Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1967)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-80
Place
Núverandi sveitarfélag: Sveitarfélagið Árborg, Sveitarfélagið Árborg
Questions / Answers
Allar spurningar
Höfundur textans er Eyrún Ingadóttir sagnfræðingur.
1
Efri röð f.v.: Helga, Brynja, Sigríður, Ingi og Margrét. Neðri röð f.v. Hannes, Þórhildur og Ragnar.
Aldarminning Þórhildar Hannesdóttur f. 1903
2
Þórhildur Hannesdóttir
Árið 1895 fluttu nýgift hjón að Sumarliðabæ efri í Holtum. Þau hétu Hannes Magnússon, 31 árs bóndi frá Árbæ, og Sigríður Hafliðadóttir, 29 ára frá Árbæjarhjáleigu.
Hjónin voru ung og hraust, jarðnæðið nokkuð gott og búskapur þeirra virðist hafa farið vænlega af stað þótt bústofn væri lítill. Hannes hefur sennilega átt lítið til að leggja í búið annað en það sem hann hafði sparað af margra ára vinnumannslaunum sínum. Sigríður átti hins vegar jarðarpart sem hún erfði eftir ömmu sína og föðurarf inni í búi stjúpföður síns. Þaðan fengu þau tvær ungar kýr og fullorðið hross. Efri-Sumarliðabær hafði lengi verið í eigu móðurættar Sigríðar en verið leigujörð í áratugi. Ábúandinn þar hafði búið á jörðinni í 25 ár og á undan honum höfðu tengdaforeldrar hans búið þar í 30 ár. Nokkrum árum áður en Sigríður og Hannes rugluðu saman reitum sínum vildu móðir Sigríðar og fóstri flytja að Sumarliðabæ. Leiguliðinn vildi hins vegar ekki fara af jörðinni og urðu málaferli milli þeirra sem enduðu með því að leiguliðinn sat þar áfram næstu ár. Þegar Sigríði og Hannesi vantaði jörð var aftur deilt harkalega um Sumarliðabæ og endaði það með útburði leiguliðans og miklum leiðindum. Sumir töldu bölbænir leiguliðans hafa reynst ungu hjónunum þungar í skauti.
Búskapur Sigríðar og Hannesar fór vel af stað en þau voru ekki búin að búa lengi þegar áföllin tóku að dynja yfir. Í upphafi þurftu þau að kaupa nýlega byggðan bæ á jörðinni á hærra verði en þau réðu við en hann hrundi til grunna haustið eftir í jarðskjálftum og þurfti að endurreisa hann. Haustið 1897 veiktust Sigríður og Hannes af taugaveiki og lágu lengi. Vegna þeirra veikinda fæddist annað barn þeirra fyrir tímann og dó. Sigríður og Hannes náðu þó aftur heilsu en næsta áfall var bráðapest sem kindur þeirra drápust úr. Lítill bústofn þeirra fór því minnkandi ár frá ári.
Það var ekki fyrr en á 18. búskaparári þeirra, vorið 1913, sem búið náði aftur þeirri stærð sem lagt var upp með fyrsta árið. Þá kom hins vegar eitt versta sumar í manna minnum og rigndi næstum því stanslaust allan sláttinn. Vorið 1912 varð jarðskjálfti sem laskaði húsin á bænum og eftir hann þurfti að reisa baðstofu og lagfæra önnur hús. Hjónin í Suðurlandsskjálftinn 1896
Kvöld eitt síðsumars 1896 átti að reka kýrnar í Sumarliðabæ efri heim í fjós til mjalta. Kýrnar hlupu hins vegar í einum spretti að landamörkum jarðarinnar í vestri og kúasmalinn var dágóða stund að smala þeim aftur heim á hlað. Þær voru síðan reknar inn með mannsöfnuði og mjólkaðar. Eftir stundarkorn reið yfir jarðskjálftinn mikli sem síðar hefur verið kallaður Suðurlands-skjálftinn, og lagði hver hús í rúst í Sumarliðabæ efri. Hannes náði að fara inn í fjósið og leysa kýrnar þrjár og þær komust út rétt áður en þekjan féll.
Helgi Hannesson
Börn Sigríðar og Hannesar
1. Helgi fæddur 1896,
2. Margrét fæddist fyrir tímann 1897 í veikindum móður sinnar og dó 12 klst gömul.
3. Hafliði Sigurður fæddur 1898,
4. Margrét fædd 1899, dó á fjórða ári úr barnaveiki.
5. Friðrik fæddist árið 1900 var í fyrstu varla lífvænlegur.
6. Magnús var tvíburabróðir Friðriks og fæddist heilbrigður og efnilegur. Svo undarlega fór að Magnús missti heilsu samhliða því að Friðrik hresstist. Hann dó eins árs gamall.
7. Jóhanna Guðbjörg (Lóa) fæddist 1902 og fór nýfædd í fóstur til móðurömmu sinnar, Guðbjargar Jónsdóttur að Litla-Ármóti.
8. Þórhildur fædd 1903,
9. Þórður fæddur 1904.
10. Rannveig fædd 1905, dó aðeins nokkurra daga gömul.
3
Sumarliðabæ efri áttu því erfitt uppdráttar í búskapnum sem afkoma heimilisins byggðist svo til eingöngu á. Þessir erfiðleikar drógu úr þeim bæði mátt og heilsu. 1
Barneignir
Þann 23. júní 1896, fæddi Sigríður sitt fyrsta barn og á næstu tíu árum fæddust níu börn til viðbótar. Það er erfitt fyrir nútímakonur að setja okkur í spor þessarar formóður okkar sem var ýmist barnshafandi eða með ungbarn í heilan áratug, með ómegð sem sífellt bættist við og engin þau nútímaþægindi sem sjálfsögð þykja í daglegu lífi s.s. þvottavél, einnota bleyjur og barnamat í krukkum...
Barnadauði var mikill á þessum tíma og Sigríður og Hannes fengu sinn skammt í þeim efnum en af tíu barna hópi náðu sex fullorðinsaldri. Eitt barnanna var alið upp hjá móðurömmu sinni en það var Jóhanna Guðbjörg, Lóa.
Sumarið 1903 varð eitt hið erfiðasta í búskap Sigríðar og Hannesar. Um það leyti sem Sigríður átti sjöunda barnið kom upp barnaveiki á heimilinu. Börnin fjögur voru á aldrinum þriggja til sjö ára. Þann 30. júlí fæddi Sigríður stúlku en sex dögum síðar dó Margrét, sem var á fjórða ári, úr barnaveiki. Margrét hafði verið augasteinn og yndi föður síns og hann varð svo sjúkur af gikt og hugraun að hann lagðist í rúmið og fann aldrei aftur alla lífsgleði sína. Skömmu eftir andlát Möggu litlu veiktist Helgi, elsta barnið á bænum sem þá var 7 ára en hann náði sér. Sigríður bar sig eins og hetja í þessum erfiðleikum en hún virðist hafa búið yfir innri styrk sem kom sér vel þegar á reyndi. Svo virðist sem sveitungar þeirra hjóna hafi óttast að fjölskyldan yrði sveitarbyrði. Oddviti sveitarinnar tók sig til og safnaði loforðum gildari bænda um eins
Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar í handskrifuðum stílabókum. Í eigu Heiðar Helgadóttur. (Hluti sagnanna var gefinn út í bók: Helgi Hannesson: Af höfundi Þykkskinnu. Sunnlenska bókaútgáfan. Selfossi 2006.)
Barnsfæðing í gömlu baðstofunni
Þriggja ára drengur vaknaði um miðja nótt við að fólk var á fótum og ljós í baðstofunni. Um leið fann hann að lítill böggull var undir sæng við hliðina á honum. Hann spurði hvað þetta væri og fékk svarið: “það er systir þín!”
Helgi Hannesson
Barnaveikin
Þessi sjúkdómur var voðalegur og mjög oft banvænn áður en blóðvatnssprautan kom til sögu. Ólafur læknir á Stórólfshvoli þótti lítið laginn að lækna hana. Ólafur í Þjórsártúni bjargaði börnum oft, ef ekki oftast, ef hann var sóttur um leið og veiki varð vart. Pabbi reið út að Þjórsártúni til að sækja Ólaf Ísleifsson. Þá vildi svo hörmulega til að hann var í skemmtiferð inn á fjalli og eigi von á honum heim fyrr en eftir nokkra daga. Ég man ekki hvort leitað var til Ólafs héraðslæknis. Hitt er víst að hann kom ekki þá. Pabbi reið út að Kiðjabergi til Gunnlaugs bónda og smáskammtalæknis og fékk hjá honum gutl á glasi sem gerði ekkert gagn. Magga litla dó 7. ágúst. ... Ég veiktist af barnaveiki skömmu eftir andlát Möggu litlu. Ólafur Ísleifsson var þá kominn heim úr fjallferðinni. Pabbi sótti hann út að Þjórsártúni. Ólafur kom og lét mig gapa. Víkkaði kok mitt með skeiðarskafti og skyggndist svo langt sem hann gat niður í kverkar mér. Þá bað hann um hreinan ullarlagð og mjóa rúmlega spannarlanga spýtu. Hann vafði ull um grennri enda hennar og dýfði honum í dökkan vökva í stútvíðu meðalaglasi, líklega blöndu af joði og brennivíni. Svo lét hann mig gapa öðru sinni, stakk upparenda spýtu sinnar upp í ginið á mér og rauð tungurætur og kverkar mínar, svo langt sem hann náði niður. Að svo búnu reið hann heim til sín og sendi mér tvenna töfradropa í tíu gramma glösum. ...eftir vikulegu var ég orðinn hitalaus og mamma leyfði mér að fara á fætur.
Helgi Hannesson
4
dags slátt til að hjálpa Hannesi og Sigríði í raunum sínum. Þegar til kom mættu fáir til sláttar og síðar fréttist að flestir hefðu kippt að sér hendinni þar sem þeir töldu að fjölskyldan færi fyrr eða síðar á sveit. Hannes og Sigríður höfðu búið innan við tíu ár í sveitinni og því yrðu þau á framfæri fæðingarhrepps síns ef þau færu á sveit í stað sveitarinnar sem þau bjuggu í. Fjölskyldunni tókst að þrauka þetta ár án þess að fara á sveitina og til þess kom aldrei. Meðal annars nutu þau hjálpar móður Sigríðar og bróður sem létu ýmislegt af hendi rakna til heimilisins þegar þess þurfti með.
Nýfædda stúlkan var skírð heima þann 10. ágúst og hlaut nafnið Þórhildur í höfuðið á Borghildi ljósmóður og eftir Þórði “sterka” Þórðarsyni eiginmanni hennar sem var látinn. Borghildur bjó á Sumarliðabæ neðri ásamt sonum sínum og þau voru skírnarvottar stúlkunnar. Þann 16. ágúst var svo Margrét litla jörðuð en þess má geta að af tólf manns sem létust í kirkjusókninni þetta ár voru átta börn. Þrjú dóu nýfædd, fjögur úr barnaveiki og eitt úr kíghósta.
Þórhildur, sem var oftast kölluð Þóra, dafnaði vel og erfði föðurást systur sinnar. 2 Á þessum tíma var til siðs að prestar færu einu sinni á ári í heimsókn á hvern einasta bæ í kirkjusókninni. Heimsókn þeirra gegndi margþættu hlutverki þar sem þeir skráðu niður í bækur sínar hvert mannsbarn á bæjunum, athuguðu hve börn voru vel að sér í lestri og guðsorði auk þess sem þeir skráðu sérstaklega niður hverjir hefðu flutt í sóknina á árinu og hverjir hefðu flust burtu. Prestunum var víðast vel tekið í þessari yfirreið, börn þrifin og klædd í betri fötin – væru þau á annað borð til- og allt það besta sem til var í kotinu var dregið fram. Þessar bækur hafa reynst sagnfræðingum nútímans gullkista í leit að heimildum um gengnar kynslóðir. Í bókum prestsins í Kálfholtsstaðarsókn kemur fram að þegar Þórhildur var 10 ára gömul þá kunni hún að stauta og 13 ára las hún dável. Stúlkan var fermd í Kálfholti 28. maí 1917 og skrifaði þá prestur að hún læsi og kynni kristinfræði dável.3
2 Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar.
3 Þjóðskjalasafn Íslands: Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Bókasafn bernskunnar
Sigríður átti Biblíu, Lækningabók eftir Jónas landlækni Jónassen sem hún hafði keypt á vinnukonuárum sínum og varið til þess 4 krónum af 10 króna árskaupi sínu. Hannes átti Fornaldarsögur Norðurlanda, Sálma og kvæði Hallgríms Péturssonar, Svanhvít; úrvals kvæði þýdd af þjóðskáldunum Steingrími og Matthíasi. ...
Helgi Hannesson
Lýsing á Þórhildi
“Þórhildur var þróttmikil og fremur snotur stúlka. Hávaxin og bein í baki, eins og Guðbjörg amma hennar var. Hraustleg og fallega freknótt í æsku, eins og móðir hennar. Rauðhærð eins og Sigurður bróðir hennar. Hún þótti vel verki farin og hafði erft frá formæðrum sínum: atorku og sjálfsbjargar-vilja, hófsemd og hetjulund.”
Helgi Hannesson
Barnadauði
Líkamir litlu systkina minna voru lagðir í svarta stokka sem pabbi smíðaði smekkvíslega eins og aðra smíðishluti er hann lét frá sér fara. Þau öll voru grafin í Kálf-holtskirkjugarði.
Helgi Hannesson
5
Sem fyrr segir var Þórhildur mikið uppáhald föður síns en hún og móðir hennar áttu ekki í skap saman. Þetta leiddi fyrst til sárinda í sambúð en síðan til þess að hún fór að heiman fyrr en annars hefði verið. Samkvæmt kirkjubókum var Þórhildur heima í Sumarliðabæ til ársins 1921 en þá réðst hún sem vinnukona að Selsundi á Rangárvöllum og var þar í nokkur ár. Síðan var hún um tíma á Þingeyrum í Austur-Húnavatnssýslu, Bakka í Öxnadal og nokkur ár í Gufunesi, hjá Jónasi Björnssyni bónda, og síðar í Gunnarshólma þar sem hún kynntist Bjarna, tilvonandi eiginmanni sínum.4
Bjarni Ásbjörnsson
Bjarni var fjórða barn Ásbjörns Guðmundssonar, sem var fæddur 3. júní 1867 í Arnarhóli í Flóa, og Ingibjargar Pétursdóttur, fæddri 14. sept. 1871 á Bala í Brautarholtshverfi. Ásbjörn og Ingibjörg giftust 18. sept. 1897 og bjuggu fyrstu árin í Keflavík. Ári áður en Bjarni fæddist fluttu þau til Reykjavíkur. Ásbjörn og Ingibjörg urðu fjörgömul og þurftu að horfa á eftir fimm barna sinna í gröfina á besta aldri. Einn sonur þeirra lést í frumbernsku, tveir létust í skipsskaða innan við tvítugt, dóttir þeirra lést 25 ára gömul og Bjarni tæplega fertugur.
Bjarni fæddist í Reykjavík 3. júlí 1904. Hann ólst upp í Reykjavík en var í sveit í Neðri-Dal í Biskupstungum sem unglingur, en hugur hans hneigðist snemma að landbúnaðarstörfum.
Veturinn 1919 var Bjarni vetrarmaður á Neðra Dal og var fenginn að láni á nágrannabæ á meðan Ingvar húsbóndi fór á vetrarvertíð. Ingvar sagði síðar að Bjarni hefði verið sá alvinnusamasti unglingur sem hann hefði haft í sinni búskapartíð. 5
4 Þjóðskjalasafn Íslands: Kirkjubækur. Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
5 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
Börn Ingibjargar og Ásbjörns
1. Pétur fæddist árið 1898 en hann drukknaði með mb Trausta 1. okt 1917, þá 19 ára gamall.
2. María fæddist árið 1901 en dó 1926.
3. Valdimar fæddist 1903 en dó 20 daga gamall.
4. Bjarni fæddist árið 1904 og dó tæplega fertugur árið 1944
5. Guðmundur Valdemar Ásbjörnsson fæddist árið 1905
6. Randver Ásbjörnsson fæddist árið 1907 og drukknaði með Leifi heppna 1925.
7. Ásbjörg fæddist árið 1909.
8. Laufey fæddist árið 1914.
Börn Ingibjargar og Ásbjörns
1. Pétur fæddist árið 1898 en hann drukknaði með mb. Trausta 1. Okt. 1917, þá 19 ára gamall.
2. María fæddist árið 1901 en 1926.
3. Valdimar fæddist 1903 en dó 20 daga gamall.
4. Bjarni fæddist árið 1904 og dó tæplega fertugur árið 1944
5. Guðmundur Valdemar Ásbjörnsson fæddist árið 1905
6. Randver Ásbjörnsson fæddist árið 1907 og drukknaði með Leifi heppna 1925.
7. Ásbjörg fæddist árið 1909.
8. Laufey fæddist árið 1914.
Af fábreyttu fæði og fötum
Sigríður og Hannes voru fátæk og bú þeirra lengi lítið. Þrátt fyrir það fengu börnin gott viðurværi en þau vöndust þó fábreyttu fæði. Helgi, bróðir Þórhildar, segir í endurminningum sínum að að þeim hafi jafnvel verið betur hlynnt með hlýjum fötum og hollu fæði en mörgu barni á miklu stærra búi. Þrjár góðar kýr gáfu mikla mjólk, stór og vel yrktur matjurtagarður með gulrófur sem entust langt fram á útmánuði og kartöflur voru alltaf til. Á vorin voru lömbin færð frá mæðrum sínum og kindurnar mjólkaðar. Úr henni var búið til smjör og skyr og þótti það mikil matarbót. Smjör var þá aðalsöluvara fátæku bændanna og því var það skammtað “hófsamlega” heimavið. Það sakaði þó ekki þá sem fengu lýsisbræðing. Heimaunnu ullarfötin máttu þau einkum þakka móður sinni og hollan mat og nægilegan máttu þau þakka fyrirhyggju beggja foreldra sinna.
Helgi Hannesson
6
Það er aðeins til ein góð mynd af Bjarna en hún var tekin þegar hann tók bílpróf. Atvinnurekandi í Reykjavík fékk hann til að taka prófið og hugðist ráða hann sem bílstjóra hjá sér. Af því varð þó ekki þar sem Bjarni fór til Danmerkur ásamt kunningja sínum. Þar vann hann við hænsna- og svínarækt á búgarði á Jótlandi. Dvölin ytra stóð yfir í þrjú ár en í ársbyrjun 1929 var Bjarni kominn heim. Hann réð sig sem ráðsmann að Gunnarshólma, þar sem rekið var myndarlegt hænsnabú. Eigandi þess var Gunnar Sigurðsson kaupmaður.
Bjarna hefur verið lýst sem dulum í lund en gamansömum og skemmtilegum við þá sem hann þekkti. Hann var atorkumaður mikill og vann af frábærum dugnaði fyrir sínum stóra hópi. 6
Saga fjölskyldu
Það fer litlum sögum af því hvenær Þórhildur og Bjarni kynntust fyrst en hún mun sennilega hafa þekkt Randver bróður hans sem fórst með Leifi heppna í Halaveðrinu árið 1925. 7
Þórhildur flutti til Bjarna í Gunnarshólma í lok september 1929 og þann 5. júlí 1930 giftust þau. Þórhildur var þá komin tæplega sex mánuði á leið með fyrsta barn þeirra. Þann 20. september 1930 fæddist sonur sem var skírður Hannes eftir föður Þórhildar sem hafði látist tveimur árum fyrr, tæplega 64 ára gamall.
Árið 1931 fluttist fjölskyldan á bernskuheimili Þórhildar að Sumarliðabæ efri. Þar bjuggu fyrir þrír bræður hennar, þeir Sigurður Hafliði bóndi, Helgi kaupfélagsstjóri og Þórður vinnumaður ásamt Guðríði Hreinsdóttur bústýru. Þórhildur og Bjarni bjuggu á fimmtungi jarðarinnar í sambýli við Sigurð. Fljótlega fjölgaði börnunum því árið 1932 fæddust tvíburarnir Sigríður (Stella) og Ragnar. Húsakynni í Sumarliðabæ voru ekki mikil svo væntanlega hefur verið þröngt um allt þetta fólk. Sennilega hefur Helgi þó ekki verið mikið heima þótt hann hafi verið skráður þar til heimilis. Árið 1934 fluttu Þórhildur og Bjarni að Haugakoti í Flóa ásamt börnum sínum. Þá urðu miklar breytingar í Sumarliðabæ því bústýra Sigurðar og Þórður fóru um sama leyti í burtu. Ári síðar fór Helgi einnig í burtu og þá var Sigurður einn eftir af systkinunum í Sumarliðabæ.8
6 Morgunblaðið, 27. febrúar 1944, bls. 4.
7 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003. Þórhildur sagði Hannesi síðar að hún hefði ekki kynnst Bjarna fyrstum í þessari fjölskyldu en Hannes er nokkuð viss um að það hafi verið Randver sem hún þekkti áður en hann dó, í það minnsta sagði hún að það hafi ekki verið einleikið hve þessi piltur hefði horft á sjóinn.
8 Þjóðskjalasafn: Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Í Haugakoti
Eldhúsið var lítil kompa. Þar var matur soðinn við kol, mó og sauðatað, bakað brauð og kökur. Þar var allt vatn hitað og þvottur þveginn á bretti. Í baðstofunni voru fjögur rúm en þar var sofið, borðað og unnið við að spinna, tvinna og hespa. Þar voru börnin böðuð upp úr stórum bala og þar fæddust þau. Á köldum vetrarkvöldum notaði Bjarni hlýjuna og ljósið í baðstofunni við að smíða, hefla og saga. Þórhildur átti saumavél og sat við borð og saumaði. Hver stund var notuð til hins ýtrasta, nóg að gera á stóru heimili.
Börn Þórhildar og Bjarna
1930 Hannes
1932 Sigríður (Stella)
1932 Ragnar Pétur
1935 Margrét
1937 Helga
1939 Ingi Ásbjörn
1942 Brynja
7
Haugakot í Flóa var lítil jörð í eigu Sandvíkurhrepps. Þegar Þórhildur og Bjarni fluttu þangað var þar nýlega byggt hús, frá 1931. Í því var baðstofa og eldhús með eldavél, að stærð 6,5x3,8x2 metrar, þiljað innan með panel en ómálað. Bæjardyraskúr var 6,5x1x2metrar með járnþaki. Önnur bæjarhús voru geymsluhús á stöfum að stærð 6,5x2x2,5 metrar, með rotnu og ljótu járnþaki. Þetta hús var rifið og byggt nýtt og gott stofuherbergi í búskapartíð Bjarna. Þetta stofuherbergi var óupphitað með lofti yfir þar sem kaupakonan svaf á sumrin. Fjós var fyrir 7 kýr og er því lýst þannig að skúr var hlaðinn við hlöðu með steyptum flór, kalt, þröngt og verðlítið. Hesthúsi fyrir 10 hesta er lýst sem hlöðnum torfkofum. Fjárhús var fyrir 30 fjár, hlaðið og í sæmilegu standi. Einnig var þar 300 m3 þurrheyshlaða, hlaðin og portbyggð þannig að stafir náðu niður á gólf og einhverju drösli hlaðið upp á baka til.
Samkvæmt fasteignaskrám í Árnessýslu árið 1932 var túnstærðin 2 hektarar, hús metin á 11000 krónur og land á 4400 krónur. Þar var ágætlega stór matjurtagarður, pláss fyrir u.þ.b. 5 kýr, 70 kindur og 7 hross. Tíu árum síðar er tekið fram í fasteignaskrám að pláss sé fyrir 6 nautgripi, 30 kindur og 7 hross. Þá var tekið fram að útveggir væru úr torfi og vatn í húsi. Það var brunnur sem var inni í fjósinu með dælu, aðeins 10-15 metra frá haugstæðinu. Allt vatn sem var notað var því sótt í fjósið. 9
Haugakot var lítil jörð og sennilega erfitt að reka þar bú til að framfleyta ört stækkandi fjölskyldu enda sótti Bjarni vinnu utan heimilis eins og bauðst á hverjum tíma. M.a. vann hann hjá Kristni smið á Selfossi við að grafa og smíða grunn að kaupfélagsstjórahúsinu Sigtúni haustið 1934 ásamt fleiri bændum úr Sandvíkurhreppi. 10 Eitthvað mun hann hafa farið á vertíðir til Þorlákshafnar og tekið þeirri vinnu sem bauðst hverju sinni á kreppuárunum. Heimilið stækkaði ört enda liðu vart tvö ár á milli fæðinga barnanna en Þórhildur og Bjarni voru dugleg að bjarga sér eins og kostur var. Þau áttu samt sem áður erfitt með að greiða leigu
9 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sandvíkurhreppur, fasteignamat. Hreppstjórinn í Sandvíkurhreppi 1999 -1-3.
10 Guðmundur Kristinsson: Kristinn Vigfússon staðarsmiður. Árnesútgáfan. Selfossi 1987, bls. ?.
Úr reikningum Sandvíkurhrepps
Árið 1936 fékk Bjarni greitt “Til menntamála” kr. 154,80 frá Sandvíkurhreppi en það gæti verið að hann hafi unnið við byggingu skóla og fengið þessi laun fyrir. Þessi laun voru greidd sama dag til hreppsins undir tekjuliðnum: eftirstöðvar frá fyrri árum.
Árin 1938 og 1939 greiddi Bjarni aðeins 10 krónur í útsvar.
Árið 1942 var útsvar Bjarna aðeins 30 krónur.
Minning
Neðan við hlöðuna var stór upphlaðinn heygarður þar sem heybaggar voru teknir niður af baggalestinni, staflað upp í stæðu og velt inn um hlöðugatið. Eitt sinn voru feðgarnir Bjarni og Hannes að velta inn heyi þegar herflugvél flaug lágt yfir sem oft áður. Hannes spurði pabba sinn hvort hann hefði nokkurn tíma flogið og Bjarni svaraði: „Nei, ég á það varla eftir. “
Minning
Kvöld eitt í byrjun október fór Bjarni út um háttatíma til að sækja ljósmóður á Selfossi. Börnin fóru að sofa en vegna umgangs, og að ljós var kveikt í baðstofunni, var þeim ekki svefnsamt um nóttina. Bjarni sat í eldhúsinu á meðan Þórhildur fæddi barnið í baðstofunni. Loks kom barnsgrátur og Bjarni kom inn. Ljósmóðirin sagði með sinni dillandi röddu: „Jæja, hér ertu búinn að fá stelpu Bjarni minn!“ Stelpan var síðan skírð Brynja.
8
af kotinu en hafa verður í huga að fjórði áratugurinn var afar erfiður flestum landsmönnum og fátækt almennt mikil.
Þegar stríðið hófst starfaði Bjarni í einn vetur í Bretavinnunni í Kaldaðarnesi. Hvern morgun gekk hann upp á veg, þar sem ekki var akfær vegur að Haugakoti, og fór ásamt fleiri mönnum með vörubíl (boddýbíl) út á Kaldaðarnes.
Bjarni fór lítið af bæ að erindisleysu. Haustið 1943 fóru þó hjónin í sextugsafmæli til Þorsteins Brynjólfssonar í Nýjabæ en hann var nágranni þeirra og vinur. Þegar þau voru að búa sig til farar skynjaði Hannes í fyrsta sinn að pabbi hans væri veikur. Síðar sagði mamma hans honum að Bjarni hefði farið um sumarið til læknis á Eyrarbakka.
Veikindin ágerðust þegar leið á haustið og í janúar-febrúar var Bjarni sárkvalinn. Að því kom að hann lagðist í rúmið og læknir var fenginn sem skar úr um að hann yrði að komast sem fyrst til Reykjavíkur á sjúkrahús. Úr vöndu var að ráða því ekkert sjúkrahús var á Suðurlandi og ófært yfir Hellisheiði. Nágrannar Haugakotshjónanna tóku sig þá til, undir forystu Hannesar á Dísarstöðum, og fengu flugvél til að flytja hann suður sem þeir greiddu sjálfir fyrir. 11
Einn nágrannanna var Geir Gissurarson. Þann 16. febrúar fór hann ríðandi í fjárhúsin í blíðskaparveðri en fannst allt í einu að hann yrði að fara að Haugakoti þar sem hann vissi að Bjarni lá. Þá var Hannes á Dísarstöðum kominn þangað, ásamt þremur öðrum mönnum, til að flytja Bjarna í Kaldaðarnes þangað sem flugvélin átti að koma. Ekki var akfær vegur frá Haugakoti svo mennirnir þurftu að bera Bjarna á börum út á Smádalaveg. Börurnar voru nokkurs konar kassi þar sem búið hafði verið um Bjarna á dýnu og hann dúðaður niður en frost var úti og gekk á með éljum. Fjórir menn báru í einu og einn hvíldi. Bíllinn sem tók við Bjarna flutti hann út að Kaldaðarnesi þaðan sem hann var sendur með flugi til Reykjavíkur. Hannes á Dísarstöðum flaug með Bjarna suður og kom aftur næsta dag. Dauðastríð Bjarna var stutt en hann lést þann 19. febrúar, 1944 eftir aðeins viku legu.12
Banamein Bjarna munu sennilega hafa verið lokaðir berklar sem urðu að lífhimnubólgu sem leiddi hann til dauða. Þórhildi mun hafa létt mikið þegar hún fékk fréttir af þessu en lokaðir berklar voru ekki smitandi. Aðrir telja banamein Bjarna hafi verið sprunginn botnlangi.
11 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
12 Viðtal Páls Lýðssonar við Geir Gissurarson 10. mars 1993.
Við jarðarförina var kveðja frá eiginkonu og börnum:
Um leið og andað líkið þitt
er lagt í grafar skaut,
við þökkum nú af heilum hug
hjálp þína á lífsins braut.
Í öllu sýndir ást og tryggð
og einlægt hjartaþel,
í orði og verki alla stund
okkur þú reyndist vel.
Ef hönd þín lengur hjálpa má
þitt hlutverk liðið er,
faðir og maki, farðu vel
friður guðs sé með þér.
Nú ertu horfinn hjartans vin,
og heimsins laus við kíf,
að loknu verki veröld í
þér veitist eilíft líf.
9
Þórhildur fór til Reykjavíkur til að vera við útför eiginmanns síns. Ekkert barna hennar fór með í þá ferð en hún mun þó hafa spurt Hannes hvort hann vildi fara. Hann aftók það með öllu, treysti sér ekki til þess enda aðeins 13 ára gamall. 13
Húskveðja var á Njálsgötu 85, heima hjá Guðmundi bróður Bjarna en út útförin var gerð af sr. Árna Sigurðssyni frá Fríkirkjunni í Reykjavík þann 28. febrúar. Engu var til sparað og var m.a. prentaður lítill bæklingur með ljóði sem var hinsta kveðja eiginkonu og barna en höfundur er óþekktur. Í ræðu sinni velti sr. Árni m.a. fyrir sér erfiðri spurningu um hvers vegna maður á besta aldri hefði verið burtu kallaður frá stórum barnahópi og eiginkonu á sama tíma og hann hefði sigrast á mestu erfiðleikunum í búskapnum og sá fram á betri lífskjör. Hann sagði m.a.:
Og hvernig fer nú um ekkju hans og ungu börnin sjö, þegar dugnaðarmannsins styrka og starfsama hönd fær ekki lengur unnið? Vér lokum ekki augunum fyrir því , að þessar spurningar vakna. En vér lokum heldur ekki augunum fyrir því, að það er traustið og vonin, í einu orði sagt trúin sem best hjálpar þeim, er við slíkar raunaspurningar eiga að glíma...
Bjarni Ásbjörnsson kom hingað að leita sér læknisráðs, er sjúkdómur hans var orðinn svo alvarlegs eðlis, að hinn ósérhlífni og harðgerði atorkumaður gat ekki afborið lengur. Hann átti svo hingað það erindi, að gefa hér upp andann og gröfin verður þar sem vaggan stóð. ...
Flestir vita hvernig aðstaða einyrkjabóndans var fram undir hin síðustu ár. En þau hjón, sem hér eru skilin að jarðneskum samvistum gengu að starfi sínu með samtaka dugnaði og ósérhlífni, og horfðu loks í von til batnandi efnahags. En þá kom þetta að dauðinn sleit þessu góða og trausta samstarfi. ...
með dugnaði sínum og góðri viðkynningu hefur Bjarni Ásbjörnsson áunnið sér vinarhug og samúð nágranna og sveitunga sinna. Þeir hafa veitt athygli hinni góðu baráttu sem þessi hjón hafa barist hlið við hlið, og sýna nú ástúðlegan skilning og vináttu þegar þessi stéttarbróðir er horfinn úr þeirra hóp, vináttu og samúðarþel, sem konu hans og börnum er nú vottað í verki og innilega er þakkað fyrir með bæn til Guðs, sem hefur velþóknun á því góða, sem ekkju og föðurlausum börnum er gert. Hann blessi alla sem hugsa til og vilja munaðarlausra og ekkna í þrengingum þeirra, og hafa þegar rétt fram hjálpfúsa vinarhendur. ... 14
Í hönd fóru óskaplegir tímar í Haugakoti þar sem Þórhildur syrgði eiginmann og börn föður. Á þessum tíma var ekki til siðs að fólk bæri tilfinningar sínar á torg og Þórhildur fylgdi aldarhættinum í þeim efnum. Hún háði ein lífsbaráttuna við að koma stórum barnahópi til manns. Bjarni var varla nefndur á nafn meir, varð eins konar tabú í uppeldi barnanna á komandi árum. 15
13 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003. Hannes man eftir því að Þórhildur lýsti þessu fyrir Hannesi á Dísarstöðum og að niðurstaðan væri sú að ekki þyrfti að óttast smit á heimilinu.
14 Ræða sr. Árna Sigurðssonar við húskveðju og útför Bjarna Ásbjörnssonar 28. febrúar 1944. (sennilega komin í handritadeild Landsbókasafns). Þess má geta að útförin kostaði kr. 1.830,-
15 Viðtal við Inga Bjarnason 22. júní 2003.
10
Lífsbaráttan
Þegar á reynir í lífinu kemur í ljós það bakland sem menn eiga og hverjir eru vinir í raun. Auk eigin dugnaðar og styrks virðist Þórhildur hafa átt sérstaklega góða að en ættingjar, nágrannar og vinir stóðu með henni í þessum erfiðleikum. Fyrrum húsbændur hennar og fleiri vinir tóku börnin tímabundið til sín eftir að hún varð ekkja og a.m.k. einu barnanna var boðið að alast upp annars staðar. Þórhildur kaus hins vegar að halda barnahópnum sínum saman en það hefur þurft kjark og þor til að hafna svo góðum boði, frá fólki sem hún treysti fullkomlega.
Áður en Bjarni veiktist hafði Þórhildur stúlku á heimilinu, Kristjönu Þorgrímsdóttur, sem aðstoðaði við gegningar og heimilisstörf. Eftir andlát Bjarna var ljóst að heimilið þurfti meiri aðstoð. Sennilega hefur verið erfitt að fá góða menn í sveitavinnu þar sem nóga vinnu var að fá hjá hernum sem var auk þess mun betur launuð. Hreppurinn útvegaði þó vinnumann úr Hveragerði sem reyndist ómögulegur og stoppaði stutt við. Eftir það kom frændi Þórhildar, Ragnar Þórðarson, austan úr Holtum og var til vors.
Þórhildur tók þá ákvörðun fljótlega eftir andlát Bjarna að flytja á Selfoss.16 Ekki var akfær vegur að Haugakoti og þar sem hún var að hætta búskap var haldið uppboð á eigum þeirra sem tilheyrðu búskapnum. Mikið þurfti að undirbúa fyrir uppboðið og nágrannar komu til aðstoðar. Uppboðið var haldið 21. júní 1944 í Haugakoti. Mikinn fólksfjölda dreif að en fleiri komu þó til að hitta mann og annan fremur en að bjóða í hluti. Þó seldust skepnur og munir fyrir kr. 15.705,-.17
Um haustið fluttist Þórhildur ásamt börnum sínum til Selfoss og fékk inni í bragga sem Sandvíkurhreppur hafði keypt “fyrir utan á” en þeim bar að sjá henni fyrir húsnæði. Í hreppsbókum er bragginn nefndur Þórhildarskáli en áður en hún flutti inn hafði hreppurinn látið lagfæra hann fyrir 1000 krónur. Þórhildi var gert að greiða smáræði í leigu á mánuði og sennilega mun það hafa verið til málamynda fremur en til gróða þar sem upphæðin var aðeins 25 krónur. Á þessum tíma
16 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003
17 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Uppboðsbók fyrir hreppstjóra Sandvíkurhrepps. 8. maí 1946-11. maí 1996.
Uppboðið
Til sölu voru ýmsir hlutir sem tilheyrðu búinu; skeifujárn, smiðja, steðji, skóflur, járnkarl, kista, gaddavír, ljár, byssa, hrífur og sköft, hnakkur, mjólkurbrúsar, skilvinda, reipi og fleira. Af skepnum voru boðnar upp 4 kýr, 2 kvígur, 3 hestar, 5 hryssur og 4 folar.
Maturinn...
Þórhildur var afar nýtin á mat og börnin voru látin sitja og klára af diskum sínum. Á hverju hausti var keyptur afsláttarhestur, saltaður ofan í tunnu og búin til bjúgu. Svo var soðinn fiskur og saltfiskur með floti ofan af kjöti út á. Nóg var af osti og skyri og naut fjölskyldan nábýlisins við mjólkurbúið en þegar farið var með ílát í mjólkurbúðina var alltaf “vel vigtað”, skammtað mun meira en beðið var um. Þórhildur ræktaði ætíð mikið af kartöflum sem var alltaf nóg til af og á haustin voru svið í sunnudagsmatinn. Búin var til kæfa, og haft kjöt- og fiskfars. Flatkökurnar hennar Þórhildar voru frægar en hún gerði einnig góðar soðkökur úr rúgmjöli sem borðaðar voru með smjöri. Svo voru pönnukökur og kleinur til hátíðabrigða. Yfirleitt var þó brauðið keypt í bakaríinu. Garðar, þá tilvonandi tengdasonur, kenndi Þórhildi það nýjasta í eldamennskunni – að steikja kótilettur.
11
var ekki til neitt félagslegt kerfi sem studdi við börn eða ekkjur í aðstæðum sem þessum. Fáir voru líftryggðir og ef fólk gat ekki séð sér farboða var það á hendi hreppsins að útvega því nauðþurftir. Í sveitarbók Sandvíkurhrepps 1945 er gjaldaliður sem nefnist; meðlög barna Þórhildar, kr. 787,20. 18 Þetta er í eina skiptið sem meðlög voru greidd með börnunum en með þessu var hreppurinn að styrkja Þórhildi án þess að hún þæði fátækrastyrk. Auk þess gaf hreppurinn eftir afgjald af Haugakoti frá fyrri árum. 19
Það var neyðarbrauð fyrir Þórhildi að flytja í braggann en það var þröngt um húsnæði á þessum tíma. Þrátt fyrir að bragginn hafi verið lagfærður þá stóð hann of nálægt ánni og var ekki gott húsnæði. Eitt sinn í miklu roki lét Þórhildur börnin safnast saman í öðrum endanum þar sem hún var hrædd um að hann fyki. Þórhildur virðist hafa lagt mikla áherslu á að komast úr bragganum og skoðað ýmsar leiðir. Árið 1945 ákvað hreppsnefnd Sandvíkurhrepps að taka á leigu íbúð í kjallara í nýbyggðu húsi Ingimundar Guðjónssonar fyrir Þórhildi og greiða fyrir það fimm hundruð krónur á mánuði en ekki kom til þess þegar á reyndi. 20 Þann 5.febrúar 1946 mætti Þórhildur fyrir hreppsnefnd Sandvíkurhrepps til að ræða húsnæðismálin þar sem bragginn var ófullnægjandi og alls ekki til frambúðar. Á fundinum varð að samkomulagi að sumarið eftir léti hreppurinn byggja hús handa Þórhildi og tæki lán til þess. Þórhildur myndi síðan standa sjálf skil á láninu og sjá um viðhald hússins.21 Ekkert varð af þessum fyrirætlunum þar sem boðið var til sölu húsið Þórsmörk, með hagstæðu láni frá Mjólkurbúi Flóamanna. Þórhildur keypti þetta hús og var afsal undirritað 14. maí 1946. Kaupverðið var kr. 85.000,- sem var greitt þannig að 32.200 króna skuld hjá MBF var yfirtekin og afgangurinn greiddur með peningum. Þórhildur átti a.m.k. 15.000 krónur frá uppboðinu en svo tók hún 20.000 króna lán hjá Landsbanka Íslands sem hún greiddi upp á 15 árum.22 Það sem eftir stendur er óráðin gáta
18 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sveitabók Sandvíkurhrepps. 1993-8, 2.örk. Árin 1945-1947.
19 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sandvíkurhreppur, gjöld 1944. Samkvæmt upplýsingum frá Páli Lýðssyni, Sandvík.
20 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 13. júní 1945.
21 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 5. febrúar 1946.
22 Afsalsbréf vegna hússins Þórsmerkur 14. maí 1946. Víxill frá Landsbanka Íslands 15. maí 1946. Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar.
Úr bréfi Þórhildar til Brynju, ódagsettu og skrifað á smjörpappír:
...svo sendi ég þér aura en þeir eiga ekki að fara í ballferðir. Þú hefur víst stundað þau nóg í sumar. Það er nú svo að mamma gamla fréttir stundum það sem hún á ekki að frétta...
Úr bréfi Þórhildar til Brynju 28.júlí 1956.
Sæl og blessuð Brynja mín!
Þakka þér fyrir bréfið, mér þótti gaman að frétta af þér. Nú hafa verið góðir dagar og dásamlegt að vera í sveit fyrir þá sem hafa heilsu til að vinna en fyrir alla muni farðu gætilega á traktórnum, það hafa svo oft orðið slys á þeim....Ég ætla að skreppa í bæinn annað kvöld. Raggi fer alltaf suður á hverjum degi í ljós, búinn að fara 24 daga. Ég má nú ekki vera að meiru. Það er að verða kominn kaffitími í búinu. Þér er beðið að heilsa og við Helga biðjum að heilsa öllum. Vertu blessuð og sæl vinan og hafðu það gott. Mamma.12
en Þórhildur átti t.d. hauk í horni þar sem Lóa systir hennar var og svo var sennilega einnig með fleiri fjölskyldumeðlimi.
Það er varla hægt að setja sig í spor einstæðrar móður með sjö börn á framfæri um miðja 20. öld. Á hverju lifði hún og hvernig var lífsbaráttan? Fyrst ber að nefna að börnin fóru að vinna eins fljótt og þau gátu. Haustið 1944 fékk Hannes vinnu í sláturhúsinu en sennilega mun hann hafa fengið hana vegna heimilisaðstæðna. Svo ungir drengir voru ekki í slíkri vinnu heldur fyrirvinnur heimila. Þótt Hannes þekkti vel til í sláturhúsinu var í honum beygur fyrsta vinnudaginn. Hann átti að vera mættur klukkan átta en kom sér ekki af stað. Það var ekki fyrr en um hálf tíu leytið sem hann kom en þá voru karlarnir á leið í kaffi. Honum var fengið verkefni og var einn í fyrstu, en honum leið svo illa að hann kúgaðist aftur og aftur. Hannes náði sér þó og vann út sláturtíðina. Síðan fékk hann vinnu hjá versluninni Höfn við að umsalta garnir og um veturinn var hann handlangari hjá múrurum við að múra nýja barnaskólann. Þegar kom fram á vor fór hann að vinna í Laugardælum sem var stórbú og hann var þar í tvö ár, þar til hann var á 16. ári. Eftir það vann hann við smíðar. Mestur hluti launa Hannesar, ef ekki öll, gengu til heimilisins og svo var hjá systkinum hans er þau byrjuðu að vinna. Hjálpin kom víðar að. Þegar fjölskyldan bjó í Þórhildarskála var í næsta nágrenni varðstöð með fimm eða sex hermönnum. Hermennirnir gaukuðu ýmsu að krökkunum og sérstaklega mun einn þeirra, John Pit Breen hafa verið stórtækur. Hannes komst í kynni við hann og það voru ófáar dósir af niðursoðnum ávöxtum, sælgæti og fleiru, sem hann bar heim. Einu sinni sem oftar kom birgðabíll til herstöðvarinnar og þegar hermennirnir voru að losa hann þá lét John ýmsar vörur “falla” í snjóinn sem hann fór síðan með til Þórhildar.
Fljótlega eftir að Þórhildur keypti Þórsmörk fékk hún vinnu í Mjólkurbúinu við þrif og kaffiumsjón og hún var í því í mörg ár ásamt fleirum. Þótt Þórsmörk væri ekki stórt hús leigði Þórhildur út herbergi í mörg ár til að drýgja tekjurnar og hún var einnig með hænur svo ætíð var nóg af eggjum. 23
Þórhildur þurfti að halda utan um hverja krónu og börnin fundu fljótt að það þýddi ekkert að suða um að kaupa hluti. Ef þeim yngstu áskotnaðist peningur þá hlupu þau með hann beint heim til mömmu, stolt yfir því að geta lagt sitt af mörkum. Föt þeirra eldri voru notuð á þau yngri og prjónað og saumað heima eins og þá tíðkaðist. Með ýtrustu hagsýni tókst Þórhildi ætlunarverk sitt, að koma barnahópnum sínum til manns. 24
Árið 1961 seldi Þórhildur Þórsmörk og flutti frá Selfossi með Möggu og Garðari. Fyrst bjuggu þau í Sörlaskjóli 70 í Reykjavík en frá 1963 í Hafnarfirði, þar af lengst á Álfaskeiði 56. Þórhildur hélt þó áfram að vinna sér inn peninga en hún prjónaði peysur, sokka og vettlinga og seldi.25
23 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
24 Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
25 Afsal Austurvegar 55, Selfossi 6. janúar 1962. Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar.
Úr bréfi Þórhildar til Brynju 13.febrúar 1959:
...næsta sunnudag spilar Rangæingafélagið fram-sóknarvist og starfsmanna-félagið næsta þriðjudag svo þú sérð að það er nóg að gera, maður hættir víst bráðum að fara úr sparifötunum ...
13
Þórhildur var alla tíð mikil bindindismanneskja og var í stúku og börn hennar einnig. Þegar börnin urðu fullorðin og fóru að smakka vín var eins gott að leyna því fyrir henni því hún þoldi ekki áfengi, hvað þá að hún liði það í sínum húsum. Þegar hún var orðin gömul kona frétti hún eitt sinn að Garðar, tengdasonur hennar, hefði bragðað áfengi daginn áður og hún tók það svo nærri sér að hún lagðist í rúmið fram á kvöld.
Þórhildur hafði alla tíð gaman af að spila og gerði það oftast einu sinni í viku. Þegar hún fór eitthvað fínt þá klæddi hún sig upp á í peysuföt eða upphlut, eins og margar konur af hennar kynslóð.
Þórhildur hlustaði mikið á jarðarfarir í útvarpinu. Þegar séra Árelíus jarðsöng sat fólk um allt land og vatnaði músum. Þetta þótti gott afþreyingarefni enda var aðeins útvarpað í hádeginu, kannski jarðarför kl. 14 og svo aftur útvarpað um eftirmiðdaginn.
Þórhildur dvaldi stundum á Hvammstanga hjá Brynju þótt hún hefði heimilisfesti hjá Möggu í Hafnarfirðinum. Vorið 1977 var hún stödd á Hvammstanga þegar hún veiktist skyndilega og var þá komin með garnalömun og bráðabólgu í brisi. Hún lá á spítalanum á Hvammstanga í um vikutíma en var svo flutt með flugvél til Reykjavíkur þar sem hún lést á spítala 15. maí 1977, 74 ára gömul og södd lífdaga. 26 Heimildaskrá Óprentaðar heimildir
Bréf Þórhildar Hannesdóttur til Brynju Bjarnadóttur. Varðveitt af Brynju Bjarnadóttur.
Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar í handskrifuðum stílabókum. Í eigu Heiðar Helgadóttur. (Hluti sagnanna var gefinn út í bók: Helgi Hannesson: Af höfundi Þykkskinnu. Sunnlenska bókaútgáfan. Selfossi 2006.)
Heimildir í eigu Brynju Bjarnadóttur:
Bréf Þórhildar Hannesdóttur til Brynju Bjarnadóttur 19. ágúst 1955, 28. júlí 1956, 13. febrúar 1959, 19. mars 1959, nokkur ódagsett bréf.
Minningarkort, heillaóskaskeyti.
Sálmar sem sungnir voru í jarðaför Bjarna Ásbjörnssonar.
Bréf Sigríðar Bjarnadóttur (Stellu) til Brynju Bjarnadóttur 15. ágúst 1957.
26 Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
14
Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar:
Afsalsbréf vegna hússins Þórsmerkur 14. maí 1946. Víxill frá Landsbanka Íslands 15. maí 1946.
Afsal Austurvegar 55, Selfossi 6. janúar 1962.
Brúðkaupsljóð til Sigríðar Hafliðadóttur og Hannesar Magnússonar 11. júní 1895.
Ljóð, afmælisbragur til Sigríðar Hafliðadóttur frá Helga Hannessyni 20. nóvember 1926.
Reikningur vegna útfarar Bjarna Ásbjörnssonar frá Tryggva Árnasyni febrúar 1944.
Símskeyti og minningarkort.
Skiptagerningur á dánarbúi Sigurðar Hannessonar 21. júní 1970.
Uppskrift á félagsbúi Hannesar Magnússonar og Sigríðar Hafliðadóttur á Sumarliðabæ.
Héraðsskjalasafn Árnesinga:
Fasteignabók 1932 og 1942.
Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 13. júní 1945 og 5. febrúar 1946.
Sandvíkurhreppur, fasteignamat. Hreppstjórinn í Sandvíkurhreppi 1999 -1-3.
Sandvíkurhreppur, gjöld 1934-1944. Samkvæmt upplýsingum frá Páli Lýðssyni, Sandvík.
Sveitabók Sandvíkurhrepps. 1993-8, 2.örk. Árin 1945-1947.
Uppboðsbók fyrir hreppstjóra Sandvíkurhrepps. 8. maí 1946-11. maí 1996.
Uppskrift á félagsbúi Hannesar Magnússonar og Sigríðar Hafliðadóttur í Sumarliðabæ.
Útsvör í Sandvíkurhreppi 1942,1944.
Ræða sr. Árna Sigurðssonar við húskveðju og útför Bjarna Ásbjörnssonar 28. febrúar 1944. (sennilega komin í handritadeild Landsbókasafns en var í eigu Þórarins Árnasonar).
Þjóðskjalasafn Íslands:
Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Prentaðar heimildir
Guðmundur Kristinsson: Kristinn Vigfússon staðarsmiður. Árnesútgáfan. Selfossi 1987.
Marta Valgerður Jónsdóttir: Keflavík í byrjun aldar.
Morgunblaðið, 27. febrúar 1944.
Viðtöl
Viðtal Páls Lýðssonar við Geir Gissurarson 10. mars 1993.
Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
Höfundur textans er Eyrún Ingadóttir sagnfræðingur.
Höfundur textans er Eyrún Ingadóttir sagnfræðingur.
1
Efri röð f.v.: Helga, Brynja, Sigríður, Ingi og Margrét. Neðri röð f.v. Hannes, Þórhildur og Ragnar.
Aldarminning Þórhildar Hannesdóttur f. 1903
2
Þórhildur Hannesdóttir
Árið 1895 fluttu nýgift hjón að Sumarliðabæ efri í Holtum. Þau hétu Hannes Magnússon, 31 árs bóndi frá Árbæ, og Sigríður Hafliðadóttir, 29 ára frá Árbæjarhjáleigu.
Hjónin voru ung og hraust, jarðnæðið nokkuð gott og búskapur þeirra virðist hafa farið vænlega af stað þótt bústofn væri lítill. Hannes hefur sennilega átt lítið til að leggja í búið annað en það sem hann hafði sparað af margra ára vinnumannslaunum sínum. Sigríður átti hins vegar jarðarpart sem hún erfði eftir ömmu sína og föðurarf inni í búi stjúpföður síns. Þaðan fengu þau tvær ungar kýr og fullorðið hross. Efri-Sumarliðabær hafði lengi verið í eigu móðurættar Sigríðar en verið leigujörð í áratugi. Ábúandinn þar hafði búið á jörðinni í 25 ár og á undan honum höfðu tengdaforeldrar hans búið þar í 30 ár. Nokkrum árum áður en Sigríður og Hannes rugluðu saman reitum sínum vildu móðir Sigríðar og fóstri flytja að Sumarliðabæ. Leiguliðinn vildi hins vegar ekki fara af jörðinni og urðu málaferli milli þeirra sem enduðu með því að leiguliðinn sat þar áfram næstu ár. Þegar Sigríði og Hannesi vantaði jörð var aftur deilt harkalega um Sumarliðabæ og endaði það með útburði leiguliðans og miklum leiðindum. Sumir töldu bölbænir leiguliðans hafa reynst ungu hjónunum þungar í skauti.
Búskapur Sigríðar og Hannesar fór vel af stað en þau voru ekki búin að búa lengi þegar áföllin tóku að dynja yfir. Í upphafi þurftu þau að kaupa nýlega byggðan bæ á jörðinni á hærra verði en þau réðu við en hann hrundi til grunna haustið eftir í jarðskjálftum og þurfti að endurreisa hann. Haustið 1897 veiktust Sigríður og Hannes af taugaveiki og lágu lengi. Vegna þeirra veikinda fæddist annað barn þeirra fyrir tímann og dó. Sigríður og Hannes náðu þó aftur heilsu en næsta áfall var bráðapest sem kindur þeirra drápust úr. Lítill bústofn þeirra fór því minnkandi ár frá ári.
Það var ekki fyrr en á 18. búskaparári þeirra, vorið 1913, sem búið náði aftur þeirri stærð sem lagt var upp með fyrsta árið. Þá kom hins vegar eitt versta sumar í manna minnum og rigndi næstum því stanslaust allan sláttinn. Vorið 1912 varð jarðskjálfti sem laskaði húsin á bænum og eftir hann þurfti að reisa baðstofu og lagfæra önnur hús. Hjónin í Suðurlandsskjálftinn 1896
Kvöld eitt síðsumars 1896 átti að reka kýrnar í Sumarliðabæ efri heim í fjós til mjalta. Kýrnar hlupu hins vegar í einum spretti að landamörkum jarðarinnar í vestri og kúasmalinn var dágóða stund að smala þeim aftur heim á hlað. Þær voru síðan reknar inn með mannsöfnuði og mjólkaðar. Eftir stundarkorn reið yfir jarðskjálftinn mikli sem síðar hefur verið kallaður Suðurlands-skjálftinn, og lagði hver hús í rúst í Sumarliðabæ efri. Hannes náði að fara inn í fjósið og leysa kýrnar þrjár og þær komust út rétt áður en þekjan féll.
Helgi Hannesson
Börn Sigríðar og Hannesar
1. Helgi fæddur 1896,
2. Margrét fæddist fyrir tímann 1897 í veikindum móður sinnar og dó 12 klst gömul.
3. Hafliði Sigurður fæddur 1898,
4. Margrét fædd 1899, dó á fjórða ári úr barnaveiki.
5. Friðrik fæddist árið 1900 var í fyrstu varla lífvænlegur.
6. Magnús var tvíburabróðir Friðriks og fæddist heilbrigður og efnilegur. Svo undarlega fór að Magnús missti heilsu samhliða því að Friðrik hresstist. Hann dó eins árs gamall.
7. Jóhanna Guðbjörg (Lóa) fæddist 1902 og fór nýfædd í fóstur til móðurömmu sinnar, Guðbjargar Jónsdóttur að Litla-Ármóti.
8. Þórhildur fædd 1903,
9. Þórður fæddur 1904.
10. Rannveig fædd 1905, dó aðeins nokkurra daga gömul.
3
Sumarliðabæ efri áttu því erfitt uppdráttar í búskapnum sem afkoma heimilisins byggðist svo til eingöngu á. Þessir erfiðleikar drógu úr þeim bæði mátt og heilsu. 1
Barneignir
Þann 23. júní 1896, fæddi Sigríður sitt fyrsta barn og á næstu tíu árum fæddust níu börn til viðbótar. Það er erfitt fyrir nútímakonur að setja okkur í spor þessarar formóður okkar sem var ýmist barnshafandi eða með ungbarn í heilan áratug, með ómegð sem sífellt bættist við og engin þau nútímaþægindi sem sjálfsögð þykja í daglegu lífi s.s. þvottavél, einnota bleyjur og barnamat í krukkum...
Barnadauði var mikill á þessum tíma og Sigríður og Hannes fengu sinn skammt í þeim efnum en af tíu barna hópi náðu sex fullorðinsaldri. Eitt barnanna var alið upp hjá móðurömmu sinni en það var Jóhanna Guðbjörg, Lóa.
Sumarið 1903 varð eitt hið erfiðasta í búskap Sigríðar og Hannesar. Um það leyti sem Sigríður átti sjöunda barnið kom upp barnaveiki á heimilinu. Börnin fjögur voru á aldrinum þriggja til sjö ára. Þann 30. júlí fæddi Sigríður stúlku en sex dögum síðar dó Margrét, sem var á fjórða ári, úr barnaveiki. Margrét hafði verið augasteinn og yndi föður síns og hann varð svo sjúkur af gikt og hugraun að hann lagðist í rúmið og fann aldrei aftur alla lífsgleði sína. Skömmu eftir andlát Möggu litlu veiktist Helgi, elsta barnið á bænum sem þá var 7 ára en hann náði sér. Sigríður bar sig eins og hetja í þessum erfiðleikum en hún virðist hafa búið yfir innri styrk sem kom sér vel þegar á reyndi. Svo virðist sem sveitungar þeirra hjóna hafi óttast að fjölskyldan yrði sveitarbyrði. Oddviti sveitarinnar tók sig til og safnaði loforðum gildari bænda um eins
Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar í handskrifuðum stílabókum. Í eigu Heiðar Helgadóttur. (Hluti sagnanna var gefinn út í bók: Helgi Hannesson: Af höfundi Þykkskinnu. Sunnlenska bókaútgáfan. Selfossi 2006.)
Barnsfæðing í gömlu baðstofunni
Þriggja ára drengur vaknaði um miðja nótt við að fólk var á fótum og ljós í baðstofunni. Um leið fann hann að lítill böggull var undir sæng við hliðina á honum. Hann spurði hvað þetta væri og fékk svarið: “það er systir þín!”
Helgi Hannesson
Barnaveikin
Þessi sjúkdómur var voðalegur og mjög oft banvænn áður en blóðvatnssprautan kom til sögu. Ólafur læknir á Stórólfshvoli þótti lítið laginn að lækna hana. Ólafur í Þjórsártúni bjargaði börnum oft, ef ekki oftast, ef hann var sóttur um leið og veiki varð vart. Pabbi reið út að Þjórsártúni til að sækja Ólaf Ísleifsson. Þá vildi svo hörmulega til að hann var í skemmtiferð inn á fjalli og eigi von á honum heim fyrr en eftir nokkra daga. Ég man ekki hvort leitað var til Ólafs héraðslæknis. Hitt er víst að hann kom ekki þá. Pabbi reið út að Kiðjabergi til Gunnlaugs bónda og smáskammtalæknis og fékk hjá honum gutl á glasi sem gerði ekkert gagn. Magga litla dó 7. ágúst. ... Ég veiktist af barnaveiki skömmu eftir andlát Möggu litlu. Ólafur Ísleifsson var þá kominn heim úr fjallferðinni. Pabbi sótti hann út að Þjórsártúni. Ólafur kom og lét mig gapa. Víkkaði kok mitt með skeiðarskafti og skyggndist svo langt sem hann gat niður í kverkar mér. Þá bað hann um hreinan ullarlagð og mjóa rúmlega spannarlanga spýtu. Hann vafði ull um grennri enda hennar og dýfði honum í dökkan vökva í stútvíðu meðalaglasi, líklega blöndu af joði og brennivíni. Svo lét hann mig gapa öðru sinni, stakk upparenda spýtu sinnar upp í ginið á mér og rauð tungurætur og kverkar mínar, svo langt sem hann náði niður. Að svo búnu reið hann heim til sín og sendi mér tvenna töfradropa í tíu gramma glösum. ...eftir vikulegu var ég orðinn hitalaus og mamma leyfði mér að fara á fætur.
Helgi Hannesson
4
dags slátt til að hjálpa Hannesi og Sigríði í raunum sínum. Þegar til kom mættu fáir til sláttar og síðar fréttist að flestir hefðu kippt að sér hendinni þar sem þeir töldu að fjölskyldan færi fyrr eða síðar á sveit. Hannes og Sigríður höfðu búið innan við tíu ár í sveitinni og því yrðu þau á framfæri fæðingarhrepps síns ef þau færu á sveit í stað sveitarinnar sem þau bjuggu í. Fjölskyldunni tókst að þrauka þetta ár án þess að fara á sveitina og til þess kom aldrei. Meðal annars nutu þau hjálpar móður Sigríðar og bróður sem létu ýmislegt af hendi rakna til heimilisins þegar þess þurfti með.
Nýfædda stúlkan var skírð heima þann 10. ágúst og hlaut nafnið Þórhildur í höfuðið á Borghildi ljósmóður og eftir Þórði “sterka” Þórðarsyni eiginmanni hennar sem var látinn. Borghildur bjó á Sumarliðabæ neðri ásamt sonum sínum og þau voru skírnarvottar stúlkunnar. Þann 16. ágúst var svo Margrét litla jörðuð en þess má geta að af tólf manns sem létust í kirkjusókninni þetta ár voru átta börn. Þrjú dóu nýfædd, fjögur úr barnaveiki og eitt úr kíghósta.
Þórhildur, sem var oftast kölluð Þóra, dafnaði vel og erfði föðurást systur sinnar. 2 Á þessum tíma var til siðs að prestar færu einu sinni á ári í heimsókn á hvern einasta bæ í kirkjusókninni. Heimsókn þeirra gegndi margþættu hlutverki þar sem þeir skráðu niður í bækur sínar hvert mannsbarn á bæjunum, athuguðu hve börn voru vel að sér í lestri og guðsorði auk þess sem þeir skráðu sérstaklega niður hverjir hefðu flutt í sóknina á árinu og hverjir hefðu flust burtu. Prestunum var víðast vel tekið í þessari yfirreið, börn þrifin og klædd í betri fötin – væru þau á annað borð til- og allt það besta sem til var í kotinu var dregið fram. Þessar bækur hafa reynst sagnfræðingum nútímans gullkista í leit að heimildum um gengnar kynslóðir. Í bókum prestsins í Kálfholtsstaðarsókn kemur fram að þegar Þórhildur var 10 ára gömul þá kunni hún að stauta og 13 ára las hún dável. Stúlkan var fermd í Kálfholti 28. maí 1917 og skrifaði þá prestur að hún læsi og kynni kristinfræði dável.3
2 Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar.
3 Þjóðskjalasafn Íslands: Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Bókasafn bernskunnar
Sigríður átti Biblíu, Lækningabók eftir Jónas landlækni Jónassen sem hún hafði keypt á vinnukonuárum sínum og varið til þess 4 krónum af 10 króna árskaupi sínu. Hannes átti Fornaldarsögur Norðurlanda, Sálma og kvæði Hallgríms Péturssonar, Svanhvít; úrvals kvæði þýdd af þjóðskáldunum Steingrími og Matthíasi. ...
Helgi Hannesson
Lýsing á Þórhildi
“Þórhildur var þróttmikil og fremur snotur stúlka. Hávaxin og bein í baki, eins og Guðbjörg amma hennar var. Hraustleg og fallega freknótt í æsku, eins og móðir hennar. Rauðhærð eins og Sigurður bróðir hennar. Hún þótti vel verki farin og hafði erft frá formæðrum sínum: atorku og sjálfsbjargar-vilja, hófsemd og hetjulund.”
Helgi Hannesson
Barnadauði
Líkamir litlu systkina minna voru lagðir í svarta stokka sem pabbi smíðaði smekkvíslega eins og aðra smíðishluti er hann lét frá sér fara. Þau öll voru grafin í Kálf-holtskirkjugarði.
Helgi Hannesson
5
Sem fyrr segir var Þórhildur mikið uppáhald föður síns en hún og móðir hennar áttu ekki í skap saman. Þetta leiddi fyrst til sárinda í sambúð en síðan til þess að hún fór að heiman fyrr en annars hefði verið. Samkvæmt kirkjubókum var Þórhildur heima í Sumarliðabæ til ársins 1921 en þá réðst hún sem vinnukona að Selsundi á Rangárvöllum og var þar í nokkur ár. Síðan var hún um tíma á Þingeyrum í Austur-Húnavatnssýslu, Bakka í Öxnadal og nokkur ár í Gufunesi, hjá Jónasi Björnssyni bónda, og síðar í Gunnarshólma þar sem hún kynntist Bjarna, tilvonandi eiginmanni sínum.4
Bjarni Ásbjörnsson
Bjarni var fjórða barn Ásbjörns Guðmundssonar, sem var fæddur 3. júní 1867 í Arnarhóli í Flóa, og Ingibjargar Pétursdóttur, fæddri 14. sept. 1871 á Bala í Brautarholtshverfi. Ásbjörn og Ingibjörg giftust 18. sept. 1897 og bjuggu fyrstu árin í Keflavík. Ári áður en Bjarni fæddist fluttu þau til Reykjavíkur. Ásbjörn og Ingibjörg urðu fjörgömul og þurftu að horfa á eftir fimm barna sinna í gröfina á besta aldri. Einn sonur þeirra lést í frumbernsku, tveir létust í skipsskaða innan við tvítugt, dóttir þeirra lést 25 ára gömul og Bjarni tæplega fertugur.
Bjarni fæddist í Reykjavík 3. júlí 1904. Hann ólst upp í Reykjavík en var í sveit í Neðri-Dal í Biskupstungum sem unglingur, en hugur hans hneigðist snemma að landbúnaðarstörfum.
Veturinn 1919 var Bjarni vetrarmaður á Neðra Dal og var fenginn að láni á nágrannabæ á meðan Ingvar húsbóndi fór á vetrarvertíð. Ingvar sagði síðar að Bjarni hefði verið sá alvinnusamasti unglingur sem hann hefði haft í sinni búskapartíð. 5
4 Þjóðskjalasafn Íslands: Kirkjubækur. Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
5 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
Börn Ingibjargar og Ásbjörns
1. Pétur fæddist árið 1898 en hann drukknaði með mb Trausta 1. okt 1917, þá 19 ára gamall.
2. María fæddist árið 1901 en dó 1926.
3. Valdimar fæddist 1903 en dó 20 daga gamall.
4. Bjarni fæddist árið 1904 og dó tæplega fertugur árið 1944
5. Guðmundur Valdemar Ásbjörnsson fæddist árið 1905
6. Randver Ásbjörnsson fæddist árið 1907 og drukknaði með Leifi heppna 1925.
7. Ásbjörg fæddist árið 1909.
8. Laufey fæddist árið 1914.
Börn Ingibjargar og Ásbjörns
1. Pétur fæddist árið 1898 en hann drukknaði með mb. Trausta 1. Okt. 1917, þá 19 ára gamall.
2. María fæddist árið 1901 en 1926.
3. Valdimar fæddist 1903 en dó 20 daga gamall.
4. Bjarni fæddist árið 1904 og dó tæplega fertugur árið 1944
5. Guðmundur Valdemar Ásbjörnsson fæddist árið 1905
6. Randver Ásbjörnsson fæddist árið 1907 og drukknaði með Leifi heppna 1925.
7. Ásbjörg fæddist árið 1909.
8. Laufey fæddist árið 1914.
Af fábreyttu fæði og fötum
Sigríður og Hannes voru fátæk og bú þeirra lengi lítið. Þrátt fyrir það fengu börnin gott viðurværi en þau vöndust þó fábreyttu fæði. Helgi, bróðir Þórhildar, segir í endurminningum sínum að að þeim hafi jafnvel verið betur hlynnt með hlýjum fötum og hollu fæði en mörgu barni á miklu stærra búi. Þrjár góðar kýr gáfu mikla mjólk, stór og vel yrktur matjurtagarður með gulrófur sem entust langt fram á útmánuði og kartöflur voru alltaf til. Á vorin voru lömbin færð frá mæðrum sínum og kindurnar mjólkaðar. Úr henni var búið til smjör og skyr og þótti það mikil matarbót. Smjör var þá aðalsöluvara fátæku bændanna og því var það skammtað “hófsamlega” heimavið. Það sakaði þó ekki þá sem fengu lýsisbræðing. Heimaunnu ullarfötin máttu þau einkum þakka móður sinni og hollan mat og nægilegan máttu þau þakka fyrirhyggju beggja foreldra sinna.
Helgi Hannesson
6
Það er aðeins til ein góð mynd af Bjarna en hún var tekin þegar hann tók bílpróf. Atvinnurekandi í Reykjavík fékk hann til að taka prófið og hugðist ráða hann sem bílstjóra hjá sér. Af því varð þó ekki þar sem Bjarni fór til Danmerkur ásamt kunningja sínum. Þar vann hann við hænsna- og svínarækt á búgarði á Jótlandi. Dvölin ytra stóð yfir í þrjú ár en í ársbyrjun 1929 var Bjarni kominn heim. Hann réð sig sem ráðsmann að Gunnarshólma, þar sem rekið var myndarlegt hænsnabú. Eigandi þess var Gunnar Sigurðsson kaupmaður.
Bjarna hefur verið lýst sem dulum í lund en gamansömum og skemmtilegum við þá sem hann þekkti. Hann var atorkumaður mikill og vann af frábærum dugnaði fyrir sínum stóra hópi. 6
Saga fjölskyldu
Það fer litlum sögum af því hvenær Þórhildur og Bjarni kynntust fyrst en hún mun sennilega hafa þekkt Randver bróður hans sem fórst með Leifi heppna í Halaveðrinu árið 1925. 7
Þórhildur flutti til Bjarna í Gunnarshólma í lok september 1929 og þann 5. júlí 1930 giftust þau. Þórhildur var þá komin tæplega sex mánuði á leið með fyrsta barn þeirra. Þann 20. september 1930 fæddist sonur sem var skírður Hannes eftir föður Þórhildar sem hafði látist tveimur árum fyrr, tæplega 64 ára gamall.
Árið 1931 fluttist fjölskyldan á bernskuheimili Þórhildar að Sumarliðabæ efri. Þar bjuggu fyrir þrír bræður hennar, þeir Sigurður Hafliði bóndi, Helgi kaupfélagsstjóri og Þórður vinnumaður ásamt Guðríði Hreinsdóttur bústýru. Þórhildur og Bjarni bjuggu á fimmtungi jarðarinnar í sambýli við Sigurð. Fljótlega fjölgaði börnunum því árið 1932 fæddust tvíburarnir Sigríður (Stella) og Ragnar. Húsakynni í Sumarliðabæ voru ekki mikil svo væntanlega hefur verið þröngt um allt þetta fólk. Sennilega hefur Helgi þó ekki verið mikið heima þótt hann hafi verið skráður þar til heimilis. Árið 1934 fluttu Þórhildur og Bjarni að Haugakoti í Flóa ásamt börnum sínum. Þá urðu miklar breytingar í Sumarliðabæ því bústýra Sigurðar og Þórður fóru um sama leyti í burtu. Ári síðar fór Helgi einnig í burtu og þá var Sigurður einn eftir af systkinunum í Sumarliðabæ.8
6 Morgunblaðið, 27. febrúar 1944, bls. 4.
7 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003. Þórhildur sagði Hannesi síðar að hún hefði ekki kynnst Bjarna fyrstum í þessari fjölskyldu en Hannes er nokkuð viss um að það hafi verið Randver sem hún þekkti áður en hann dó, í það minnsta sagði hún að það hafi ekki verið einleikið hve þessi piltur hefði horft á sjóinn.
8 Þjóðskjalasafn: Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Í Haugakoti
Eldhúsið var lítil kompa. Þar var matur soðinn við kol, mó og sauðatað, bakað brauð og kökur. Þar var allt vatn hitað og þvottur þveginn á bretti. Í baðstofunni voru fjögur rúm en þar var sofið, borðað og unnið við að spinna, tvinna og hespa. Þar voru börnin böðuð upp úr stórum bala og þar fæddust þau. Á köldum vetrarkvöldum notaði Bjarni hlýjuna og ljósið í baðstofunni við að smíða, hefla og saga. Þórhildur átti saumavél og sat við borð og saumaði. Hver stund var notuð til hins ýtrasta, nóg að gera á stóru heimili.
Börn Þórhildar og Bjarna
1930 Hannes
1932 Sigríður (Stella)
1932 Ragnar Pétur
1935 Margrét
1937 Helga
1939 Ingi Ásbjörn
1942 Brynja
7
Haugakot í Flóa var lítil jörð í eigu Sandvíkurhrepps. Þegar Þórhildur og Bjarni fluttu þangað var þar nýlega byggt hús, frá 1931. Í því var baðstofa og eldhús með eldavél, að stærð 6,5x3,8x2 metrar, þiljað innan með panel en ómálað. Bæjardyraskúr var 6,5x1x2metrar með járnþaki. Önnur bæjarhús voru geymsluhús á stöfum að stærð 6,5x2x2,5 metrar, með rotnu og ljótu járnþaki. Þetta hús var rifið og byggt nýtt og gott stofuherbergi í búskapartíð Bjarna. Þetta stofuherbergi var óupphitað með lofti yfir þar sem kaupakonan svaf á sumrin. Fjós var fyrir 7 kýr og er því lýst þannig að skúr var hlaðinn við hlöðu með steyptum flór, kalt, þröngt og verðlítið. Hesthúsi fyrir 10 hesta er lýst sem hlöðnum torfkofum. Fjárhús var fyrir 30 fjár, hlaðið og í sæmilegu standi. Einnig var þar 300 m3 þurrheyshlaða, hlaðin og portbyggð þannig að stafir náðu niður á gólf og einhverju drösli hlaðið upp á baka til.
Samkvæmt fasteignaskrám í Árnessýslu árið 1932 var túnstærðin 2 hektarar, hús metin á 11000 krónur og land á 4400 krónur. Þar var ágætlega stór matjurtagarður, pláss fyrir u.þ.b. 5 kýr, 70 kindur og 7 hross. Tíu árum síðar er tekið fram í fasteignaskrám að pláss sé fyrir 6 nautgripi, 30 kindur og 7 hross. Þá var tekið fram að útveggir væru úr torfi og vatn í húsi. Það var brunnur sem var inni í fjósinu með dælu, aðeins 10-15 metra frá haugstæðinu. Allt vatn sem var notað var því sótt í fjósið. 9
Haugakot var lítil jörð og sennilega erfitt að reka þar bú til að framfleyta ört stækkandi fjölskyldu enda sótti Bjarni vinnu utan heimilis eins og bauðst á hverjum tíma. M.a. vann hann hjá Kristni smið á Selfossi við að grafa og smíða grunn að kaupfélagsstjórahúsinu Sigtúni haustið 1934 ásamt fleiri bændum úr Sandvíkurhreppi. 10 Eitthvað mun hann hafa farið á vertíðir til Þorlákshafnar og tekið þeirri vinnu sem bauðst hverju sinni á kreppuárunum. Heimilið stækkaði ört enda liðu vart tvö ár á milli fæðinga barnanna en Þórhildur og Bjarni voru dugleg að bjarga sér eins og kostur var. Þau áttu samt sem áður erfitt með að greiða leigu
9 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sandvíkurhreppur, fasteignamat. Hreppstjórinn í Sandvíkurhreppi 1999 -1-3.
10 Guðmundur Kristinsson: Kristinn Vigfússon staðarsmiður. Árnesútgáfan. Selfossi 1987, bls. ?.
Úr reikningum Sandvíkurhrepps
Árið 1936 fékk Bjarni greitt “Til menntamála” kr. 154,80 frá Sandvíkurhreppi en það gæti verið að hann hafi unnið við byggingu skóla og fengið þessi laun fyrir. Þessi laun voru greidd sama dag til hreppsins undir tekjuliðnum: eftirstöðvar frá fyrri árum.
Árin 1938 og 1939 greiddi Bjarni aðeins 10 krónur í útsvar.
Árið 1942 var útsvar Bjarna aðeins 30 krónur.
Minning
Neðan við hlöðuna var stór upphlaðinn heygarður þar sem heybaggar voru teknir niður af baggalestinni, staflað upp í stæðu og velt inn um hlöðugatið. Eitt sinn voru feðgarnir Bjarni og Hannes að velta inn heyi þegar herflugvél flaug lágt yfir sem oft áður. Hannes spurði pabba sinn hvort hann hefði nokkurn tíma flogið og Bjarni svaraði: „Nei, ég á það varla eftir. “
Minning
Kvöld eitt í byrjun október fór Bjarni út um háttatíma til að sækja ljósmóður á Selfossi. Börnin fóru að sofa en vegna umgangs, og að ljós var kveikt í baðstofunni, var þeim ekki svefnsamt um nóttina. Bjarni sat í eldhúsinu á meðan Þórhildur fæddi barnið í baðstofunni. Loks kom barnsgrátur og Bjarni kom inn. Ljósmóðirin sagði með sinni dillandi röddu: „Jæja, hér ertu búinn að fá stelpu Bjarni minn!“ Stelpan var síðan skírð Brynja.
8
af kotinu en hafa verður í huga að fjórði áratugurinn var afar erfiður flestum landsmönnum og fátækt almennt mikil.
Þegar stríðið hófst starfaði Bjarni í einn vetur í Bretavinnunni í Kaldaðarnesi. Hvern morgun gekk hann upp á veg, þar sem ekki var akfær vegur að Haugakoti, og fór ásamt fleiri mönnum með vörubíl (boddýbíl) út á Kaldaðarnes.
Bjarni fór lítið af bæ að erindisleysu. Haustið 1943 fóru þó hjónin í sextugsafmæli til Þorsteins Brynjólfssonar í Nýjabæ en hann var nágranni þeirra og vinur. Þegar þau voru að búa sig til farar skynjaði Hannes í fyrsta sinn að pabbi hans væri veikur. Síðar sagði mamma hans honum að Bjarni hefði farið um sumarið til læknis á Eyrarbakka.
Veikindin ágerðust þegar leið á haustið og í janúar-febrúar var Bjarni sárkvalinn. Að því kom að hann lagðist í rúmið og læknir var fenginn sem skar úr um að hann yrði að komast sem fyrst til Reykjavíkur á sjúkrahús. Úr vöndu var að ráða því ekkert sjúkrahús var á Suðurlandi og ófært yfir Hellisheiði. Nágrannar Haugakotshjónanna tóku sig þá til, undir forystu Hannesar á Dísarstöðum, og fengu flugvél til að flytja hann suður sem þeir greiddu sjálfir fyrir. 11
Einn nágrannanna var Geir Gissurarson. Þann 16. febrúar fór hann ríðandi í fjárhúsin í blíðskaparveðri en fannst allt í einu að hann yrði að fara að Haugakoti þar sem hann vissi að Bjarni lá. Þá var Hannes á Dísarstöðum kominn þangað, ásamt þremur öðrum mönnum, til að flytja Bjarna í Kaldaðarnes þangað sem flugvélin átti að koma. Ekki var akfær vegur frá Haugakoti svo mennirnir þurftu að bera Bjarna á börum út á Smádalaveg. Börurnar voru nokkurs konar kassi þar sem búið hafði verið um Bjarna á dýnu og hann dúðaður niður en frost var úti og gekk á með éljum. Fjórir menn báru í einu og einn hvíldi. Bíllinn sem tók við Bjarna flutti hann út að Kaldaðarnesi þaðan sem hann var sendur með flugi til Reykjavíkur. Hannes á Dísarstöðum flaug með Bjarna suður og kom aftur næsta dag. Dauðastríð Bjarna var stutt en hann lést þann 19. febrúar, 1944 eftir aðeins viku legu.12
Banamein Bjarna munu sennilega hafa verið lokaðir berklar sem urðu að lífhimnubólgu sem leiddi hann til dauða. Þórhildi mun hafa létt mikið þegar hún fékk fréttir af þessu en lokaðir berklar voru ekki smitandi. Aðrir telja banamein Bjarna hafi verið sprunginn botnlangi.
11 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
12 Viðtal Páls Lýðssonar við Geir Gissurarson 10. mars 1993.
Við jarðarförina var kveðja frá eiginkonu og börnum:
Um leið og andað líkið þitt
er lagt í grafar skaut,
við þökkum nú af heilum hug
hjálp þína á lífsins braut.
Í öllu sýndir ást og tryggð
og einlægt hjartaþel,
í orði og verki alla stund
okkur þú reyndist vel.
Ef hönd þín lengur hjálpa má
þitt hlutverk liðið er,
faðir og maki, farðu vel
friður guðs sé með þér.
Nú ertu horfinn hjartans vin,
og heimsins laus við kíf,
að loknu verki veröld í
þér veitist eilíft líf.
9
Þórhildur fór til Reykjavíkur til að vera við útför eiginmanns síns. Ekkert barna hennar fór með í þá ferð en hún mun þó hafa spurt Hannes hvort hann vildi fara. Hann aftók það með öllu, treysti sér ekki til þess enda aðeins 13 ára gamall. 13
Húskveðja var á Njálsgötu 85, heima hjá Guðmundi bróður Bjarna en út útförin var gerð af sr. Árna Sigurðssyni frá Fríkirkjunni í Reykjavík þann 28. febrúar. Engu var til sparað og var m.a. prentaður lítill bæklingur með ljóði sem var hinsta kveðja eiginkonu og barna en höfundur er óþekktur. Í ræðu sinni velti sr. Árni m.a. fyrir sér erfiðri spurningu um hvers vegna maður á besta aldri hefði verið burtu kallaður frá stórum barnahópi og eiginkonu á sama tíma og hann hefði sigrast á mestu erfiðleikunum í búskapnum og sá fram á betri lífskjör. Hann sagði m.a.:
Og hvernig fer nú um ekkju hans og ungu börnin sjö, þegar dugnaðarmannsins styrka og starfsama hönd fær ekki lengur unnið? Vér lokum ekki augunum fyrir því , að þessar spurningar vakna. En vér lokum heldur ekki augunum fyrir því, að það er traustið og vonin, í einu orði sagt trúin sem best hjálpar þeim, er við slíkar raunaspurningar eiga að glíma...
Bjarni Ásbjörnsson kom hingað að leita sér læknisráðs, er sjúkdómur hans var orðinn svo alvarlegs eðlis, að hinn ósérhlífni og harðgerði atorkumaður gat ekki afborið lengur. Hann átti svo hingað það erindi, að gefa hér upp andann og gröfin verður þar sem vaggan stóð. ...
Flestir vita hvernig aðstaða einyrkjabóndans var fram undir hin síðustu ár. En þau hjón, sem hér eru skilin að jarðneskum samvistum gengu að starfi sínu með samtaka dugnaði og ósérhlífni, og horfðu loks í von til batnandi efnahags. En þá kom þetta að dauðinn sleit þessu góða og trausta samstarfi. ...
með dugnaði sínum og góðri viðkynningu hefur Bjarni Ásbjörnsson áunnið sér vinarhug og samúð nágranna og sveitunga sinna. Þeir hafa veitt athygli hinni góðu baráttu sem þessi hjón hafa barist hlið við hlið, og sýna nú ástúðlegan skilning og vináttu þegar þessi stéttarbróðir er horfinn úr þeirra hóp, vináttu og samúðarþel, sem konu hans og börnum er nú vottað í verki og innilega er þakkað fyrir með bæn til Guðs, sem hefur velþóknun á því góða, sem ekkju og föðurlausum börnum er gert. Hann blessi alla sem hugsa til og vilja munaðarlausra og ekkna í þrengingum þeirra, og hafa þegar rétt fram hjálpfúsa vinarhendur. ... 14
Í hönd fóru óskaplegir tímar í Haugakoti þar sem Þórhildur syrgði eiginmann og börn föður. Á þessum tíma var ekki til siðs að fólk bæri tilfinningar sínar á torg og Þórhildur fylgdi aldarhættinum í þeim efnum. Hún háði ein lífsbaráttuna við að koma stórum barnahópi til manns. Bjarni var varla nefndur á nafn meir, varð eins konar tabú í uppeldi barnanna á komandi árum. 15
13 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003. Hannes man eftir því að Þórhildur lýsti þessu fyrir Hannesi á Dísarstöðum og að niðurstaðan væri sú að ekki þyrfti að óttast smit á heimilinu.
14 Ræða sr. Árna Sigurðssonar við húskveðju og útför Bjarna Ásbjörnssonar 28. febrúar 1944. (sennilega komin í handritadeild Landsbókasafns). Þess má geta að útförin kostaði kr. 1.830,-
15 Viðtal við Inga Bjarnason 22. júní 2003.
10
Lífsbaráttan
Þegar á reynir í lífinu kemur í ljós það bakland sem menn eiga og hverjir eru vinir í raun. Auk eigin dugnaðar og styrks virðist Þórhildur hafa átt sérstaklega góða að en ættingjar, nágrannar og vinir stóðu með henni í þessum erfiðleikum. Fyrrum húsbændur hennar og fleiri vinir tóku börnin tímabundið til sín eftir að hún varð ekkja og a.m.k. einu barnanna var boðið að alast upp annars staðar. Þórhildur kaus hins vegar að halda barnahópnum sínum saman en það hefur þurft kjark og þor til að hafna svo góðum boði, frá fólki sem hún treysti fullkomlega.
Áður en Bjarni veiktist hafði Þórhildur stúlku á heimilinu, Kristjönu Þorgrímsdóttur, sem aðstoðaði við gegningar og heimilisstörf. Eftir andlát Bjarna var ljóst að heimilið þurfti meiri aðstoð. Sennilega hefur verið erfitt að fá góða menn í sveitavinnu þar sem nóga vinnu var að fá hjá hernum sem var auk þess mun betur launuð. Hreppurinn útvegaði þó vinnumann úr Hveragerði sem reyndist ómögulegur og stoppaði stutt við. Eftir það kom frændi Þórhildar, Ragnar Þórðarson, austan úr Holtum og var til vors.
Þórhildur tók þá ákvörðun fljótlega eftir andlát Bjarna að flytja á Selfoss.16 Ekki var akfær vegur að Haugakoti og þar sem hún var að hætta búskap var haldið uppboð á eigum þeirra sem tilheyrðu búskapnum. Mikið þurfti að undirbúa fyrir uppboðið og nágrannar komu til aðstoðar. Uppboðið var haldið 21. júní 1944 í Haugakoti. Mikinn fólksfjölda dreif að en fleiri komu þó til að hitta mann og annan fremur en að bjóða í hluti. Þó seldust skepnur og munir fyrir kr. 15.705,-.17
Um haustið fluttist Þórhildur ásamt börnum sínum til Selfoss og fékk inni í bragga sem Sandvíkurhreppur hafði keypt “fyrir utan á” en þeim bar að sjá henni fyrir húsnæði. Í hreppsbókum er bragginn nefndur Þórhildarskáli en áður en hún flutti inn hafði hreppurinn látið lagfæra hann fyrir 1000 krónur. Þórhildi var gert að greiða smáræði í leigu á mánuði og sennilega mun það hafa verið til málamynda fremur en til gróða þar sem upphæðin var aðeins 25 krónur. Á þessum tíma
16 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003
17 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Uppboðsbók fyrir hreppstjóra Sandvíkurhrepps. 8. maí 1946-11. maí 1996.
Uppboðið
Til sölu voru ýmsir hlutir sem tilheyrðu búinu; skeifujárn, smiðja, steðji, skóflur, járnkarl, kista, gaddavír, ljár, byssa, hrífur og sköft, hnakkur, mjólkurbrúsar, skilvinda, reipi og fleira. Af skepnum voru boðnar upp 4 kýr, 2 kvígur, 3 hestar, 5 hryssur og 4 folar.
Maturinn...
Þórhildur var afar nýtin á mat og börnin voru látin sitja og klára af diskum sínum. Á hverju hausti var keyptur afsláttarhestur, saltaður ofan í tunnu og búin til bjúgu. Svo var soðinn fiskur og saltfiskur með floti ofan af kjöti út á. Nóg var af osti og skyri og naut fjölskyldan nábýlisins við mjólkurbúið en þegar farið var með ílát í mjólkurbúðina var alltaf “vel vigtað”, skammtað mun meira en beðið var um. Þórhildur ræktaði ætíð mikið af kartöflum sem var alltaf nóg til af og á haustin voru svið í sunnudagsmatinn. Búin var til kæfa, og haft kjöt- og fiskfars. Flatkökurnar hennar Þórhildar voru frægar en hún gerði einnig góðar soðkökur úr rúgmjöli sem borðaðar voru með smjöri. Svo voru pönnukökur og kleinur til hátíðabrigða. Yfirleitt var þó brauðið keypt í bakaríinu. Garðar, þá tilvonandi tengdasonur, kenndi Þórhildi það nýjasta í eldamennskunni – að steikja kótilettur.
11
var ekki til neitt félagslegt kerfi sem studdi við börn eða ekkjur í aðstæðum sem þessum. Fáir voru líftryggðir og ef fólk gat ekki séð sér farboða var það á hendi hreppsins að útvega því nauðþurftir. Í sveitarbók Sandvíkurhrepps 1945 er gjaldaliður sem nefnist; meðlög barna Þórhildar, kr. 787,20. 18 Þetta er í eina skiptið sem meðlög voru greidd með börnunum en með þessu var hreppurinn að styrkja Þórhildi án þess að hún þæði fátækrastyrk. Auk þess gaf hreppurinn eftir afgjald af Haugakoti frá fyrri árum. 19
Það var neyðarbrauð fyrir Þórhildi að flytja í braggann en það var þröngt um húsnæði á þessum tíma. Þrátt fyrir að bragginn hafi verið lagfærður þá stóð hann of nálægt ánni og var ekki gott húsnæði. Eitt sinn í miklu roki lét Þórhildur börnin safnast saman í öðrum endanum þar sem hún var hrædd um að hann fyki. Þórhildur virðist hafa lagt mikla áherslu á að komast úr bragganum og skoðað ýmsar leiðir. Árið 1945 ákvað hreppsnefnd Sandvíkurhrepps að taka á leigu íbúð í kjallara í nýbyggðu húsi Ingimundar Guðjónssonar fyrir Þórhildi og greiða fyrir það fimm hundruð krónur á mánuði en ekki kom til þess þegar á reyndi. 20 Þann 5.febrúar 1946 mætti Þórhildur fyrir hreppsnefnd Sandvíkurhrepps til að ræða húsnæðismálin þar sem bragginn var ófullnægjandi og alls ekki til frambúðar. Á fundinum varð að samkomulagi að sumarið eftir léti hreppurinn byggja hús handa Þórhildi og tæki lán til þess. Þórhildur myndi síðan standa sjálf skil á láninu og sjá um viðhald hússins.21 Ekkert varð af þessum fyrirætlunum þar sem boðið var til sölu húsið Þórsmörk, með hagstæðu láni frá Mjólkurbúi Flóamanna. Þórhildur keypti þetta hús og var afsal undirritað 14. maí 1946. Kaupverðið var kr. 85.000,- sem var greitt þannig að 32.200 króna skuld hjá MBF var yfirtekin og afgangurinn greiddur með peningum. Þórhildur átti a.m.k. 15.000 krónur frá uppboðinu en svo tók hún 20.000 króna lán hjá Landsbanka Íslands sem hún greiddi upp á 15 árum.22 Það sem eftir stendur er óráðin gáta
18 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sveitabók Sandvíkurhrepps. 1993-8, 2.örk. Árin 1945-1947.
19 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Sandvíkurhreppur, gjöld 1944. Samkvæmt upplýsingum frá Páli Lýðssyni, Sandvík.
20 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 13. júní 1945.
21 Héraðsskjalasafn Árnesinga: Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 5. febrúar 1946.
22 Afsalsbréf vegna hússins Þórsmerkur 14. maí 1946. Víxill frá Landsbanka Íslands 15. maí 1946. Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar.
Úr bréfi Þórhildar til Brynju, ódagsettu og skrifað á smjörpappír:
...svo sendi ég þér aura en þeir eiga ekki að fara í ballferðir. Þú hefur víst stundað þau nóg í sumar. Það er nú svo að mamma gamla fréttir stundum það sem hún á ekki að frétta...
Úr bréfi Þórhildar til Brynju 28.júlí 1956.
Sæl og blessuð Brynja mín!
Þakka þér fyrir bréfið, mér þótti gaman að frétta af þér. Nú hafa verið góðir dagar og dásamlegt að vera í sveit fyrir þá sem hafa heilsu til að vinna en fyrir alla muni farðu gætilega á traktórnum, það hafa svo oft orðið slys á þeim....Ég ætla að skreppa í bæinn annað kvöld. Raggi fer alltaf suður á hverjum degi í ljós, búinn að fara 24 daga. Ég má nú ekki vera að meiru. Það er að verða kominn kaffitími í búinu. Þér er beðið að heilsa og við Helga biðjum að heilsa öllum. Vertu blessuð og sæl vinan og hafðu það gott. Mamma.12
en Þórhildur átti t.d. hauk í horni þar sem Lóa systir hennar var og svo var sennilega einnig með fleiri fjölskyldumeðlimi.
Það er varla hægt að setja sig í spor einstæðrar móður með sjö börn á framfæri um miðja 20. öld. Á hverju lifði hún og hvernig var lífsbaráttan? Fyrst ber að nefna að börnin fóru að vinna eins fljótt og þau gátu. Haustið 1944 fékk Hannes vinnu í sláturhúsinu en sennilega mun hann hafa fengið hana vegna heimilisaðstæðna. Svo ungir drengir voru ekki í slíkri vinnu heldur fyrirvinnur heimila. Þótt Hannes þekkti vel til í sláturhúsinu var í honum beygur fyrsta vinnudaginn. Hann átti að vera mættur klukkan átta en kom sér ekki af stað. Það var ekki fyrr en um hálf tíu leytið sem hann kom en þá voru karlarnir á leið í kaffi. Honum var fengið verkefni og var einn í fyrstu, en honum leið svo illa að hann kúgaðist aftur og aftur. Hannes náði sér þó og vann út sláturtíðina. Síðan fékk hann vinnu hjá versluninni Höfn við að umsalta garnir og um veturinn var hann handlangari hjá múrurum við að múra nýja barnaskólann. Þegar kom fram á vor fór hann að vinna í Laugardælum sem var stórbú og hann var þar í tvö ár, þar til hann var á 16. ári. Eftir það vann hann við smíðar. Mestur hluti launa Hannesar, ef ekki öll, gengu til heimilisins og svo var hjá systkinum hans er þau byrjuðu að vinna. Hjálpin kom víðar að. Þegar fjölskyldan bjó í Þórhildarskála var í næsta nágrenni varðstöð með fimm eða sex hermönnum. Hermennirnir gaukuðu ýmsu að krökkunum og sérstaklega mun einn þeirra, John Pit Breen hafa verið stórtækur. Hannes komst í kynni við hann og það voru ófáar dósir af niðursoðnum ávöxtum, sælgæti og fleiru, sem hann bar heim. Einu sinni sem oftar kom birgðabíll til herstöðvarinnar og þegar hermennirnir voru að losa hann þá lét John ýmsar vörur “falla” í snjóinn sem hann fór síðan með til Þórhildar.
Fljótlega eftir að Þórhildur keypti Þórsmörk fékk hún vinnu í Mjólkurbúinu við þrif og kaffiumsjón og hún var í því í mörg ár ásamt fleirum. Þótt Þórsmörk væri ekki stórt hús leigði Þórhildur út herbergi í mörg ár til að drýgja tekjurnar og hún var einnig með hænur svo ætíð var nóg af eggjum. 23
Þórhildur þurfti að halda utan um hverja krónu og börnin fundu fljótt að það þýddi ekkert að suða um að kaupa hluti. Ef þeim yngstu áskotnaðist peningur þá hlupu þau með hann beint heim til mömmu, stolt yfir því að geta lagt sitt af mörkum. Föt þeirra eldri voru notuð á þau yngri og prjónað og saumað heima eins og þá tíðkaðist. Með ýtrustu hagsýni tókst Þórhildi ætlunarverk sitt, að koma barnahópnum sínum til manns. 24
Árið 1961 seldi Þórhildur Þórsmörk og flutti frá Selfossi með Möggu og Garðari. Fyrst bjuggu þau í Sörlaskjóli 70 í Reykjavík en frá 1963 í Hafnarfirði, þar af lengst á Álfaskeiði 56. Þórhildur hélt þó áfram að vinna sér inn peninga en hún prjónaði peysur, sokka og vettlinga og seldi.25
23 Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
24 Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
25 Afsal Austurvegar 55, Selfossi 6. janúar 1962. Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar.
Úr bréfi Þórhildar til Brynju 13.febrúar 1959:
...næsta sunnudag spilar Rangæingafélagið fram-sóknarvist og starfsmanna-félagið næsta þriðjudag svo þú sérð að það er nóg að gera, maður hættir víst bráðum að fara úr sparifötunum ...
13
Þórhildur var alla tíð mikil bindindismanneskja og var í stúku og börn hennar einnig. Þegar börnin urðu fullorðin og fóru að smakka vín var eins gott að leyna því fyrir henni því hún þoldi ekki áfengi, hvað þá að hún liði það í sínum húsum. Þegar hún var orðin gömul kona frétti hún eitt sinn að Garðar, tengdasonur hennar, hefði bragðað áfengi daginn áður og hún tók það svo nærri sér að hún lagðist í rúmið fram á kvöld.
Þórhildur hafði alla tíð gaman af að spila og gerði það oftast einu sinni í viku. Þegar hún fór eitthvað fínt þá klæddi hún sig upp á í peysuföt eða upphlut, eins og margar konur af hennar kynslóð.
Þórhildur hlustaði mikið á jarðarfarir í útvarpinu. Þegar séra Árelíus jarðsöng sat fólk um allt land og vatnaði músum. Þetta þótti gott afþreyingarefni enda var aðeins útvarpað í hádeginu, kannski jarðarför kl. 14 og svo aftur útvarpað um eftirmiðdaginn.
Þórhildur dvaldi stundum á Hvammstanga hjá Brynju þótt hún hefði heimilisfesti hjá Möggu í Hafnarfirðinum. Vorið 1977 var hún stödd á Hvammstanga þegar hún veiktist skyndilega og var þá komin með garnalömun og bráðabólgu í brisi. Hún lá á spítalanum á Hvammstanga í um vikutíma en var svo flutt með flugvél til Reykjavíkur þar sem hún lést á spítala 15. maí 1977, 74 ára gömul og södd lífdaga. 26 Heimildaskrá Óprentaðar heimildir
Bréf Þórhildar Hannesdóttur til Brynju Bjarnadóttur. Varðveitt af Brynju Bjarnadóttur.
Helgi Hannesson: Bernskuminningar Helga Hannessonar í handskrifuðum stílabókum. Í eigu Heiðar Helgadóttur. (Hluti sagnanna var gefinn út í bók: Helgi Hannesson: Af höfundi Þykkskinnu. Sunnlenska bókaútgáfan. Selfossi 2006.)
Heimildir í eigu Brynju Bjarnadóttur:
Bréf Þórhildar Hannesdóttur til Brynju Bjarnadóttur 19. ágúst 1955, 28. júlí 1956, 13. febrúar 1959, 19. mars 1959, nokkur ódagsett bréf.
Minningarkort, heillaóskaskeyti.
Sálmar sem sungnir voru í jarðaför Bjarna Ásbjörnssonar.
Bréf Sigríðar Bjarnadóttur (Stellu) til Brynju Bjarnadóttur 15. ágúst 1957.
26 Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
14
Heimildir í eigu Inga Bjarnasonar:
Afsalsbréf vegna hússins Þórsmerkur 14. maí 1946. Víxill frá Landsbanka Íslands 15. maí 1946.
Afsal Austurvegar 55, Selfossi 6. janúar 1962.
Brúðkaupsljóð til Sigríðar Hafliðadóttur og Hannesar Magnússonar 11. júní 1895.
Ljóð, afmælisbragur til Sigríðar Hafliðadóttur frá Helga Hannessyni 20. nóvember 1926.
Reikningur vegna útfarar Bjarna Ásbjörnssonar frá Tryggva Árnasyni febrúar 1944.
Símskeyti og minningarkort.
Skiptagerningur á dánarbúi Sigurðar Hannessonar 21. júní 1970.
Uppskrift á félagsbúi Hannesar Magnússonar og Sigríðar Hafliðadóttur á Sumarliðabæ.
Héraðsskjalasafn Árnesinga:
Fasteignabók 1932 og 1942.
Fundargerðarbók hreppsnefndar Sandvíkurhrepps 13. júní 1945 og 5. febrúar 1946.
Sandvíkurhreppur, fasteignamat. Hreppstjórinn í Sandvíkurhreppi 1999 -1-3.
Sandvíkurhreppur, gjöld 1934-1944. Samkvæmt upplýsingum frá Páli Lýðssyni, Sandvík.
Sveitabók Sandvíkurhrepps. 1993-8, 2.örk. Árin 1945-1947.
Uppboðsbók fyrir hreppstjóra Sandvíkurhrepps. 8. maí 1946-11. maí 1996.
Uppskrift á félagsbúi Hannesar Magnússonar og Sigríðar Hafliðadóttur í Sumarliðabæ.
Útsvör í Sandvíkurhreppi 1942,1944.
Ræða sr. Árna Sigurðssonar við húskveðju og útför Bjarna Ásbjörnssonar 28. febrúar 1944. (sennilega komin í handritadeild Landsbókasafns en var í eigu Þórarins Árnasonar).
Þjóðskjalasafn Íslands:
Kirkjubók Kálfholtssóknar, Rangárvallaprófastdæmi.
Prentaðar heimildir
Guðmundur Kristinsson: Kristinn Vigfússon staðarsmiður. Árnesútgáfan. Selfossi 1987.
Marta Valgerður Jónsdóttir: Keflavík í byrjun aldar.
Morgunblaðið, 27. febrúar 1944.
Viðtöl
Viðtal Páls Lýðssonar við Geir Gissurarson 10. mars 1993.
Viðtal við Hannes Bjarnason 8. júní 2003.
Viðtal við Inga Bjarnason 22.júní 2003.
Höfundur textans er Eyrún Ingadóttir sagnfræðingur.
Questionnaire
Record type