Hökull
1200 - 1300
In preservation at
National Museum of Iceland
Úr aðfangabók: Ríkisstjórn Íslands: Hökull úr Skálholtskirkju, sbr. mynd í Færöerne - Island - Grönland paa Verdensudstillingen í Paris 1900. Ved Kaptain Daniel Bruun. Kjøbenhavn 1901, bls. 27. Hann er úr rósofnu silkiflaueli, rauðu, og koma rósirnar fram við það, að ekki er flosað í þeim. Fóðraður með fíngerðu lérefti, sem virðist hafa verið rauðleitt, en er nú móleitt af upplitun. Brjósthlutinn er 1 m á sídd og 62 cm að breidd, en bakhlutinn 1,07 m á sídd og 76 cm á breidd. Hann er með höfuðsmátt og á að smokkast yfir höfuðið, en niður frá hálsmálinu að framan gengur 10 cm löng klauf, sem krækt er saman með einu látúnskrókapari. Búnaðurinn á höklinum er með gotnesku lagi, kross aftan og framan, og samtengjast þverálmurnar á öxlunum, svo að þær mynda skáhorn við langálmurnar, sbr. nefnda mynd, er sýnir hökulinn að aftan. Búnaður þessi er eldri en hökullinn og samsettur af misjafnlega gömlum bútum og mörgum bótum, og hefur sumt af þessu verið endurbætt, sennilega um leið og það var sett á hökullinn, en hann mun vera sá hinn sami, sem getið er í afhendingu stólsins 1744: ,,1 Hökull af Raudu Rósaflöjele med gulldregnum kross og með egta Silfurborda allt í kring, sem Sal. Biskup Arnason hefur bekostað.“ - Silfurborði sá, sem hér er minnzt á, er 1,7 cm breiður, silfurvírofinn borði, sem saumaður er á alla jaðra svo og með fram búningnum öllum. - Framan á höklinum er afar forn álma, sett saman úr 3 bútum, nú mjög slitnum. Í krikanum hjá, við vinstri síðu, er bót með eins verki. Á þessari fornu álmu, sem líklega er hlað af fornri kórkápu, eru útsaumaðir á hinn algenga, forna hátt, 4 dýrlingar. Efst virðist vera kvendýrlingur með sverð, líklega Katrín helga; höfuðið er uppi í klaufinni neðst og eru skilfurvírsborðarnir saumaðir yfir það. Næst er María með barnið og þar fyrir neðan Andrés með skákrossinn og neðst einhver kvendýrlingur. Yfir 3 efstu myndunum eru rómanskir bogar, og getur þessi álma líklega verið síðan á 13. öld eða eldri. Bakálman er ósamsett. Fyrir miðju er krossfestingarmynd, og krýpur María Magdalena við krossinn og heldur utan um hann; guð faðir er uppi yfir. En þar fyrir neðan eru 2 dýrlingar, biskup með mítur og í öllum skrúða, með krókstaf (bagal) í vinstri hendi og blessar með hinni hægri, og neðst er kvendýrlingur með kórónu á höfði, bók í hægri og kross-stöng í vinstri hendi. Verður nú ekki með vissu séð, hverir þessir dýrlingar eru. Á ská - álmunni á hægri öxl er fyrst María með barnið og síðan biskup með mítur, hægri hendi blessandi og með kross stöng í hinni. Á ská-álmunni á vinstri öxl er fyrst Katrín helga með hjól og sverð og fyrir neðan karl-dýrlingur með bók(?) í hægri hendi og stöng í vinstri hendi ( Tómas?). Yfir öllum þessum myndum eru gotneskir bogar með laufum upp af og snúnum súlum undir. Er þessi hluti búnaðarins miklu yngri en álman framan á, en líklega er hann ekki allur, bakálma og ská-álmur, af sama skrúðanum. Bakálman hefur upprunalega ekki verið á hökli með gotnesku lagi, heldur hökli með venjulegum krossi. Hefur þurft að gera miklar breytingar til að koma honum fyrir eins og hann er nú. Þar sem hægri axlar álma er skeytt við krossinn eru 3 bætur og 1 í krikanum undir þverálmu krossins að auki, en þar sem vinstri axlar álma er skeytt við hann er 1 bót og 1 undir í krikanum. Þar sem vinstri axlar álma er skeytt við brjóstálmuna er 1 samskonar bót lítil og svo hin bótin forna, sem áður er getið; en þar sem hægri axlar álma er skeytt við brjóstálmuna er engin bót. - Saumurinn á þessu öllu að aftan og á öxlunum er blómstursaumur mest, og svo hinn einkennilegi saumur, sem er á áklæðisbótunum af nr. 3804 ( A) ( 3804 D 1 - 11), en þessi blómstursaumur virðist varla vera upprunalegur, heldur stafa frá aðgerð, og hinn líklega einnig. Margrét II - kirkjuklæði (sýningarskrá): Einn merkasti hökull í eigu Þjóðminjasafnsins (Þjms. 11923), meðal annars sökum hins dýrmæta og íburðarmikla efnis sem hann er gerður úr, en ekki síst vegna hins vandaða útsaumaða búnaðar sem á honum er, hefur tilheyrt dómkirkjunni í Skálholti. Hefur hökullinn þrívegis verið léður á sýningar erlendis, árið 1900 á Heimssýninguna í París, 1963 á sýningu um enskan miðaldaútsaum i safni Viktoríu og Alberts í London og 1996-98 á Margrétar 1. sýninguna á Norðurlöndum. Í safnskrá er ítarleg lýsing á höklinum eftir Kristján Eldjárn, og hefur hún birst á prenti með fáeinum breytingum og athugasemdum 1992;einnig birtist stutt lýsing á honum eftir Donald King í skrá með sýningunni í London. Hökullinn er úr rauðu rósofnu silkiflaueli með svonefndu granateplamunstri, fóðraður með fíngerðu lérefni og bryddur silfurofnum borða. Flauelið mun vera ítalskt, að líkindum frá Feneyjum frá því um eða eftir miðja 15. öld. Útsaumaði búnaðurinn á höklinum myndar Y-laga krossa, gaffalkrossa, á honum bæði aftanverðum og framanverðum. Á krossinum að aftan og á hliðarálmum hans að framan er enskur listsaumur frá miðöldum, opus anglicanum, unninn í léreft úr gylltum silfurþræði og mislitu silki með gegndregnum lögðum saumi og blómstursaumsspori, en saumgerðir þessari eru einkennandi fyrir enskan kirkjusaum miðalda, sú fyrri þó aðeins fram á fyrri hluta 15. aldar, er hún lagðist af. Donald King tímasetti enska sauminn á höklinum til seinni hluta 14. aldar, nánar til tekið 1360 - 1390, en útsaumuðu langálmuna að framan, líklega flæmskt verk, til öndverðrar 16. aldar. Enski búnaðurinn hefur upprunalega myndað hefðbundinn kross með þverálmu, en verið klipptur sundur og skeyttur saman á ofangreindan hátt. Á honum er krossfestingarmynd fyrir miðju og yfir henni er Guð faðir og heilagur andi í líki dúfu, en að öðru leyti eru á honum myndir af sex dýrlingum sem standa hver um sig undir fimmteknum oddbogum er hvíla á snúnum súlum, en jurtaskreyti teygir sig upp af bogunum og eru fuglar til beggja handa. Á langálmunni framan á höklinum eru einnig dýrlingamyndir, alls fjórar , sem standa undir bogmynduðum hvelfingum. Af afhendingu Skálholtsstóls 1744 virðist mega ráða að Jón biskup Árnason (1722-1742) hafi kostað gerð hökulsins. En þegar frá eru taldar silfurborðaleggingar og -bryddingar sem munu vera frá tíð Jóns, hefur hökullinn þá, miðað við efniviðinn að öðru leyti, verið saumaður upp úr hlutum af eldri skrúða frá ofanverðri 14. og fram á 16. öld, auk þess sem álíta verður að breytingin á hökulkrossinum úr krossi með þverálmu í gaffalkross hafi verið gerð ekki síðar en á 16. öld. Áhugaverð er tilgáta Harðar Ágústssonar 1992 þess efnis að enski búnaðurinn á höklinum sé leifar messuklæðanna sem Vilchin biskup skenkti Skálholtsdómkirkju í biskupsstíð sinni 1391-1405, en þess ber þó að gæta að ekki kemur fram í heimildum að þau hafi verið erlend. Ekki er vitað hver vann að höklinum í þeirri mynd sem hann er nú. Hugsast getur að það hafi gert biskupsfrúin, Guðrún Einarsdóttir Hólabiskups Þorsteinssonar, enda herma heimildir að hún hafi starfað að hannyrðum. (Sett inn af Sigrúnu Blöndal, 11.1.2011)
Main information
Dating
1200 - 1300
Material
Technique
Object-related numbers
Museumnumber a: 11923
"Museumnumber b": 1936-25
Dimensions
107 x 76 cm
Lengd: 107 Breidd: 76 cm
Place
Staður: Skálholt, 801-Selfossi, Bláskógabyggð, Biskupstungur, Ísland
Exhibition text
Hökull úr rósofnu silkiflaueli, frá dómkirkjunni í Skálholti, settur saman úr misgömlum hlutum. Hökullinn smeygist yfir höfuðið en að framan er klauf, sem krækt er með einu krókapari. Sumt af búnaðinum er með gotnesku lagi og er talinn geta verið frá 13. öld, er hugsanlega af fornri kórkápu. Myndirnar að framan eru af Katrínu helgu frá Alexandríu með einkennistákn sitt hjól, Maríu með sveininn Jesú, Andrési postula með skákross og loks er óþekktur kvendýrlingur. Á baki er krossfestingarmynd og krýpur María Magdalena við krossinn, einnig eru þar tveir dýrlingar og að auki Katrín helga og líklegast Tómas postuli. Er þessi hluti hökulsins yngri en hinn.
11923
Hökull úr rósofnu silkiflaueli, frá dómkirkjunni í Skálholti, settur saman úr misgömlum hlutum. Sumt af búnaðinum er með gotneskum svip og talinn geta verið frá 13. öld, hugsanlega af fornri kórkápu. Myndirnar að framan eru af Katrínu helgu frá Alexandríu með einkennistákn sitt hjól, Maríu með sveininn Jesú, Andrési postula með skákross og loks er óþekktur kvendýrlingur. Á baki er krossfestingarmynd og krýpur María Magdalena við krossinn, einnig eru tveir dýrlingar og að auki Katrín helga og líklegast Tómas postuli. Er þessi hluti hökulsins yngri en hinn.
11923
Spjaldtexti:
2. Hökull með gaffalkrossum, úr rósofnu silkiflaueli, frá Skálholtsdómkirkju. Á baki hökulsins er hlað með myndum saumuðum á árunum 1360–1390 með enskum gull- og silkisaumi, opus anglicanum. Myndirnar sýna krossfestingu Krists og krýpur María Magdalena við krossinn. Yfir er Guð faðir. Undir krossinum er heilagur biskup með staf og neðst heilög Margrét með kórónu á höfði. Á skáborðanum á hægri öxl eru María með barnið og erkibiskup með krossstaf. Á vinstri öxl eru Katrín helga frá Alexandríu og postulinn Andrés með skákross. Á framhlið hökulsins er útsaumað hlað frá byrjun 16. aldar, líklega flæmskt verk, með myndum af Katrínu helgu, Maríu með sveininn Jesú, Andrési og loks óþekktum kvendýrlingi.
2. Chasuble of Italian 15th century velvet with Y-shaped cross orphreys, hlað. On the back and shoulders are images of late 14th century date, executed in English style gold and silk embroidery, Opus Anglicanum, depicting God the Father, the Crucifixion, the Virgin and Child and various saints. On the front orphrey are images of the Virgin and Child and saints. Possibly Flemish work from the early 16th century.
Record type
Collection
Undirskrá: Munasafn
Keywords
Keyword: Hökull
References
Matthías Þórðarson: Hökull frá Skálholti. Árbók Hins íslenzka fornleifafélags.
Elsa E. Guðjónsson. „ Sitthvað um hökla á Íslandi fyrr á öldum.“ Margrét II - kirkjuklæði. Sýningarskrá. (Annette Stabell ritstjóri). Reykjavík, 1998.
Place of origin
64°7'38.6"N 20°31'27.2"W