Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1947)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-14
Place
Staður: Hnefilsdalur, 701-Egilsstöðum, Múlaþing
Questions / Answers
Allar spurningar
[1]
Móðuramma mín hét fullu nafni Jóhanna Valgerður Kristjánsdóttir. Hún fæddist 5. mars 1901 á Vöðlum í Vaðlavík í Suður-Múlasýslu og voru foreldrar hennar hjónin Sigríður Elísabet Vigfúsdóttir og Kristján Eyjólfsson er þar bjuggu í húsmennsku.
Sigríður Elísabet, langamma mín fæddist í Reyðarfirði 28. júlí 1863 og hún lést 2. maí 1919. Hún var dóttir hjónanna Valgerðar Þórólfsdóttur og Vigfúsar Eiríkssonar í Litlu-Breiðuvík í Helgustaðahreppi. Valgerður Þórólfsdóttir fæddist í Fáskrúðsfirði 27. nóvember 1832. Hún lést í Winnipeg 15. maí 1925. Vigfús Eiríksson fæddist á Sléttu í Reyðarfirði 1830 og lést í Litlu-Breiðuvík við Reyðarfjörð 1870. Valgerður Þórólfsdóttir giftist Páli Jónssyni 1873. Þau Valgerður og Páll fluttu til Vesturheims árið 1900 og bjuggu í Manitoba í Kanada. Varðveitt er lausavísa eftir Valgerði:
Löng mér þykir leiðin sú
þótt lýðum virðist fögur.
Ég hef lifað árin nú
áttatíu og fjögur.
Kristján Eyjólfsson, langafi minn fæddist 4. febrúar 1863. Hann lést í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu 21. október 1953. Kristján var kynjaður úr Reyðarfirði og bjó fjölskyldan að Vöðlum. Á Vöðlum bjuggu einnig hjónin Mekkin Eyjólfsdóttir langa-langamma mín sem fæddist í Mjóafjarðarsókn, Suður-Múlasýslu 26. maí 1828 og lést 9. desember 1889 og Eyjólfur Jónsson langa-langafi minn. Kristín Jónsdóttir langa-langa-langamma mín sem fæddist í Heydalssókn, Suður-Múlasýslu 25. júlí 1798 og lést 14. apríl 1877 bjó einnig ásamt manni sínum Jóni Andréssyni á Vöðlum.
Fjölskylda Valgerðar Kristjánsdóttur ömmu minnar flutti að Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu í Helgustaðahreppi við Reyðarfjörð og þar ólst hún upp.
Þann 5. apríl 1921 giftist hún frænda sínum Andrési Sigfússyni frá Stóru-Breiðuvík og settu þau saman bú í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu þar sem þau bjuggu alla tíð. Afi fæddist í Stóru-Breiðuvík 10. ágúst 1893 og lést þar 9. febrúar 1981. Foreldrar hans voru hjónin Björg Eyjólfsdóttir og Sigfús Auðunsson. Björg langamma mín og Kristján langafi minn voru systkini.
Amma og afi eignuðust fjögur börn. Ólöf, móðir mín, var elst f. 1. desember 1920, d. 23. maí 1959, Sigríður Elísabet f. 10. júlí 1924, d. 20. apríl 2003, Björg Ágústa f. 26. mars 1926 og Sigfús Hallgrímur f. 20. mars 1932.
Amma mín hlaut hefðbundna barnakennslu eins og hún tíðkaðist til sveita á þessum árum. Af myndum má sjá að hún hefur verið fríðleiksstúlka. Hún hafði þykkt, liðað hár sem hún fléttaði í tvær langar fléttur sem hún vafði um höfuðið.
Æskuminningar mínar um Valgerði ömmu mína eru góðar. Hún stóð fyrir heimili sínu af miklum myndarskap. Gestkvæmt var á bænum sem lá í alfaraleið og var gestum og gangandi ævinlega vel tekið. Íbúar Vaðlavíkur áðu gjarnan í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu áður en þeir lögðu á Víkurheiði.
Í æsku minni voru byggðarlög á þessum slóðum að leggjast í eyði en margir brottfluttir gerðu sér ferð að sumarlagi á heimaslóðir. Var þá oft gist hjá ömmu og afa. Afi var einnig lengi oddviti og oft fundað á bænum.
Barnabörnin voru í sveit á heimilinu og undir handarjaðri ömmu minnar lærði ég að mjólka, skilja, strokka og búa til skyr. Til fiskjar var róið og var amma snillingur að matreiða veislumat úr flestu sem á land var dregið. Hún bakaði einnig allt til heimilisins og voru kleinur, partar og heimabakað brauð í uppáhaldi. Hún las uppskriftabækur og gerði tilraunir. Ég man eftir fléttuðum brauðlengjum. Hún steikti síld á pönnu og var henni snúið á potthlemmi og borin fram sem heil kaka. Hún hvatti okkur til að borða síld, hún væri full af vítamínum sem væru okkur holl. Hún dekraði við okkur barnabörnin og ekki var vinnuhörkunni fyrir að fara. Amma var í mínum huga sú persóna á heimilinu sem hafði alla þræði í hendi sér. Hún fylgdist vel með því sem var að gerast í hreppsmálunum, var í kvenfélagi sveitarinnar og lét sér annt um þá sem minna máttu sín. Fótatak hennar og rödd náði milli herbergja í timburhúsinu og var notalegt að vakna við rödd hennar og heyra hana ganga um og ræða málefni líðandi stundar og verkefni dagsins. Hún klæddist oftast rósóttum kjólum og var með svuntu hversdags. Þegar smalað var til rúnings kom hún í réttina með nýbakaðar pönnukökur og smurt brauð eins og hver gat í sig látið, heitt kakó handa krökkunum og kaffi handa fullorðna fólkinu. Hún færði okkur líka heitt kakó og kleinur þegar við vorum að leika okkur í „Gullabúinu“ okkar í móanum fyrir ofan bæinn.
Á haustin sendi hún barnabörnum sínum prjónafatnað sem hún vann á prjónavél sem hún átti. Ég átti mjög fallega „klukku“ með mörgum röndum, sem hún sendi mér en klukka var undirkjóll úr eingirni. Hún og afi sendu einnig kjöt, slátur og stundum smjör ef ferð var.
Amma mín varð fyrir ýmsum áföllum á lífsleiðinni eins og gengur. Hún var ekki heilsuhraust og þurfti oft að dvelja til lækninga í Reykjavík. Hún fór þar í nýrnaaðgerð og einnig þjáðist hún af gallsteinum og var fjarlægð úr henni gallblaðran.
Sem fullorðin kona kynntist ég ömmu minni á nýjan hátt. Ég gerði mér ljóst að hún hafði átt sér drauma og þrár og stundum verið ósátt við hlutskipti sitt. Þá á ég ekki við að hún hafi verið óánægð í hjónabandinu heldur fannst henni sem umhverfið gerði kröfur til hennar sem hún var ófús að uppfylla. En, hún skoraðist ekki undan því hún var bæði dugleg og hugmyndarík. Skömmu fyrir andlát sitt dvaldi hún hjá mér um tíma og sagði mér þá ýmsar sögur úr lífi sínu. Skynjaði ég gremju og óánægju með ýmsa þætti sem hún hafði þurft að sætta sig við. Undirstrikaði það skoðun mína að hún hefði hugsanlega notið sín vel í fjölmennu bæjarfélagið þar sem félagslegri þörf hennar hefði verið betur fullnægt.
Sem barn leit ég mjög upp til Valgerðar ömmu minnar og fannst framtíðarhamingja felast í því að vera húsmóðir í sveit. Það var líka sú innræting sem ég fékk og ef rætt var um menntun til handa telpum var húsmæðraskóli æðsta takmarkið. Í minningunni hafði amma ekki sterkar skoðanir á jafnréttismálum; sveitin var það sem máli skipti og þar voru bændur í öndvegi. Að hennar mati, og afa, voru það bændur sem héldu þjóðinni gangandi og það oft rætt í eldhúsinu. Ég er ekki frá því að þessi umræða hafi enn frekar fyllt huga minn þeim hugmyndum að stelpur ættu ekki að leita sér menntunar. Slíkt væri sóun á tíma og peningum því hlutverk þeirra væri innan veggja heimilisins við að sinna eiginmanni og börnum. Myndarlegar húsmæður voru vegsamaðar en heldur lítið gert úr hinum, sem höfðu gengið menntaveginn og unnu utan heimilisins. Blessuð börn þeirra kvenna gengu sjálfala á meðan og guð einn vissi hverju þau gætu tekið upp á þegar móðirin var að heiman að sinna sínum áhugamálum. Í þessari umræðu var réttur kvenna til að læra og vinna við það sem hugur þeirra stóð til ekki inni í myndinni.
Andrés afi minn var frekar fáskiptinn maður. Hann var fríður, grannvaxinn og nettur en seigur til vinnu og alltaf að. Hann skrifaði afar fallega rithönd og hefur margt varðveist eftir hann. Hann sinnti ýmsum ábyrgðarstörfum í sveitinni og fórst það vel úr hendi. Ég minnist þess ekki að hann talaði við mig af fyrra bragði eða hefði áhuga á mér sem einstaklingi. Ef hann þurfti að koma einhverjum boðum til okkar krakkanna var það í gegnum ömmu. Meira að segja hrós fyrir vel unnin verk komu í gegnum ömmu. Mér fannst það ekkert athugavert á þeim tíma en í dag þykir mér skrítið að hugsa til þess að ég á enga minningu um samtal við afa minn. Hann var samt brosmildur og oft héldust þau í hendur við matarborðið, amma og hann.
Upp í hugann koma margar minningar um þessi góðu hjón en ég læt hér staðar numið. Valgerður amma mín lést á heimili sínu Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu í Helgustaðahreppi þann 15. nóvember 1975.
Guðrún Eiríksdóttir
Föðuramma mín, Guðrún Eiríksdóttir fæddist í Hnefilsdal, Jökuldal, 9. desember 1888 og hún lést 9. ágúst 1970. Hún var dóttir hjónanna Jónínu Þuríðar Jónsdóttur og Eiríks Þorsteinssonar. Jónína Þuríður fæddist í Þóroddsstaðarsókn, Suður-Þingeyjasýslu 10. apríl 1857 og lést 14. júlí 1932. Hún var vinnukona á Skjöldólfsstöðum, Hofteigssókn, Norður-Múlasýslu 1880. Hún var húsfreyja í Hnefilsdal og á Áslaugarstöðum samkvæmt manntali 1901. Eiríkur fæddist í Þórisdal, Stafafellssókn í Lóni, Austur-Skaftafellssýslur 20. ágúst 1851 og hann lést 18. apríl 1905. Eiríkur var ráðsmaður í Hnefilsdal 1890 og bóndi þar. Hjónin fluttust að Áslaugarstöðum, Hofssókn í Vopnafirði, Norður-Múlasýslu og þar voru þau samkvæmt manntali árið 1901 og er Guðrún amma mín skráð 12 ára það ár.
Um æsku og uppvaxtarár Guðrúnar Eiríksdóttur ömmu minnar veit ég ekkert annað en það að hún var um tíma vinnukona í Möðrudal á Fjöllum og var þá kölluð Gunna. Ég geri ráð fyrir að hún og Ingólfur afi minn hafi kynnst á Vopnafirði.
Föðurafi minn var Ingólfur Hrólfsson fæddur að Þrúgsá í Saurbæjarsókn í Eyjafirði 15. nóvember 1889 dáinn 7. júlí 1947. Hrólfur Hrólfsson faðir hans, fæddur í Hvammsgerði, Vopnafirði 9. ágúst 1861, varð úti árið 1893 og stóð þá Ingibjörg Gunnlaugsdóttir móðir hans uppi með fjögur ung börn. Ingibjörg fæddist í Öxnafelli, Saurbæjarhreppi, Eyjafirði 2. október 1865. Hún lést 10. október 1950. Börnunum var komið fyrir og var Ingólfur afi minn vistaður á Vakursstöðum í Vopnafirði þar sem hann ólst upp við gott atlæti og gekk meira að segja einn vetur á Eiðaskóla.
Guðrún amma og Ingólfur afi hófu búskap á Vakursstöðum. Börn þeirra voru Bergljót, f. 2. ágúst 1914, d. 25. júní 1921, Arnþrúður f. 14. ágúst 1916, d. 25. júní 1964, Hrólfur f. 20. desember 1917, d. 31. maí 1984, Brynjólfur f. 10. maí 1920, d. 3. okt. 1991, Bergljót Hólmfríður f. 24. júlí 1923, d. 30. júní 1997, Jón Kristján f. 8. okt. 1932, d. 31. janúar 1977.
Á Vakursstöðum bjuggu þau til ársins 1924 er þau fluttu á Seyðisfjörð. Aðdragandi þeirra flutninga var sérkennileg saga sem ekki verður rakin hér.
Á Seyðisfirði vann afi minn verkamannavinnu og var einnig formaður verkamannafélagsins þar. Á stríðsárunum fylltist bærinn af hermönnum. Settar voru reglur um eitt og annað og svæði vandlega girt. Þurftu þau amma og afi að sýna skilríki þegar þau fóru að gefa hænsnum sínum og sinna öðrum búsmala sem þau héldu.
Það varð fjölskyldunni reiðarslag þegar afi varð bráðkvaddur sumarið 1947. Fjölskyldan var fátæk og varð úr að amma leysti upp heimilið og fluttist til Hrólfs, elsta sonar síns sem þá bjó í Vestmannaeyjum. Með sér hafði hún Jón Kristján, yngsta barnið. Varðveitt eru bréf sem hún skrifaði dætrum sínum frá þessum tíma og eru þau skemmtileg heimild um samferðafólk og ýmis mál.
Ekki veit ég hvað hún dvaldi lengi í Eyjum eftir lát afa, það munu þó hafa verið nokkur ár. Frá Eyjum flutti hún síðan á milli barna sinna og var mislengi hjá hverju og einu.
Ég á yndislegar minningar um ömmu mína. Hún var lágvaxin, samsvaraði sér vel, fríð með svart hár sem hún fléttaði og vafði um höfuðið. Mér er minnistætt að hún var með falskar tennur og voru gómarnir bleikir á lit. Hún var jafnlynd og afar jákvæð. Hún var eftirlát við okkur barnabörnin og sagði gjarnan þegar við vöknuðum á morgnanna: „Þau verða nú að fá að morgna sig.“ Svo hitaði hún kakó og gaf okkur góðan tíma til að sötra það og maula brauðsneið með.
Hún var mjög berdreymin og dreymdi fyrir öllum óléttum í fjölskyldunni svo ekki skeikaði. Á margan hátt var hún sérstök. Sem ung kona hafði hún fengið einhverja meltingarslæmsku og hafði læknir ráðlagt henni matarkúr. Skyldi hún t.d. forðast kryddaðan og sterkan mat. Var hún á umræddum matarkúr upp frá því.
Ég man eftir tilhlökkun þegar hún var væntanleg til Eyja. Svo var hún komin. Trérúmið hennar stóra var sett upp og í því var þykk týna og stórir koddar. Svo var keyptur pottur sem upp frá því gekk undir nafninu „ömmupottur“. Í þeim potti eldaði amma sinn sérstaka mat. Það var nýr fiskur og lambakjöt. Með þessu borðaði hún kartöflur sem hún hakkaði í handsnúinni hakkavél. Eftirrétturinn var hrísmjölsgrautur með mjólkurdreitli út á. Hún bragðaði aldrei kaffi en drakk te og fékk sér með því sykurmola og tekex með smjöri. Það var sérstök athöfn að drekka te með ömmu. Eins og allt annað var það nákvæmlega tímasett og síðdegiste var drukkið klukkan fimm.
Amma notaði oft dönsk orð. Hún talaði um „fortov“, „madressu“ og „konvolut“ og þegar hún sagði frá atburðum á Seyðisfirði voru konurnar nefndar frú þetta og frú hitt. Hún var hjátrúarfull og skirpti á eftir okkur systkinunum þegar við vorum að fara í próf. Hún lagði líka ríkt á við okkur að vera nú í hreinum nærfötum og nefndi að það væri mjög leiðinlegt ef að við lentum í slysi og værum ekki hreinum nærbuxum. Sjálf var hún pjöttuð og gekk oftast í fallegum dökkum kjólum úr mjúku efni og notaði hvítar svuntur til hlífðar. Hún var orðvör, mjög trúuð og raulaði sálma með sinni fallegu rödd.
Amma reyndi alltaf að hjálpa til á heimilunum þar sem hún dvaldi hverju sinni og þegar móðir mín lést 1959 kom hún til okkar. Það var erfiður og þungbær tími og amma orðin fullorðin kona. Hún tók aðstæður nærri sér en var vakin og sofin yfir velferð sonar síns og barnabarna. Ég man tárvot augu hennar þegar hún strauk mjúkri hönd um sorgmædda kinn.
Lengi dvaldi hún á Seyðisfirði hjá Arnþrúði dóttur sinni og hennar fjölskyldu en síðustu árin bjó hún í Keflavík hjá Bergljótu dóttur sinni og hennar fjölskyldu.
Meðan amma bjó í Keflavík skrifaði ég henni reglulega. Ég var þá orðin fullorðin og farin að búa og ég sendi henni líka jólagjafir, eitthvað sem ég bjó til sjálf og hélt að mundi gleðja hana. Það veitti hamingju að finna hvað það var henni mikils virði og hve kærleikurinn var einlægur.
Trúin er stór þáttur í minningunni um ömmu. Hún var þó ekki kirkjurækin og ég held hún hafi sætt sig við líf sitt og hlutskipti. Væntingar hennar voru að hafa í sig og á og að afkomendum hennar vegnaði vel.
Mörgum árum eftir lát hennar fékk ég smið til að vinna fyrir mig verk. Þegar hann áttaði sig á hverra manna ég var sló hann af uppsettu verði vegna þess að Guðrún amma mín hafði svo oft gefið honum mjólk að drekka þegar hann var barn. Fátæktin var við hvers manns dyr á þessum árum. Átti amma einkasamtal við guð sinn á hverju kvöldi þar sem hún bað að eitthvað félli til sem mætti setja í pottana næsta dag. Fátæktin lék fjölskyldu þessa manns ennþá ver og gerði amma það sem hún gat til hjálpar. Fékk ég enn og aftur að njóta góðmennsku hennar þótt hún væri löngu látin.
Alla tíð tregaði amma Bergljótu, elstu dóttur sína sem dó úr blóðeitrun aðeins sex ára gömul. Varðveitti hún köflóttan kjól sem Bergljót hafði átt og sem hún vildi hafa með sér í gröfina. Var kjóllinn lagður í kistuna með henni. Hún vildi einnig láta skera sig á púls þegar hún yrði úrskurðuð látin því hún óttaðist að verða kviksett, en ekki er mér kunnugt hvort það var gert.
Tilfinningar mínar til Guðrúnar ömmu minnar eru einlægar. Hún var mér góð, hvatti mig til að láta drauma mína rætast. Guðrún Eiríksdóttir lést 9. ágúst1970. Minnist ég hennar með ást, þakklæti og virðingu.
[2]
Es.
Reyndar fór ég að grúska og fann fleira um Guðrúnu Eiríksdóttur, föðurömmu mína sem mér þótti bæði áhugavert og skemmtilegt. Ég talaði líka við systkini mín og systir mín sagðist hafa spurt ömmu hvers vegna hún syngi alltaf þegar hún væri að setja kartöflurnar í pott. „Þá er það ekki eins leiðinlegt“, svaraði amma og brosti. Ég heyrði líka sagt að þegar hún hitti afa hefði það verið ást við fyrstu sýn hjá báðum og hún hefði aldrei kysst annan mann.
[1]
Móðuramma mín hét fullu nafni Jóhanna Valgerður Kristjánsdóttir. Hún fæddist 5. mars 1901 á Vöðlum í Vaðlavík í Suður-Múlasýslu og voru foreldrar hennar hjónin Sigríður Elísabet Vigfúsdóttir og Kristján Eyjólfsson er þar bjuggu í húsmennsku.
Sigríður Elísabet, langamma mín fæddist í Reyðarfirði 28. júlí 1863 og hún lést 2. maí 1919. Hún var dóttir hjónanna Valgerðar Þórólfsdóttur og Vigfúsar Eiríkssonar í Litlu-Breiðuvík í Helgustaðahreppi. Valgerður Þórólfsdóttir fæddist í Fáskrúðsfirði 27. nóvember 1832. Hún lést í Winnipeg 15. maí 1925. Vigfús Eiríksson fæddist á Sléttu í Reyðarfirði 1830 og lést í Litlu-Breiðuvík við Reyðarfjörð 1870. Valgerður Þórólfsdóttir giftist Páli Jónssyni 1873. Þau Valgerður og Páll fluttu til Vesturheims árið 1900 og bjuggu í Manitoba í Kanada. Varðveitt er lausavísa eftir Valgerði:
Löng mér þykir leiðin sú
þótt lýðum virðist fögur.
Ég hef lifað árin nú
áttatíu og fjögur.
Kristján Eyjólfsson, langafi minn fæddist 4. febrúar 1863. Hann lést í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu 21. október 1953. Kristján var kynjaður úr Reyðarfirði og bjó fjölskyldan að Vöðlum. Á Vöðlum bjuggu einnig hjónin Mekkin Eyjólfsdóttir langa-langamma mín sem fæddist í Mjóafjarðarsókn, Suður-Múlasýslu 26. maí 1828 og lést 9. desember 1889 og Eyjólfur Jónsson langa-langafi minn. Kristín Jónsdóttir langa-langa-langamma mín sem fæddist í Heydalssókn, Suður-Múlasýslu 25. júlí 1798 og lést 14. apríl 1877 bjó einnig ásamt manni sínum Jóni Andréssyni á Vöðlum.
Fjölskylda Valgerðar Kristjánsdóttur ömmu minnar flutti að Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu í Helgustaðahreppi við Reyðarfjörð og þar ólst hún upp.
Þann 5. apríl 1921 giftist hún frænda sínum Andrési Sigfússyni frá Stóru-Breiðuvík og settu þau saman bú í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu þar sem þau bjuggu alla tíð. Afi fæddist í Stóru-Breiðuvík 10. ágúst 1893 og lést þar 9. febrúar 1981. Foreldrar hans voru hjónin Björg Eyjólfsdóttir og Sigfús Auðunsson. Björg langamma mín og Kristján langafi minn voru systkini.
Amma og afi eignuðust fjögur börn. Ólöf, móðir mín, var elst f. 1. desember 1920, d. 23. maí 1959, Sigríður Elísabet f. 10. júlí 1924, d. 20. apríl 2003, Björg Ágústa f. 26. mars 1926 og Sigfús Hallgrímur f. 20. mars 1932.
Amma mín hlaut hefðbundna barnakennslu eins og hún tíðkaðist til sveita á þessum árum. Af myndum má sjá að hún hefur verið fríðleiksstúlka. Hún hafði þykkt, liðað hár sem hún fléttaði í tvær langar fléttur sem hún vafði um höfuðið.
Æskuminningar mínar um Valgerði ömmu mína eru góðar. Hún stóð fyrir heimili sínu af miklum myndarskap. Gestkvæmt var á bænum sem lá í alfaraleið og var gestum og gangandi ævinlega vel tekið. Íbúar Vaðlavíkur áðu gjarnan í Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu áður en þeir lögðu á Víkurheiði.
Í æsku minni voru byggðarlög á þessum slóðum að leggjast í eyði en margir brottfluttir gerðu sér ferð að sumarlagi á heimaslóðir. Var þá oft gist hjá ömmu og afa. Afi var einnig lengi oddviti og oft fundað á bænum.
Barnabörnin voru í sveit á heimilinu og undir handarjaðri ömmu minnar lærði ég að mjólka, skilja, strokka og búa til skyr. Til fiskjar var róið og var amma snillingur að matreiða veislumat úr flestu sem á land var dregið. Hún bakaði einnig allt til heimilisins og voru kleinur, partar og heimabakað brauð í uppáhaldi. Hún las uppskriftabækur og gerði tilraunir. Ég man eftir fléttuðum brauðlengjum. Hún steikti síld á pönnu og var henni snúið á potthlemmi og borin fram sem heil kaka. Hún hvatti okkur til að borða síld, hún væri full af vítamínum sem væru okkur holl. Hún dekraði við okkur barnabörnin og ekki var vinnuhörkunni fyrir að fara. Amma var í mínum huga sú persóna á heimilinu sem hafði alla þræði í hendi sér. Hún fylgdist vel með því sem var að gerast í hreppsmálunum, var í kvenfélagi sveitarinnar og lét sér annt um þá sem minna máttu sín. Fótatak hennar og rödd náði milli herbergja í timburhúsinu og var notalegt að vakna við rödd hennar og heyra hana ganga um og ræða málefni líðandi stundar og verkefni dagsins. Hún klæddist oftast rósóttum kjólum og var með svuntu hversdags. Þegar smalað var til rúnings kom hún í réttina með nýbakaðar pönnukökur og smurt brauð eins og hver gat í sig látið, heitt kakó handa krökkunum og kaffi handa fullorðna fólkinu. Hún færði okkur líka heitt kakó og kleinur þegar við vorum að leika okkur í „Gullabúinu“ okkar í móanum fyrir ofan bæinn.
Á haustin sendi hún barnabörnum sínum prjónafatnað sem hún vann á prjónavél sem hún átti. Ég átti mjög fallega „klukku“ með mörgum röndum, sem hún sendi mér en klukka var undirkjóll úr eingirni. Hún og afi sendu einnig kjöt, slátur og stundum smjör ef ferð var.
Amma mín varð fyrir ýmsum áföllum á lífsleiðinni eins og gengur. Hún var ekki heilsuhraust og þurfti oft að dvelja til lækninga í Reykjavík. Hún fór þar í nýrnaaðgerð og einnig þjáðist hún af gallsteinum og var fjarlægð úr henni gallblaðran.
Sem fullorðin kona kynntist ég ömmu minni á nýjan hátt. Ég gerði mér ljóst að hún hafði átt sér drauma og þrár og stundum verið ósátt við hlutskipti sitt. Þá á ég ekki við að hún hafi verið óánægð í hjónabandinu heldur fannst henni sem umhverfið gerði kröfur til hennar sem hún var ófús að uppfylla. En, hún skoraðist ekki undan því hún var bæði dugleg og hugmyndarík. Skömmu fyrir andlát sitt dvaldi hún hjá mér um tíma og sagði mér þá ýmsar sögur úr lífi sínu. Skynjaði ég gremju og óánægju með ýmsa þætti sem hún hafði þurft að sætta sig við. Undirstrikaði það skoðun mína að hún hefði hugsanlega notið sín vel í fjölmennu bæjarfélagið þar sem félagslegri þörf hennar hefði verið betur fullnægt.
Sem barn leit ég mjög upp til Valgerðar ömmu minnar og fannst framtíðarhamingja felast í því að vera húsmóðir í sveit. Það var líka sú innræting sem ég fékk og ef rætt var um menntun til handa telpum var húsmæðraskóli æðsta takmarkið. Í minningunni hafði amma ekki sterkar skoðanir á jafnréttismálum; sveitin var það sem máli skipti og þar voru bændur í öndvegi. Að hennar mati, og afa, voru það bændur sem héldu þjóðinni gangandi og það oft rætt í eldhúsinu. Ég er ekki frá því að þessi umræða hafi enn frekar fyllt huga minn þeim hugmyndum að stelpur ættu ekki að leita sér menntunar. Slíkt væri sóun á tíma og peningum því hlutverk þeirra væri innan veggja heimilisins við að sinna eiginmanni og börnum. Myndarlegar húsmæður voru vegsamaðar en heldur lítið gert úr hinum, sem höfðu gengið menntaveginn og unnu utan heimilisins. Blessuð börn þeirra kvenna gengu sjálfala á meðan og guð einn vissi hverju þau gætu tekið upp á þegar móðirin var að heiman að sinna sínum áhugamálum. Í þessari umræðu var réttur kvenna til að læra og vinna við það sem hugur þeirra stóð til ekki inni í myndinni.
Andrés afi minn var frekar fáskiptinn maður. Hann var fríður, grannvaxinn og nettur en seigur til vinnu og alltaf að. Hann skrifaði afar fallega rithönd og hefur margt varðveist eftir hann. Hann sinnti ýmsum ábyrgðarstörfum í sveitinni og fórst það vel úr hendi. Ég minnist þess ekki að hann talaði við mig af fyrra bragði eða hefði áhuga á mér sem einstaklingi. Ef hann þurfti að koma einhverjum boðum til okkar krakkanna var það í gegnum ömmu. Meira að segja hrós fyrir vel unnin verk komu í gegnum ömmu. Mér fannst það ekkert athugavert á þeim tíma en í dag þykir mér skrítið að hugsa til þess að ég á enga minningu um samtal við afa minn. Hann var samt brosmildur og oft héldust þau í hendur við matarborðið, amma og hann.
Upp í hugann koma margar minningar um þessi góðu hjón en ég læt hér staðar numið. Valgerður amma mín lést á heimili sínu Stóru-Breiðuvíkurhjáleigu í Helgustaðahreppi þann 15. nóvember 1975.
Guðrún Eiríksdóttir
Föðuramma mín, Guðrún Eiríksdóttir fæddist í Hnefilsdal, Jökuldal, 9. desember 1888 og hún lést 9. ágúst 1970. Hún var dóttir hjónanna Jónínu Þuríðar Jónsdóttur og Eiríks Þorsteinssonar. Jónína Þuríður fæddist í Þóroddsstaðarsókn, Suður-Þingeyjasýslu 10. apríl 1857 og lést 14. júlí 1932. Hún var vinnukona á Skjöldólfsstöðum, Hofteigssókn, Norður-Múlasýslu 1880. Hún var húsfreyja í Hnefilsdal og á Áslaugarstöðum samkvæmt manntali 1901. Eiríkur fæddist í Þórisdal, Stafafellssókn í Lóni, Austur-Skaftafellssýslur 20. ágúst 1851 og hann lést 18. apríl 1905. Eiríkur var ráðsmaður í Hnefilsdal 1890 og bóndi þar. Hjónin fluttust að Áslaugarstöðum, Hofssókn í Vopnafirði, Norður-Múlasýslu og þar voru þau samkvæmt manntali árið 1901 og er Guðrún amma mín skráð 12 ára það ár.
Um æsku og uppvaxtarár Guðrúnar Eiríksdóttur ömmu minnar veit ég ekkert annað en það að hún var um tíma vinnukona í Möðrudal á Fjöllum og var þá kölluð Gunna. Ég geri ráð fyrir að hún og Ingólfur afi minn hafi kynnst á Vopnafirði.
Föðurafi minn var Ingólfur Hrólfsson fæddur að Þrúgsá í Saurbæjarsókn í Eyjafirði 15. nóvember 1889 dáinn 7. júlí 1947. Hrólfur Hrólfsson faðir hans, fæddur í Hvammsgerði, Vopnafirði 9. ágúst 1861, varð úti árið 1893 og stóð þá Ingibjörg Gunnlaugsdóttir móðir hans uppi með fjögur ung börn. Ingibjörg fæddist í Öxnafelli, Saurbæjarhreppi, Eyjafirði 2. október 1865. Hún lést 10. október 1950. Börnunum var komið fyrir og var Ingólfur afi minn vistaður á Vakursstöðum í Vopnafirði þar sem hann ólst upp við gott atlæti og gekk meira að segja einn vetur á Eiðaskóla.
Guðrún amma og Ingólfur afi hófu búskap á Vakursstöðum. Börn þeirra voru Bergljót, f. 2. ágúst 1914, d. 25. júní 1921, Arnþrúður f. 14. ágúst 1916, d. 25. júní 1964, Hrólfur f. 20. desember 1917, d. 31. maí 1984, Brynjólfur f. 10. maí 1920, d. 3. okt. 1991, Bergljót Hólmfríður f. 24. júlí 1923, d. 30. júní 1997, Jón Kristján f. 8. okt. 1932, d. 31. janúar 1977.
Á Vakursstöðum bjuggu þau til ársins 1924 er þau fluttu á Seyðisfjörð. Aðdragandi þeirra flutninga var sérkennileg saga sem ekki verður rakin hér.
Á Seyðisfirði vann afi minn verkamannavinnu og var einnig formaður verkamannafélagsins þar. Á stríðsárunum fylltist bærinn af hermönnum. Settar voru reglur um eitt og annað og svæði vandlega girt. Þurftu þau amma og afi að sýna skilríki þegar þau fóru að gefa hænsnum sínum og sinna öðrum búsmala sem þau héldu.
Það varð fjölskyldunni reiðarslag þegar afi varð bráðkvaddur sumarið 1947. Fjölskyldan var fátæk og varð úr að amma leysti upp heimilið og fluttist til Hrólfs, elsta sonar síns sem þá bjó í Vestmannaeyjum. Með sér hafði hún Jón Kristján, yngsta barnið. Varðveitt eru bréf sem hún skrifaði dætrum sínum frá þessum tíma og eru þau skemmtileg heimild um samferðafólk og ýmis mál.
Ekki veit ég hvað hún dvaldi lengi í Eyjum eftir lát afa, það munu þó hafa verið nokkur ár. Frá Eyjum flutti hún síðan á milli barna sinna og var mislengi hjá hverju og einu.
Ég á yndislegar minningar um ömmu mína. Hún var lágvaxin, samsvaraði sér vel, fríð með svart hár sem hún fléttaði og vafði um höfuðið. Mér er minnistætt að hún var með falskar tennur og voru gómarnir bleikir á lit. Hún var jafnlynd og afar jákvæð. Hún var eftirlát við okkur barnabörnin og sagði gjarnan þegar við vöknuðum á morgnanna: „Þau verða nú að fá að morgna sig.“ Svo hitaði hún kakó og gaf okkur góðan tíma til að sötra það og maula brauðsneið með.
Hún var mjög berdreymin og dreymdi fyrir öllum óléttum í fjölskyldunni svo ekki skeikaði. Á margan hátt var hún sérstök. Sem ung kona hafði hún fengið einhverja meltingarslæmsku og hafði læknir ráðlagt henni matarkúr. Skyldi hún t.d. forðast kryddaðan og sterkan mat. Var hún á umræddum matarkúr upp frá því.
Ég man eftir tilhlökkun þegar hún var væntanleg til Eyja. Svo var hún komin. Trérúmið hennar stóra var sett upp og í því var þykk týna og stórir koddar. Svo var keyptur pottur sem upp frá því gekk undir nafninu „ömmupottur“. Í þeim potti eldaði amma sinn sérstaka mat. Það var nýr fiskur og lambakjöt. Með þessu borðaði hún kartöflur sem hún hakkaði í handsnúinni hakkavél. Eftirrétturinn var hrísmjölsgrautur með mjólkurdreitli út á. Hún bragðaði aldrei kaffi en drakk te og fékk sér með því sykurmola og tekex með smjöri. Það var sérstök athöfn að drekka te með ömmu. Eins og allt annað var það nákvæmlega tímasett og síðdegiste var drukkið klukkan fimm.
Amma notaði oft dönsk orð. Hún talaði um „fortov“, „madressu“ og „konvolut“ og þegar hún sagði frá atburðum á Seyðisfirði voru konurnar nefndar frú þetta og frú hitt. Hún var hjátrúarfull og skirpti á eftir okkur systkinunum þegar við vorum að fara í próf. Hún lagði líka ríkt á við okkur að vera nú í hreinum nærfötum og nefndi að það væri mjög leiðinlegt ef að við lentum í slysi og værum ekki hreinum nærbuxum. Sjálf var hún pjöttuð og gekk oftast í fallegum dökkum kjólum úr mjúku efni og notaði hvítar svuntur til hlífðar. Hún var orðvör, mjög trúuð og raulaði sálma með sinni fallegu rödd.
Amma reyndi alltaf að hjálpa til á heimilunum þar sem hún dvaldi hverju sinni og þegar móðir mín lést 1959 kom hún til okkar. Það var erfiður og þungbær tími og amma orðin fullorðin kona. Hún tók aðstæður nærri sér en var vakin og sofin yfir velferð sonar síns og barnabarna. Ég man tárvot augu hennar þegar hún strauk mjúkri hönd um sorgmædda kinn.
Lengi dvaldi hún á Seyðisfirði hjá Arnþrúði dóttur sinni og hennar fjölskyldu en síðustu árin bjó hún í Keflavík hjá Bergljótu dóttur sinni og hennar fjölskyldu.
Meðan amma bjó í Keflavík skrifaði ég henni reglulega. Ég var þá orðin fullorðin og farin að búa og ég sendi henni líka jólagjafir, eitthvað sem ég bjó til sjálf og hélt að mundi gleðja hana. Það veitti hamingju að finna hvað það var henni mikils virði og hve kærleikurinn var einlægur.
Trúin er stór þáttur í minningunni um ömmu. Hún var þó ekki kirkjurækin og ég held hún hafi sætt sig við líf sitt og hlutskipti. Væntingar hennar voru að hafa í sig og á og að afkomendum hennar vegnaði vel.
Mörgum árum eftir lát hennar fékk ég smið til að vinna fyrir mig verk. Þegar hann áttaði sig á hverra manna ég var sló hann af uppsettu verði vegna þess að Guðrún amma mín hafði svo oft gefið honum mjólk að drekka þegar hann var barn. Fátæktin var við hvers manns dyr á þessum árum. Átti amma einkasamtal við guð sinn á hverju kvöldi þar sem hún bað að eitthvað félli til sem mætti setja í pottana næsta dag. Fátæktin lék fjölskyldu þessa manns ennþá ver og gerði amma það sem hún gat til hjálpar. Fékk ég enn og aftur að njóta góðmennsku hennar þótt hún væri löngu látin.
Alla tíð tregaði amma Bergljótu, elstu dóttur sína sem dó úr blóðeitrun aðeins sex ára gömul. Varðveitti hún köflóttan kjól sem Bergljót hafði átt og sem hún vildi hafa með sér í gröfina. Var kjóllinn lagður í kistuna með henni. Hún vildi einnig láta skera sig á púls þegar hún yrði úrskurðuð látin því hún óttaðist að verða kviksett, en ekki er mér kunnugt hvort það var gert.
Tilfinningar mínar til Guðrúnar ömmu minnar eru einlægar. Hún var mér góð, hvatti mig til að láta drauma mína rætast. Guðrún Eiríksdóttir lést 9. ágúst1970. Minnist ég hennar með ást, þakklæti og virðingu.
[2]
Es.
Reyndar fór ég að grúska og fann fleira um Guðrúnu Eiríksdóttur, föðurömmu mína sem mér þótti bæði áhugavert og skemmtilegt. Ég talaði líka við systkini mín og systir mín sagðist hafa spurt ömmu hvers vegna hún syngi alltaf þegar hún væri að setja kartöflurnar í pott. „Þá er það ekki eins leiðinlegt“, svaraði amma og brosti. Ég heyrði líka sagt að þegar hún hitti afa hefði það verið ást við fyrstu sýn hjá báðum og hún hefði aldrei kysst annan mann.
Questionnaire
Record type
Keywords
Place of origin
65°20'16.4"N 14°55'35.0"W