Ull
In preservation at
National Museum of Iceland
Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1911)
Object-related numbers
Museumnumber a: 6293
"Museumnumber b": 1968-1
Questions / Answers
Allar spurningar og svör
Nr. 6293
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var yfirleitt gefið nafn eftirvefnaðar
vígindum, oftast fylgdi með til hvers átti að nota voðina: buxnavaðmál,
rekkvoða vaðmál, nærfata vaðmál, allt með vaðmálsvígindum, svo var skyrtudúkur,
svuntudúkur, millipilsadúkur með dúkvígindum (einskefta), svo var vormeldúkur
sérstök vígindi, brekán og ábreiðuverk, allt með sínum sér vígindum. Auðvitað
voru allir vefir reiknaðir út fyrir fram, því fólk vissi upp á hár hvað
þurfti að leggja út til að fá ákveðinn álnafjölda, og vitað var hvað þurfti
í hvað eina. En sjaldan mun hafa verið settur upp vefur t.d. fyrir
eitt brekán, eina ábreiðu eða einar buxur. Það var sama vinnan við
að setja upp vef, hvort hann átti að vera langur eða stuttur. Ég
heyrði að fólk hefði stundum lagt saman, ef það vildi koma upp samskonar
vef. Öll uppistaða í vefi var nákvæmlega reiknuð út. Hespurnar voru
nákvæmlega jafnlangar, en svo réði grófleikinn á bandinu hvað voðin varð
þykk, eftir því þynnri, sem bandið var fínna, bæði uppistaða og ívaf. Ég
man að það stóð einhver klausa um útreikning á vef í reikningsbók, sem
ég lærði þegar ég var krakki. Það stóð: Ein hespa er 11 skreppur,
ein skreppa 44 þræðir, en nú hef ég gleymt lengdinni á þræðinum, en það
var hringurinn á hesputréskrossinum. Ég man að ég heyrði
skrýtlu, sem gerðist á bernskuárum móður minnar á Staðarbyggð í Öngulstaðahr.
Þar voru þá fátæk hjón, þau vildu koma sér upp vef, en áttu ekkert
hesputré, þá gerði kerling sér lítið fyrir og hespaði allt á karlinn, en
vefarar höfðu kvartað sáran um að leggja upp í vefinn úr hespunum frá Guðrúnu
konu Lárusar, en karlinn kvartaði um hvað það væri erfitt þegar hún Guðrún
sín væri að spinna í vef, en hann varð að liggja á hryggnum á gólfinu með
hendur og fætur upp í loft, svo vatt kerlingin upp á hann!
p2
Einskefta: Það
var sú vefnaðar, sem einfaldast var að vefa. Það voru aðeins 2 skifti,
sem stigið var á til skiftis og alltaf einu og vígindin hétu dúkvígindi.
Það var hægt að vefa hvað sem var með dúkvígindum eða einskeftu.
Það var efnið sem réði hvort dúkurinn varð þykkur eða þunnur. Eftir
að tvistur fór að flytjast, fór fólk að kaupa hann til að vefa úr honum,
því hann var ódýr. Margir höfðu tvist í uppistöðu, en ullarband í
ívaf. Eftir að kom fram á þessa öld, var tvistur meira notaður í
allskonar vefnað, en ullarband. Það voru ofnir kjóladúkar, millipilsadúkar,
skyrtudúkar, gluggatjöld og handklæði, en í þau var notað teppagarn í ívafið.
Á síðari stríðsárum settu sumar konur upp sængurveradúka úr tvisti,
því þá var oft illt að fá sængurveraléreft, amk. hér fyrir norðan.
p3
Vaðmál: Vaðmál
var vandasamari vefnaður en dúkurinn (einskeftan). Þar þurfti að stíga
4 kefli eftir kúnstarinnar reglum. Og vaðmál var held ég alltaf úr
alull, en misþykkt eftir því í hvað það átti að vera. Nærfatavaðmál og
rekkvoðavaðmál var oftast hvítt, þó var til að það væri grátt. Í
hversdagsföt var vaðmálið oftast með sauðalitum, svart eða mórautt. Í
spariföt karla og kvenna var vaðmálið víst alltaf litað eða þá bandið áður
en ofið var. Það var mikið notaður hellulitur. Á seinni hluta
aldarinnar sem leið og á fyrsta tug þessarar, fengust allskonar útlendir
litir, sem fólk notaði og margir bæði............... þeir munu hafa útrýmt
jurtalitun en við þá er svo mikil vinna. En á fyrri stríðsárunum
hættu þessir litir að flytjast og þá fóru ýmsir að snúa sér að jurtalitum
aftur, sérstaklega var það þó mosalitur. Klæðavefnað eða
veipu hef ég ekki heyrt nefnda. Ef það hafa verið klæðisvígindi á
því, hefur það eflaust verið notað í spariföt. Sama máli gegnir um
hringvefnað, hann þekki ég ekki. Oddvefnaður mun hafa verið
notaður á rúmábreiður. Eg man eftir 2 ábreiðum, þegar ég var lítil.
Það var einhverskonar oddavefnaður á þeim, en það var notað mjög
gróft band bæði í uppistöðu og ívaf í ábreiður og brekán. Litir voru
alltaf margbreytilegir eftir efnum og ástæðum og smekk hvers og eins.
p4
Vormeldúkur: Vorneldúkur
var talsvert notaður í karlmannaföt, og þótti mjög sterkur. Vígindin
voru sérkennileg og ég veit ekkert um
vefnaðar aðferð.
En á seinni stríðsárum, kom ég upp vormeldúk í föt handa bónda mínum.
Uppistaða var grá (sauðalitur) en ívaf brúnt, heimalitað bandið í
einhverjum útlendum lit. Efnið var þæft og pressað á Gefjun. Útlitið
á því minnti helst á efni sem nú er kallað tveed. Ég saumaði úr þessu
reiðbuxur og sportjakka og þetta var næstum óslítandi, en brúni liturinn
sveik og upplitaðist. En ég á ekkert af þessu efni lengur. Páll
Jónsson á Litlahamri óf þetta, en ég hef ekki heyrt talað um mismunandi
áferð á vormeldúkum, band eða þráð vormeldúka. Salún: Ég
vissi aldrei til að salúnsvefnaður væri hafður á neinu, nema rúmteppum
eða rúmábreiðum. Það er þessi vefnaðargerð sem heitir salún og prufurnar
sem ég sendi sýna mismun á alsalúni og hálfsalúni, en litir gátu auðvitað
raðast með ýmsu móti. Og æfinlega var alull bæði uppistaða og ívaf.
Salúnsábreiður þóttu góðir gripir og ég get trúað að þær hafi heldur
verið sparaðar. Salúnsvefnaður var hafinn til vegs og virðingar á
ný, þegar kvennaskólarnir tóku til starfa. Það var t.d. mikið um
að skólastúlkur, sem væru látnar vefa borðdúka (matardúka) með salúnsmunstri,
en þá var notað útlent garn, oft eitthvert silkigarn í munstrin. Ég
veit að til eru enn í notkun salúnsteppi, sem unnin voru á Laugalandsskóla
og kannske á stöku fornbýl kona gamalt salonsteppi.
p5
Brekán: Brekán
voru með sinni sérstöku vefnaðargerð. Það var hvorki dúkvígindi,
einskefta eða vaðmálsvígindi og ekki heldur salúnsvígindi. Þau voru æfinlega
mjög þykk. Vefnaðurinn var þannig að hann virtist tvöfaldur, annars
kann ég engin skil á brekánsvefnaði, en það hefur án efa verið alull í
þeim og það gróft band. En þetta var allt ofið með sínum sérvefnaði,
brekánsvefnaði. Glitvefnaður: Hann var mjög í heiðri
hafður hér áður. Glitofin söðuláklæði, rúmábreiður og reflar. Þóttu
mikið dýrindi. Það vor ofnar með gliti allskonar rósir og dýramyndir.
Ég álít að vefnaðurinn hafi verið einskefta, en glitnu brugðið með
höndunum í skilið. Margar konur hafa saumað glitmunstur eftir gömlum
sessum eða söðuláklæðum. Ég saumaði sjálf, þegar ég var ung, munstur
úr gömlu söðuláklæði frá Sámsstöðum í Öngulsstaðahr. Ég saumaði það
í heimaofinn dúk. En nú er þetta veggteppi týnt og tröllum gefið
og áreiðanlega líka gamla söðuláklæðið. En þegar kvennaskólarnir
risu upp, var farið að endurvekja glit, krossvefnað og flosvefnað, og hljóta
að vera til hlutir með þeim vefnaði hjá þeim stúlkum, sem lærðu í kvennaskólunum.
Frá krossvefnaði get ég ekkert grein, og ekki heldur flosvefnaði.
Ég heyrði talað um flosofnar sessur og flosofna borða til að skreyta
með föt. Það er sennilegt að þeir hafi verið ofnir á fæti, en ekki
í vefstól. Ég held að flosvefnaður hafi ekki mikið verið
p6
endurvakinn í kvennaskólunum.
Það er áreiðanlega mjög óvíða til gamall flosvefnaður. Hann hefur slitnað
fyrr en margur annar vefnaður og stutt er síðan farið var að hugsa um að
halda til haga gömlum munum, sem taldir voru orðnir ýnýtir. En á
þriðja og fjórða tug aldarinnar fór að koma til vélflos. Það var unnið
með flosnál eða flosvél. Stykkið var þanstrengt upp á grind, munstið
var teiknað á úthverfuna, og svo pikkað með nálinni, sem þrædd var með
fínu garni, og kom þá munstrið út á réttunni. Svo nú fyrir fáum árum
kom það til að fara að flosa stórar myndir í striga með stærri flosvélum
og grófara garni eða ullarbandi, en þegar þetta flos var komið til hefur
varla verið farið að sitja yfir flosvefnaði, sem var mjög seinlegur og
vandasamur. Spjaldvefnað hef ég ekki séð nema á söfnum og
fótvefnað ekki heldur, nema sokkaböndin, sem hún Helga heitin á Stórhamri
óf. Ég sá hana aldrei vefa, og veit ekki hvernig farið var að, en
ívafið hefur áreiðanlega verið undið upp á spjald eða spýtu, og öll þau
sokkabönd, sem ég sá voru með sömu vefnaðargerð, en mjög mismunandi litum.
Gjarðavefnaður: Ég veit ekki hvort það tíðkaðist hér
að vefa gjarðir í vefstólum. Þær voru amk. miklu oftar brugðnar.
Flestir bændur og margir vinnumenn kunnu bæði að bregða gjarðir og
beltistauma og flétta reipi. En aðferðin var svipuð. Það voru
mældir útþræðir, mátulega langir í það sem átti að vinna, þráðafjöldinn
fór eftir hvað það var breitt (gjarðirnar) eða svert (reiptöglin). Þá
voru þræðirnir undnir
p7
í henkur, sem svo
röktust niður jafnóðum og brugðið var. Þá var litunum raðað niður,
því oftast voru hafðir 2 eða fleirri litir. Oddagjarðir þóttu
fallegar, en tenntar gjarðir sá ég úr ull og sennilega hafa þær verið ofnar.
Þegar ég sá brugðnar gjarðir og fléttuð reiptögl var saumað fyrir
endann með reiðinganál (eins og gríðarstór rúllupylsunál). Ekki var
hætt við að byrjunar endinn raknaði upp, og á klifberagjörðum og reiptöglum
var oftast byrjað á að gera auga, sem var svo sett fast um baðstofubita
eða eitthvað annað. Námskeið, skólar: Eins og flestir
vita, var vefnaður hafinn til vegs og virðingar aftur þegar kvennaskólarnir
tóku til starfa. Vefnaðarkennsla var í öllum kvennaskólum. Vefnaðarbækur
voru gegnar út, bæði var safnað saman í þær, því sem vitað var um munstur
og annað sem vefnaði viðkom, og svo kom nýtt til sögunnar. Halldóra
Bjarnadóttir barðist eins og ljón fyrir endurvakningu vefnaðar um allt
land. Kvenfélögin fóru að gangast fyrir vefnaðarnámskeiðum. Stúlkur
sem búnar voru að læra vefnað í kvennaskólunum voru fengnar til að kenna
og til að vefa fyrir konur. Þær ferðuðust milli bæja og settu upp
vefi og ófu líka sjálfar. Það var mikið gert af því að láta þær vefa
dívanteppi, púða og borðdregla. það var held ég aðallega með rifsvefnaði
með rósabragðs bekkjum og fleirri munsturbekkjum. Uppistaðan var
oftast tvistur og ullarband í ívafið og allskonar skrautlirir í bekkina.
Það voru stundum sett upp mörg dívanteppi í einn vefstól, og
vefnaðarkonar hélt svo til á þeim bæ, og óf fyrir margar konur.
p8
Mér er minnisstæðust
ein af þessum farand vefnaðarkonum. Hun var útlærð í vefnaði í Laugalandsskóla.
Hún hét Anna Björnsdóttir frá Siglunesi við Siglufjörð. Ég
veit ekki hvort hún er á lífi eða hvar hún er, en þetta var mjög geðþekk
stúlka og myndarleg til verka. Hæruvoðir þekki ég ekki og
því síður að hundshár væri notuð. Ég spurði Aldísi, hvort hún vissi
til að það hefði verið gert, og sagðist hún ekki hafa vitað til þess. Þá
heyrði ég aldrei talað um að hrosshársband væri ofið í vefstól. Auðvitað
hefði orðið að nota aðra skeið og skyttu, ef þannig ruddi hefði verið settur
upp í vefstól. Aldís vildi meina að þessar hæruvoðir hefðu verið
ofnar úr togi og hærum úr ull, en ekki úr hross eða hundshári. En
meðan öll ull var unnin heima, var tekið ofanaf henni allri, fyrst var
mesta togið gripið af, svo var hún oft látin í poka eða innan í klút og
geymd. Svo var hún hærð. Togið sem eftir var kom í ljós og
var dregið úr. Auðvitað var togið og hærurnar notað í ýmsan grófan
vefnað eða prjónaskap, t.d. voru reiðsokkar prjónaðir úr togi. Þá
heyrði ég talað um að það hefðu verið prjónaðar þvögur til að þvo mjólkurílátin
með bæði úr togi og hrosshári. Ég man ekki betur, en ég svaraði
í spurningaskrá, því sem ég vissi um hrosshárstóskap, og læt því ósvarað
spurningum um það.
p9
Herra Árni Björnsson!
Það má með sanni segja að það sé að fara í geitahús að leita ullar,
að leita til mín með upplýsingar um vefnað. Það var aldrei ofið heima
á mínu heimili, og ég hef aldrei lært að vefa eða kynnt mér vefnað. Reyndar
man ég tvisvar eftir að komið væri upp voðum einhverntíma á öðrum tug aldarinnar,
annað var vaðmálsvoð hvít, sem átti að nota í nærbuxur. Hitt var
kjóladúkur og hann mun hafa verið sendur "út á vélar" þ.e. á
Gefjun til litunar, pressunar og lóskurðar. Það mun að mestu hafa
lagst niður hér að koma upp vefnaði um og eftir 1920. þá var farin
að fást allskonar fjölbreytt álnavara. Ég leitaði því til nágrannakonu
minnar Aldísar Einarsdóttur á Srokkahlöðum hér í hrepp,en hún verður 100
ára í haust, 4. nóvember. Hún er andlega stálslegin, þó fætur séu
að bila og sömuleiðis heyrnin. Hún býr ein og sér um sig sjálf. Hefur
að þessu stungið upp garðinn sinn á vorin, en hún á fallegan garð með stórvöxnum
trjágróðri, blómabeðum og matjurtaplássi. Hún er stálminnug og fylgist
með öllu, jafnt heimspólitík sem bæja
slúðri og lætur sig
flest varða. Hún er fædd í Núpufelli í Saurbæjarhr. Foreldrar
hennar voru Guðríður Brynjólfsd. ættuð úr Skagafjarðardölum og Einar Sigfússon,
bóndasonur fá Núpufelli. Þau hófu búskap í Núpufelli um 1880, þar
fæddust þeim 2 dætur, Rósa og Aldís. Þá fluttu þau að Hrísum í sama
hreppi og bjuggu þar einhver ár, en fluttust þá að Stokkahlöðum 1891 og
bjuggu þar til dauðadags. Þau áttu 3 börn, sem upp komust. Þær
systurnar 2 og son sem Bjarni hét, en ekkert þeirra giftist og nú er Aldís
ein eftir í húsinu, sem byggt var 1922-23. Hún er mjög fornbýl eins
og títt var hér áður,
p10
og ég vissi að hún
mundi eiga vefnaðarprufur. Hún brást vel við með að láta þessar prufur,
en hún mundi nú ekki upp á hár hvenær hver vefur var ofinn. Hún segir
að það sem ofið var meðan þau voru fram í Saurbæjarhreppi muni hafa verið
ofið í Núpufelli. Segir að þar hafi alltaf staðið vefstóll uppi á
hverjum vetri, bæði afi hennar og amma Rósa, kunnu að vefa, svo segir hún
að þar hafi verið aldraður vinnumaður, Guðjón að nafni, sem hafi verið
mikill vefari. Það sem ofið var eftir að þau fluttust að Stokkahlöðum
segir hún að muni hafa verið ofið annaðhvort í Víðigerði eða á Botni. Í
Víðigerði bjó Krisjtán Hannesson, og tók af fólki að vefa, en á Botni bjó
Jóhann Pétur Jakob Rist. Hann var faðir Lárusar Rist sundkennara,
aðfluttur sunnan af landi, en hann var mikill vefari. Þá var húsmennskumaður
í Möðrufelli á fyrsta tug aldarinnar. sem hét Jóhannes Jóhannesson. Hann
var slyngur vefari, og fann upp ýms vefnaðarmunstur. Og þegar ég
man fyrst, bjó á Gilsbakka hér í hreppi Jóhannes Jósefsson og var listavefari
og tók af mörgum að vefa. Hann andaðist 1925. Síðastur
af þessum gömlu vefurum var Daníel Jónsson frá Sellandi í Fnjóskadal. Hann
flutti hér inn í fjörðinn um 1930, og settist að hjá dóttur sinni og tengdasyni
á Litlahamri, Guðmundi Jónatanssyni. Daníel óf mikið eftir að hann
kom hér inn í fjörðinn. Þá var líka að vakna áhugi á vefnaði á ný.
Það voru áhrif frá kvennaskólunum og Halldóru Bjarnadóttur. Ég
fór að spyrja dóttur-dóttur Daníels, Aðalbjörgu Guðmundsd. hvort ekki væru
til prufur af vefnaði afa hennar. Hún sagði það væri til nokkuð af
pjötlum, sem festar væru á spjald. Þær hefðu verið sendar á Heimilisiðnaðarsýningu
og út á það hefði hann fengið skrautritað heiðursskjal, sem til væri. Mér
heyrðist á Aðalbjörgu að þau mundu vera til með að láta Þjóðminjasafni
eftir amk. prufurnar. Dóttur-dóttir hans segir að alls muni hann
hafa verið búinn að vefa 7000 metra alls. Með bestu kveðju Svanhildur
Eggertsdóttir.
Nr. 6293
p1
Ull og tóvinna 4.
Vefnaður almennt: Voðum var yfirleitt gefið nafn eftirvefnaðar
vígindum, oftast fylgdi með til hvers átti að nota voðina: buxnavaðmál,
rekkvoða vaðmál, nærfata vaðmál, allt með vaðmálsvígindum, svo var skyrtudúkur,
svuntudúkur, millipilsadúkur með dúkvígindum (einskefta), svo var vormeldúkur
sérstök vígindi, brekán og ábreiðuverk, allt með sínum sér vígindum. Auðvitað
voru allir vefir reiknaðir út fyrir fram, því fólk vissi upp á hár hvað
þurfti að leggja út til að fá ákveðinn álnafjölda, og vitað var hvað þurfti
í hvað eina. En sjaldan mun hafa verið settur upp vefur t.d. fyrir
eitt brekán, eina ábreiðu eða einar buxur. Það var sama vinnan við
að setja upp vef, hvort hann átti að vera langur eða stuttur. Ég
heyrði að fólk hefði stundum lagt saman, ef það vildi koma upp samskonar
vef. Öll uppistaða í vefi var nákvæmlega reiknuð út. Hespurnar voru
nákvæmlega jafnlangar, en svo réði grófleikinn á bandinu hvað voðin varð
þykk, eftir því þynnri, sem bandið var fínna, bæði uppistaða og ívaf. Ég
man að það stóð einhver klausa um útreikning á vef í reikningsbók, sem
ég lærði þegar ég var krakki. Það stóð: Ein hespa er 11 skreppur,
ein skreppa 44 þræðir, en nú hef ég gleymt lengdinni á þræðinum, en það
var hringurinn á hesputréskrossinum. Ég man að ég heyrði
skrýtlu, sem gerðist á bernskuárum móður minnar á Staðarbyggð í Öngulstaðahr.
Þar voru þá fátæk hjón, þau vildu koma sér upp vef, en áttu ekkert
hesputré, þá gerði kerling sér lítið fyrir og hespaði allt á karlinn, en
vefarar höfðu kvartað sáran um að leggja upp í vefinn úr hespunum frá Guðrúnu
konu Lárusar, en karlinn kvartaði um hvað það væri erfitt þegar hún Guðrún
sín væri að spinna í vef, en hann varð að liggja á hryggnum á gólfinu með
hendur og fætur upp í loft, svo vatt kerlingin upp á hann!
p2
Einskefta: Það
var sú vefnaðar, sem einfaldast var að vefa. Það voru aðeins 2 skifti,
sem stigið var á til skiftis og alltaf einu og vígindin hétu dúkvígindi.
Það var hægt að vefa hvað sem var með dúkvígindum eða einskeftu.
Það var efnið sem réði hvort dúkurinn varð þykkur eða þunnur. Eftir
að tvistur fór að flytjast, fór fólk að kaupa hann til að vefa úr honum,
því hann var ódýr. Margir höfðu tvist í uppistöðu, en ullarband í
ívaf. Eftir að kom fram á þessa öld, var tvistur meira notaður í
allskonar vefnað, en ullarband. Það voru ofnir kjóladúkar, millipilsadúkar,
skyrtudúkar, gluggatjöld og handklæði, en í þau var notað teppagarn í ívafið.
Á síðari stríðsárum settu sumar konur upp sængurveradúka úr tvisti,
því þá var oft illt að fá sængurveraléreft, amk. hér fyrir norðan.
p3
Vaðmál: Vaðmál
var vandasamari vefnaður en dúkurinn (einskeftan). Þar þurfti að stíga
4 kefli eftir kúnstarinnar reglum. Og vaðmál var held ég alltaf úr
alull, en misþykkt eftir því í hvað það átti að vera. Nærfatavaðmál og
rekkvoðavaðmál var oftast hvítt, þó var til að það væri grátt. Í
hversdagsföt var vaðmálið oftast með sauðalitum, svart eða mórautt. Í
spariföt karla og kvenna var vaðmálið víst alltaf litað eða þá bandið áður
en ofið var. Það var mikið notaður hellulitur. Á seinni hluta
aldarinnar sem leið og á fyrsta tug þessarar, fengust allskonar útlendir
litir, sem fólk notaði og margir bæði............... þeir munu hafa útrýmt
jurtalitun en við þá er svo mikil vinna. En á fyrri stríðsárunum
hættu þessir litir að flytjast og þá fóru ýmsir að snúa sér að jurtalitum
aftur, sérstaklega var það þó mosalitur. Klæðavefnað eða
veipu hef ég ekki heyrt nefnda. Ef það hafa verið klæðisvígindi á
því, hefur það eflaust verið notað í spariföt. Sama máli gegnir um
hringvefnað, hann þekki ég ekki. Oddvefnaður mun hafa verið
notaður á rúmábreiður. Eg man eftir 2 ábreiðum, þegar ég var lítil.
Það var einhverskonar oddavefnaður á þeim, en það var notað mjög
gróft band bæði í uppistöðu og ívaf í ábreiður og brekán. Litir voru
alltaf margbreytilegir eftir efnum og ástæðum og smekk hvers og eins.
p4
Vormeldúkur: Vorneldúkur
var talsvert notaður í karlmannaföt, og þótti mjög sterkur. Vígindin
voru sérkennileg og ég veit ekkert um
vefnaðar aðferð.
En á seinni stríðsárum, kom ég upp vormeldúk í föt handa bónda mínum.
Uppistaða var grá (sauðalitur) en ívaf brúnt, heimalitað bandið í
einhverjum útlendum lit. Efnið var þæft og pressað á Gefjun. Útlitið
á því minnti helst á efni sem nú er kallað tveed. Ég saumaði úr þessu
reiðbuxur og sportjakka og þetta var næstum óslítandi, en brúni liturinn
sveik og upplitaðist. En ég á ekkert af þessu efni lengur. Páll
Jónsson á Litlahamri óf þetta, en ég hef ekki heyrt talað um mismunandi
áferð á vormeldúkum, band eða þráð vormeldúka. Salún: Ég
vissi aldrei til að salúnsvefnaður væri hafður á neinu, nema rúmteppum
eða rúmábreiðum. Það er þessi vefnaðargerð sem heitir salún og prufurnar
sem ég sendi sýna mismun á alsalúni og hálfsalúni, en litir gátu auðvitað
raðast með ýmsu móti. Og æfinlega var alull bæði uppistaða og ívaf.
Salúnsábreiður þóttu góðir gripir og ég get trúað að þær hafi heldur
verið sparaðar. Salúnsvefnaður var hafinn til vegs og virðingar á
ný, þegar kvennaskólarnir tóku til starfa. Það var t.d. mikið um
að skólastúlkur, sem væru látnar vefa borðdúka (matardúka) með salúnsmunstri,
en þá var notað útlent garn, oft eitthvert silkigarn í munstrin. Ég
veit að til eru enn í notkun salúnsteppi, sem unnin voru á Laugalandsskóla
og kannske á stöku fornbýl kona gamalt salonsteppi.
p5
Brekán: Brekán
voru með sinni sérstöku vefnaðargerð. Það var hvorki dúkvígindi,
einskefta eða vaðmálsvígindi og ekki heldur salúnsvígindi. Þau voru æfinlega
mjög þykk. Vefnaðurinn var þannig að hann virtist tvöfaldur, annars
kann ég engin skil á brekánsvefnaði, en það hefur án efa verið alull í
þeim og það gróft band. En þetta var allt ofið með sínum sérvefnaði,
brekánsvefnaði. Glitvefnaður: Hann var mjög í heiðri
hafður hér áður. Glitofin söðuláklæði, rúmábreiður og reflar. Þóttu
mikið dýrindi. Það vor ofnar með gliti allskonar rósir og dýramyndir.
Ég álít að vefnaðurinn hafi verið einskefta, en glitnu brugðið með
höndunum í skilið. Margar konur hafa saumað glitmunstur eftir gömlum
sessum eða söðuláklæðum. Ég saumaði sjálf, þegar ég var ung, munstur
úr gömlu söðuláklæði frá Sámsstöðum í Öngulsstaðahr. Ég saumaði það
í heimaofinn dúk. En nú er þetta veggteppi týnt og tröllum gefið
og áreiðanlega líka gamla söðuláklæðið. En þegar kvennaskólarnir
risu upp, var farið að endurvekja glit, krossvefnað og flosvefnað, og hljóta
að vera til hlutir með þeim vefnaði hjá þeim stúlkum, sem lærðu í kvennaskólunum.
Frá krossvefnaði get ég ekkert grein, og ekki heldur flosvefnaði.
Ég heyrði talað um flosofnar sessur og flosofna borða til að skreyta
með föt. Það er sennilegt að þeir hafi verið ofnir á fæti, en ekki
í vefstól. Ég held að flosvefnaður hafi ekki mikið verið
p6
endurvakinn í kvennaskólunum.
Það er áreiðanlega mjög óvíða til gamall flosvefnaður. Hann hefur slitnað
fyrr en margur annar vefnaður og stutt er síðan farið var að hugsa um að
halda til haga gömlum munum, sem taldir voru orðnir ýnýtir. En á
þriðja og fjórða tug aldarinnar fór að koma til vélflos. Það var unnið
með flosnál eða flosvél. Stykkið var þanstrengt upp á grind, munstið
var teiknað á úthverfuna, og svo pikkað með nálinni, sem þrædd var með
fínu garni, og kom þá munstrið út á réttunni. Svo nú fyrir fáum árum
kom það til að fara að flosa stórar myndir í striga með stærri flosvélum
og grófara garni eða ullarbandi, en þegar þetta flos var komið til hefur
varla verið farið að sitja yfir flosvefnaði, sem var mjög seinlegur og
vandasamur. Spjaldvefnað hef ég ekki séð nema á söfnum og
fótvefnað ekki heldur, nema sokkaböndin, sem hún Helga heitin á Stórhamri
óf. Ég sá hana aldrei vefa, og veit ekki hvernig farið var að, en
ívafið hefur áreiðanlega verið undið upp á spjald eða spýtu, og öll þau
sokkabönd, sem ég sá voru með sömu vefnaðargerð, en mjög mismunandi litum.
Gjarðavefnaður: Ég veit ekki hvort það tíðkaðist hér
að vefa gjarðir í vefstólum. Þær voru amk. miklu oftar brugðnar.
Flestir bændur og margir vinnumenn kunnu bæði að bregða gjarðir og
beltistauma og flétta reipi. En aðferðin var svipuð. Það voru
mældir útþræðir, mátulega langir í það sem átti að vinna, þráðafjöldinn
fór eftir hvað það var breitt (gjarðirnar) eða svert (reiptöglin). Þá
voru þræðirnir undnir
p7
í henkur, sem svo
röktust niður jafnóðum og brugðið var. Þá var litunum raðað niður,
því oftast voru hafðir 2 eða fleirri litir. Oddagjarðir þóttu
fallegar, en tenntar gjarðir sá ég úr ull og sennilega hafa þær verið ofnar.
Þegar ég sá brugðnar gjarðir og fléttuð reiptögl var saumað fyrir
endann með reiðinganál (eins og gríðarstór rúllupylsunál). Ekki var
hætt við að byrjunar endinn raknaði upp, og á klifberagjörðum og reiptöglum
var oftast byrjað á að gera auga, sem var svo sett fast um baðstofubita
eða eitthvað annað. Námskeið, skólar: Eins og flestir
vita, var vefnaður hafinn til vegs og virðingar aftur þegar kvennaskólarnir
tóku til starfa. Vefnaðarkennsla var í öllum kvennaskólum. Vefnaðarbækur
voru gegnar út, bæði var safnað saman í þær, því sem vitað var um munstur
og annað sem vefnaði viðkom, og svo kom nýtt til sögunnar. Halldóra
Bjarnadóttir barðist eins og ljón fyrir endurvakningu vefnaðar um allt
land. Kvenfélögin fóru að gangast fyrir vefnaðarnámskeiðum. Stúlkur
sem búnar voru að læra vefnað í kvennaskólunum voru fengnar til að kenna
og til að vefa fyrir konur. Þær ferðuðust milli bæja og settu upp
vefi og ófu líka sjálfar. Það var mikið gert af því að láta þær vefa
dívanteppi, púða og borðdregla. það var held ég aðallega með rifsvefnaði
með rósabragðs bekkjum og fleirri munsturbekkjum. Uppistaðan var
oftast tvistur og ullarband í ívafið og allskonar skrautlirir í bekkina.
Það voru stundum sett upp mörg dívanteppi í einn vefstól, og
vefnaðarkonar hélt svo til á þeim bæ, og óf fyrir margar konur.
p8
Mér er minnisstæðust
ein af þessum farand vefnaðarkonum. Hun var útlærð í vefnaði í Laugalandsskóla.
Hún hét Anna Björnsdóttir frá Siglunesi við Siglufjörð. Ég
veit ekki hvort hún er á lífi eða hvar hún er, en þetta var mjög geðþekk
stúlka og myndarleg til verka. Hæruvoðir þekki ég ekki og
því síður að hundshár væri notuð. Ég spurði Aldísi, hvort hún vissi
til að það hefði verið gert, og sagðist hún ekki hafa vitað til þess. Þá
heyrði ég aldrei talað um að hrosshársband væri ofið í vefstól. Auðvitað
hefði orðið að nota aðra skeið og skyttu, ef þannig ruddi hefði verið settur
upp í vefstól. Aldís vildi meina að þessar hæruvoðir hefðu verið
ofnar úr togi og hærum úr ull, en ekki úr hross eða hundshári. En
meðan öll ull var unnin heima, var tekið ofanaf henni allri, fyrst var
mesta togið gripið af, svo var hún oft látin í poka eða innan í klút og
geymd. Svo var hún hærð. Togið sem eftir var kom í ljós og
var dregið úr. Auðvitað var togið og hærurnar notað í ýmsan grófan
vefnað eða prjónaskap, t.d. voru reiðsokkar prjónaðir úr togi. Þá
heyrði ég talað um að það hefðu verið prjónaðar þvögur til að þvo mjólkurílátin
með bæði úr togi og hrosshári. Ég man ekki betur, en ég svaraði
í spurningaskrá, því sem ég vissi um hrosshárstóskap, og læt því ósvarað
spurningum um það.
p9
Herra Árni Björnsson!
Það má með sanni segja að það sé að fara í geitahús að leita ullar,
að leita til mín með upplýsingar um vefnað. Það var aldrei ofið heima
á mínu heimili, og ég hef aldrei lært að vefa eða kynnt mér vefnað. Reyndar
man ég tvisvar eftir að komið væri upp voðum einhverntíma á öðrum tug aldarinnar,
annað var vaðmálsvoð hvít, sem átti að nota í nærbuxur. Hitt var
kjóladúkur og hann mun hafa verið sendur "út á vélar" þ.e. á
Gefjun til litunar, pressunar og lóskurðar. Það mun að mestu hafa
lagst niður hér að koma upp vefnaði um og eftir 1920. þá var farin
að fást allskonar fjölbreytt álnavara. Ég leitaði því til nágrannakonu
minnar Aldísar Einarsdóttur á Srokkahlöðum hér í hrepp,en hún verður 100
ára í haust, 4. nóvember. Hún er andlega stálslegin, þó fætur séu
að bila og sömuleiðis heyrnin. Hún býr ein og sér um sig sjálf. Hefur
að þessu stungið upp garðinn sinn á vorin, en hún á fallegan garð með stórvöxnum
trjágróðri, blómabeðum og matjurtaplássi. Hún er stálminnug og fylgist
með öllu, jafnt heimspólitík sem bæja
slúðri og lætur sig
flest varða. Hún er fædd í Núpufelli í Saurbæjarhr. Foreldrar
hennar voru Guðríður Brynjólfsd. ættuð úr Skagafjarðardölum og Einar Sigfússon,
bóndasonur fá Núpufelli. Þau hófu búskap í Núpufelli um 1880, þar
fæddust þeim 2 dætur, Rósa og Aldís. Þá fluttu þau að Hrísum í sama
hreppi og bjuggu þar einhver ár, en fluttust þá að Stokkahlöðum 1891 og
bjuggu þar til dauðadags. Þau áttu 3 börn, sem upp komust. Þær
systurnar 2 og son sem Bjarni hét, en ekkert þeirra giftist og nú er Aldís
ein eftir í húsinu, sem byggt var 1922-23. Hún er mjög fornbýl eins
og títt var hér áður,
p10
og ég vissi að hún
mundi eiga vefnaðarprufur. Hún brást vel við með að láta þessar prufur,
en hún mundi nú ekki upp á hár hvenær hver vefur var ofinn. Hún segir
að það sem ofið var meðan þau voru fram í Saurbæjarhreppi muni hafa verið
ofið í Núpufelli. Segir að þar hafi alltaf staðið vefstóll uppi á
hverjum vetri, bæði afi hennar og amma Rósa, kunnu að vefa, svo segir hún
að þar hafi verið aldraður vinnumaður, Guðjón að nafni, sem hafi verið
mikill vefari. Það sem ofið var eftir að þau fluttust að Stokkahlöðum
segir hún að muni hafa verið ofið annaðhvort í Víðigerði eða á Botni. Í
Víðigerði bjó Krisjtán Hannesson, og tók af fólki að vefa, en á Botni bjó
Jóhann Pétur Jakob Rist. Hann var faðir Lárusar Rist sundkennara,
aðfluttur sunnan af landi, en hann var mikill vefari. Þá var húsmennskumaður
í Möðrufelli á fyrsta tug aldarinnar. sem hét Jóhannes Jóhannesson. Hann
var slyngur vefari, og fann upp ýms vefnaðarmunstur. Og þegar ég
man fyrst, bjó á Gilsbakka hér í hreppi Jóhannes Jósefsson og var listavefari
og tók af mörgum að vefa. Hann andaðist 1925. Síðastur
af þessum gömlu vefurum var Daníel Jónsson frá Sellandi í Fnjóskadal. Hann
flutti hér inn í fjörðinn um 1930, og settist að hjá dóttur sinni og tengdasyni
á Litlahamri, Guðmundi Jónatanssyni. Daníel óf mikið eftir að hann
kom hér inn í fjörðinn. Þá var líka að vakna áhugi á vefnaði á ný.
Það voru áhrif frá kvennaskólunum og Halldóru Bjarnadóttur. Ég
fór að spyrja dóttur-dóttur Daníels, Aðalbjörgu Guðmundsd. hvort ekki væru
til prufur af vefnaði afa hennar. Hún sagði það væri til nokkuð af
pjötlum, sem festar væru á spjald. Þær hefðu verið sendar á Heimilisiðnaðarsýningu
og út á það hefði hann fengið skrautritað heiðursskjal, sem til væri. Mér
heyrðist á Aðalbjörgu að þau mundu vera til með að láta Þjóðminjasafni
eftir amk. prufurnar. Dóttur-dóttir hans segir að alls muni hann
hafa verið búinn að vefa 7000 metra alls. Með bestu kveðju Svanhildur
Eggertsdóttir.
Questionnaire
Record type