverasta tegundin,
enda fór mikið fyrir þræðinum á spólunum. Gömul slitin brekán voru
bara notuð sem gólfteppi. Það mun vera langt síðan hætt var að vefa
brekán, sennilega ekkert að ráði eftir aldamót. Hinsvegar eru ennþá til
brekán her og hvar í gömlum bæjum og hafa sama notagildi eins og áður,
en aukin framleiðsla á verksmiðju unnum teppum eru smátt og smátt að útrýma
brekánum algerlega. Glitvefnaður: Ég get ekkert sagt
frá glitvefnaði af eigin raun, og mér er ekki kunnugt um neina austfirska
konu hér á Akureyri, sem geti frætt mig um þennan vefnað. Ég hefi
spurt gamla konu, sem var lengi húsfreyja í sveit fyrir austan og lét vefa
mikið af fataefnum, en hún gat ekki frætt mig neitt um þetta.
Á öðrum stað er sagt frá vefnaðarnámskeiði, sem var haldið á Arngerðareyri
við Ísafjarðardjúp veturinn 1924, og sendi sýnishorn af vefnaði, sem þar
var unninn og má sennilega telja sumt af því undir glitvefnað.
Úr vefnaðarbók Sigrúnar Blöndal hefi ég þetta að segja: Uppistaða tvinnaður
togþráður. Ívaf: Undirband fínt einfalt ullarband, skeið 50 tennur
á 10 cm. 2 þræðir í hafald og 2 í tönn, en af tvisti og togþræði 1 í hafald
og 1 í tönn. 1. og 2. skammel einsk. skammel en 3. munsturskammel
eða glitskammel.
p7
Útdráttur úr grein
í Hlín 21. árg. 1938. Það hefur lengi tíðkast í mörgum sveitum landsins,
að nota salonsofnar ábreiður yfir rúmin, en í sumum héruðum er vefnaður
þessi ekki þekktur. Salonsofnar ábreiður hafa jafnan sómt sér vel
í íslenskum baðstofum og þær fara líka vel á legubekkjum í nýju húsunum.
Vefnaðurinn er einfaldur æfðum vefurum mun því ekki verða skotaskuld
úr því að læra hann.... Ábreiðurnar má vel vefa í einbreiðum vefstól, og
sauma lengjurnar saman í saumavél, en þess þarf að gæta að vefa jafnt svo
allt standist á... Uppistaða tvinnað band, frekar fínt með góðum
snúð. Ívaf: tvinnað band, má vera snúðminna, en ekki smærra. Munsturívaf:
þrinnað band ekki fínt. Skeið 45 tennur á 10 cm. 1 þráður í hafald
og 2 í tönn. Þess verður að gæta að hafa allt vefjarefnið hreint
þegar byrjað er, og fara hreinlega með það. Salonsmunstrið má alltaf
stækka og minnka eftir vild. Það fer eftir skeið og bandi. Einnig
má breyta gerðinni allavega með sama indrætti. Það eru hafðar 2 skyttur
önnur fyrir ívafið og hin fyrir munsturbandið, (sitt fyrirdragið af hvoru).
Fallegt er að hafa salonsábreiðurnar svartar í grunninn og munsturbandið
ekki með skærum lit. Líka má, ef vill, hafa þær þverröndóttar, en þá verður
að láta litina passa vel hvern við annan, því þar á veltur allt um gott
útlit. Undir greininni er ekkert nafn, en aðeins "vefari",
en mér finnst að þetta muni vera skrifað af austfirskri konu. Það
dreg ég meðal annars af að hún segir salonsvefnaður, en ekki salúnsvefnaður.
Trúlegast er það frú Sigrún Blöndal. Hlín frá 1945:
Sveitakona skrifar: Hér í sveit er talsvert unnið af tóvinnu
ennþá, þó fátt sé fólkið. Einn bóndi 73 ára, óf 60 álnir af hvítu
þráðarvaðmáli og 85 ára gömul kona spann allt ívafið. Önnur kona
var hér hjá mér í 2 vikur. Hún spann og prjónaði allan daginn svo
mikið að undrum sætti.
p8
Kafli tekinn upp
úr tímaritinu Hlín 26. árg. 1943. Daníel Jónsson, fæddur að Hallanda
á Svalbarðsströnd. Fluttist að Sellandi í Fnjóskadal með foreldrum
sínum, átti þar heima í 60 ár. Bjó þar 40 ár. 13 ára byrjaði
Daníel að vefa með tilsögn móður sinnar, sem var vefari og átti vefstól.
Daníel hefur gefið eftirfarandi upplýsingar um vefnað sinn. Hefur
ofið ca. 7000 metra alls, sem flokkast þannig: af vaðmáli 3500 metra, af
þráðardúk mislitum og hvítum með breyttum vefnaði og vormeldúk úr ull 2500
metra, af handklæðum, borðrenningum og hálstreflum 500 metra, af bekk-
og rúmábreiðum af ýmsum gerðum 300 metra, af borðdúkum og gluggatjöldum
200 metra. Auk þess hefur hann ofið nokkur hundruð metra af gjarðaborða.
Allan þennan vefnað vann hann samhliða búskapnum, og var því oft
langur vinnudagur. Lengst af fékk hann greidda 10 aura fyrir hverja
alin. Þegar hann var rúmlega hálfsjötugur fór hann á vefnaðarnámskeið.
Þannig segir Hlín. Tóvinnuslýsing frá afdalaheimili
frá 1910-11, útdráttur úr Hlín 28. árg: Það sem ofið var þennan vetur
var sem hér segir: 70 álnir tvistvefur í rúmföt og milliskyrtur, 60 álnir
grófur ullarvefur, 40 álnir fínni ullarvefur. Fjórði vefurinn var
grófur buxnadúkur 40 álnir. Þetta er vel að verið á einu heimili,
enda margar hendur til starfa. Hér á við stakan hennar Ólínu
Andrésd. "Ein þegar varr en önnur spann - iðnin hvatti vefarann -
þá var glatt í góðum rann - gæfan spratt við arinn þann.
Hlín frá heimilisiðnaraðfélagi á Austurlandi 1945: Við höfum ekki
við að setja upp í vefstóla mottudregil. Það er verið með 3ja vefinn
núna. Erum við þá búnar að vefa 94 metra þegar það er búið. Þú mátt
trúa að konurnar eru glaðar og spenntar við vinnuna. Sumir dreglarnir
eru úr ullartuskum og sumir úr silkisokkum, og eru mottur þessar hrein
stofuprýði. Kristbjörg kennari á námskeiðinu hefur sjálf ofið 30
metra af dreglum, og er nú að setja upp 36 m. langan handklæðavef, tvistur
er uppistaðan en ívaf samtíningur. P.s. Sendi þetta til uppfyllingar
fátækt minni.
p9
Flosvefnaður: Það
er alveg sama sagan með flosið og krossvefinn, að ég sá aldrei verkið unnið,
enda þ
ó ég sæi gripi flosaða.
Sér í lagi sessur bæði í stólum og kvensöðlum. Um flosvefnað
farast Sigrúnu Blöndal svo orð í vefnaðarbók sinni: Þessi vefnaður
er unnin í 2 eða 4 hafaldasköftum með beinum inndrætti, 1 þráður í hafaldi
og 2 þræðir í tönn og 2 skammelum með einskeftu uppbindingu. Uppistaða
og varp er með ýmsu móti eftir því hvað vefa á. Hér á landi var áður
fyrr ofið svokallað togflos, var þá bæði uppistaðan og munsturbandið úr
fínu tvinnuðu togi, en undirbandið tvinnað fínt ullarband. Varpið
var 45 tennur á 10 cm. með 2 þráðum í tönn og var þetta íslenska toglfos
fallegt og sérstaklega notað í essur. Aðferð við flosvefnaðinn
er þannig að munsturbandinu er hnýtt um uppistöðuþræðina með kappmelluhnút.
Þetta endurtekur sig yfir alla breidd vefsins aðeins skift um lit
eftir því sem munstrið segir til um. Tvö einskeftu fyrirdrög eru
ofin á milli þess sem hnýtt er. Sporin eiga að vera ferköntuð með
því að hnýta tvisvar, en þó má hnýta oftar í hvert spor, ef með þarf. Þá
er klippt upp úr lykkjunum og endarnir jafnaðir með beittum skærum.
Séu ofnar gólfábreiður með flosvefnaði er haft gróft band eða gróft
hörgarn í uppistöðuna og notuð 25-30 tanna skeið. Undirbandið er
gróft garn, en munsturbandið margfallt harðsnúið band. Einnig má
vefa gólfábreiður og mottur með svokölluðu rósaflosi. Er þá aðeins
hnýtt munstrið en grunnurinn sést á milli. Með þessum vefnaði voru
gömlu hempuborðarnir ofnir.
p10
Krossvefnaður: Ég
þekki hann ekkert af eigin sjón eða raun, nema hvað ég sá efni sem var
kallað krossvefnaður. Í vefnaðarbók Sigrúnar Blöndal segir
svo um krossvefnað: Uppistaða tvinnaður grófur togþráður eða tvistur
nr. 9/12 eða 9/16. Skeið 30 til 38 tennur 10 cm. 1 þráður í hafald
og 1 þráður í tönn. Krossvefnaður er eiginlega brekánsvefnaður,
þar sem hann er ofinn í 2 eða 4 hafaldasköftum með beinum inndrætti, 2
skammelum og varpið haft svo gisið að uppistaðan hylst algerlega. Þrátt
fyrir þessa einföldu uppsetning þá má vefa allskonar munstur með krossvefnaði,
af því að hinum ýmsu litum ívafsins er brugðið í skilin með fingrunum.
Þegar þyrjað er að vefa er stigið á vinstra skammel og bandkhönkunum
brugðið inn í skilið eftir munstrinu, er þá endinn til vinstri og hönkin
til hægri. Því næst er stigið á hægra skammel og farin önnur umferð.
Ganga þá hankarnir frá hægri til vinstri og þannig bindast ívafsþræðirnir
að þeim er brugðið hvorum um annan á litamótum. Við krossvefnað er
ívafið því bundið á litamótum í annarri hvorri umferð. Krossvefnaður
er eins í bæði borð.
p11
Spjaldvefnaður: Sem
drengur sá ég eldri konur setja upp og vefa spjaldvefnað með ýmsum munstrum.
Mest voru þetta styttubönd og mittislindar. Þessi spjaldvefnaður
var ofinn í lausu lofti og var það ekki vandasamt, eftir að búið var að
koma vefnum upp. Það voru notuð pappaspjöld til að búa til skilin.
Spjaldvefurinn var tvíofinn, þeas. hann var með 2 litum, það var
sinn liturinn á hvorri hlið. Uppsetningu spjaldvefs get ég ekki lýst
nánar, en þarna var allt gert með höndum, þar sem engin höföld voru notuð,
en í stað þeirra komu spjöldin, sem voru færð til með höndunum. Auk
sokkabanda voru ofin axlabönd fyrir karlmenn og styttubönd fyrir konur.
Stundum kom fram letur í böndunum, sem gert var eftir krosssaum.
Uppistaðan var fest við rúmstöpul með annan endann og hinn endann
batt vefarinn við sig með því að vefja slönguendanum utan um sig. Sumar
konur notuðu þráðarspotta til að stinga á milli og gera skilið. Það
kom í staðinn fyrir höföld. Fótvefnaður: Það þekktist
líka að vefa bönd með því að bregða öðrum endanum á uppistöðunni við fótinn
á sér en halda í hinn endann með vinstri hendi og nota þá hægri við sjálfan
vefnaðinn. Annars var þetta unnið nokkuð á sama hátt eins og spjaldvefnaður.
Ég hefi ekki meira um þetta að segja, það var talið vandalítið að
vefa þennan fótvefnað og var mest notað til að vefa styttubönd og sokkabönd.
Það var eins og með spjaldvefnað að það var rakið eftir munstri.
Ég held það hafi verið í þessum vefnaði, að skilið væri búið til
úr spottum, sem voru dregnir í gegn með fingrum. Fyrirvafið var undið
á smákefli, sem hægt var að renna í gegnum skilið með hægri hendinni. Fótofin
bönd munu hafa veri ðnefnd eftir þeim munstrum sem notuð voru.
p12
Gjarðavefnaður: Ég
man ekki til að ég sæi nokkurn tíma ofnargjarðir, en ég vissi að það var
víða gert, og þó ekki nema til notkunar á reiðverum, hnökkum og söðlum.
Allar gjarðir sem notaðar voru við reiðinga voru brugðnar í höndum
á svipaðan hátt og þegar reipi voru fléttuð. Þó varð að vanda meira
til uppistöðunnar í gjarðirnar, til þess að fá þær breiðari og flatari.
Um það leyti, sem ég var að alast upp, á voru komnir útlendir
gjarðaborðar, sem voru keyptir mikið í hnakk- og söðulgjarðir, eftir það
dró mjög úr því að gjarðaefni væri ofið. Hæruvoð: Aldrei
heyrði ég talað um að hrosshár væri notað í vefnað. Get ég þar ekkert um
sagt af sjón né raun. Um hærusekki heyrði ég talað og líklega séð
þá, en gerði mér ekki grein fyrir hvernig efni var í þeim.
Vinna á hrosshári var aftur mjög algeng til að flétta úr reipi. Vinna
við að spinna hrosshár var á þessa leið: Hárið var kembt í venjulegum
ullarkömbum, kambar sem hætt var að nota við ullarvinnu. Kembingin
varð að vera vel af hendi leyst svo ekki væru hnökrar eða klessur í. Úr
kembunum voru búnir til vöndlar (sumir kölluðu það vindla). Þegar
búið var að festa einn slíkan vöndul við sperru eða rúmgafl í baðstofu,
þá var tekin venjuleg tvinningarsnælda, og svo var byrjað á spunanum með
því að kingsa til snælduhalanum með vinstri hendi, en með hægri hendi var
hárdúskur dreginn út úr vöndlinum, sem jafnóðum snérist saman í band. Þegar
komið var nokkuð langur bandspotti framan við snældusnúðinn, þá var bandið
tekið af hnokkanum og undið upp á snælduna. Á þennan hátt var hrosshár
spunnið, svo var það undið í 2 jafnstóra hnykla og undið saman tvöfalt
í 1 hnykil. Þannig var svo bandið til, sem síðan var notað í venjuleg
reiptögl.
p13
Vefnaðarnámskeið
haldið á Arngerðareyri, veturinn 1924 af UMF. Huld. Kennslukona
á námskeiðinu var Kristbjörg Kristjánsd. Þingeysk að ætt. Meðfylgjandi
sýnishorn eru unnin á þessu námskeiði af Margréti Gunnarsd., þá húsfreyju
á Arngerðareyri. Kennsla fór fram í samkomuhúsi hreppsins og voru
nemendur 7. Efnið var útvegað frá verksmiðjunni Gefjun og frá Reykjavík.
Engin skýrsla er mér vitanlega til um hvað þarna var ofið, en þau
sýnishorn, sem þið fáið send eru 4, og fer umsögn um þau hér á eftir: 1.
Skilbragð: ofið í jaðarvend. Það er seinlegur vefnaður, vandasamt
að útskýra vinnuna og verður sýnishornið að nægja. Efnið var notað
í puntuhandklæði, poka fyrir óhreint tau ofl. 2. Rósingangur:
jaðarvend uppistaða tvistur, en ívafið silkilín. 3. Gardínutau:
einskefta (stigin á 2 skammel) tvistur nr. 60 í uppistöðu og ívafið er
silkilín. Litunum var vafið upp á spjald til að fá munstrið. 4. Gardínutau:
einskefta. Í uppistöðu var tvistur, en ívafið silkilín og breidd
60 cm. Í inndrætti skiftast á einskeftu- og munsturkaflar. Kaflarnir
dregnir í skeið með 2 þráðum í tönn og 1 þráður í höföld. Aðalefnið er
einskefta. Er smeygt í einskeftuskilið uppdrætti með fingrunum. Tveir
eða fleirri þræðir í hvoru skili eru áætlaðir í hvert munsturspor, eftir
því hve stórt munstrið á að vera. Munsturgarninu er smeygt inn eftir
uppdrætti, og ofið eitt eða fleirri fyrirdrög af ívafinu á milli. Munsturgarninu
er brugðið eins of inn og þar til að gera sporið ferkantað.
Questionnaire
Record type