Main information
Gender / Year of Submittee
Kona (1944)
Dating
Day sent: 09.03.2015
Object-related numbers
"Museumnumber b": 2015-1-12
Place
Núverandi sveitarfélag: Ísafjarðarbær, Ísafjarðarbær
Questions / Answers
Allar spurningar
Minningar um ömmu mína
Móðuramma mín hét Sigríður Jóna Þorbergsdóttir og var fædd í Efri-Miðvík í Sléttuhreppi í N-Ísafjarðarsýslu 2. des. 1899. Hún var ein af tíu börnum Þorbergs Jónssonar bónda og Oddnýjar Finnbogadóttur síðari konu hans.
Þorbergur átti tvö eldri börn með fyrri konu sinni. Sigríður amma giftist Ólafi Helga Hjálmarssyni f. 1895 frá Stakkadal í sömu sveit og elsta dóttir þeirra, Ragnhildur f. 1918 var móðir mín.
Á þjóðhátíðarárinu 1974 var óskað eftir frásögnum aldraðra um aðstæður þeirra í uppvextinum, fæði, klæði, húsnæði, vinnubrögðum o.s.frv. til þjóðháttasöfnunar. Amma vildi leggja sitt til málanna og dóttir hennar Ásta Ólafsdóttir skráði minningar hennar eftir hennar sögn. Árið 1995 var gefin út í bók um ævi þeirra afa og ömmu og þar birtist frásögnin hennar. Þessi bók, Frá Aðalvík og Ameríku : aldarminning, var tekin saman af börnum þeirra, Ástu og Kjartani Ólafsbörnum og ætluð okkur afkomendum en margir fleiri óskuðu eftir eintaki og fengu færri en vildu. Eftirfarandi minning mín um ömmu er að mestu frásagnir hennar og móður minnar en að sjálfsögðu blandast þar inn í frásagnir úr áðurnefndri bók.
Þegar við systurnar vorum litlar stelpur á Ísafirði gældum við oft við þá hugmynd að gaman væri að eiga ömmu og afa í heimabæ okkar, eins og margir vina okkar áttu. Enga áttum við föður-ömmuna en við vissum að við áttum móður-ömmu suður í Reykjavík. Við áttum meira að segja mynd af henni, mynd sem sýndi okkur fallega konu, svo fallega að hún leit út eins og kvikmyndastjarna. Aldrei kom amma þó í heimsókn til Ísafjarðar svo ég muni þegar við bjuggum þar, því lítið var um ferðalög á þeim tíma og sem barn man ég ekki eftir að hafa litið ömmu augum nema einu sinni þegar móðir mín átti erindi til Reykjavíkur en þangað höfðu þau afi flutt árið 1946. Við fyrstu kynni komst ég að því að myndin af henni hafði ekki platað því amma var einstaklega fríð kona og svo fín og vel til fara að feimnin yfirbugaði mig og þorði ég varla að líta á hana þessa fáu daga sem við mamma dvöldum í höfuðborginni. En blíð var hún við feimnu stelpuna sem lengi skammaðist sín fyrir að hafa ekki verið móttækilegri í samskiptum við hana þennan tíma.
Ég kynntist henni svo fyrst þegar ég var unglingur og fjölskylda mín var flutt til Keflavíkur. Eftir það voru heimsóknir á báða bóga. Þegar amma kom í heimsókn til okkar til Keflavíkur hitti hún nokkur systkini sín sem þar bjuggu og fleiri brottflutta Aðalvíkinga og þá var gaman að heyra frásagnir af gömlum tíma. Mikið var rifjað upp af sögum frá heimabyggðinni sem þau flest neyddust til að yfirgefa á erfiðum tíma.
Amma var einstaklega ljúf kona og blíð, sem bar mikla umhyggju fyrir öllum sem í kring um hana voru og ekki síður fyrir sínu nánasta umhverfi. Í þau skipti sem ég fékk gistingu hjá henni í Reykjavík fékk ég að kynnast hennar einstöku snyrtimennsku, allt var á sínum stað, pússað og fágað. Þarna skyldi ég við hvað móðir mín miðaði og hvar hún setti setti markið hvað snyrtimennsku varðaði. Amma var nefnilega sannkölluð fyrirmynd í öllu húshaldi, í matargerð, bakstri og ekki síður í klæðaburði og prúðmannlegri framkomu og hún var sannkölluð dama allt til enda.
Ég gerði mér far um að heimsækja ömmu þegar ég varð eldri og var forvitin um þessa hægversku konu og spurði hana margra spurninga um líf hennar, sem var ótrúlega ævintýralegt. Hún var þá á áttræðisaldri. Amma var mild í öllum skoðunum og lagði alltaf gott til allra manna og málefna. Mér fannst hún vera gædd afburða góðum kostum í samskiptum við fólk.
Amma ólst upp í stórum systkinahópi, í torfbæ, þar sem matur var eldaður á hlóðum í frumbernsku hennar, þar sem hún gekk á sauðskinsskóm allra sinna ferða og fór kornung að taka þátt í heimilis- og bústörfum. Hún prjónaði sokka á yngri systkinin sín á prónavél heimilisins og var líka liðtæk á saumavélina. Börnin hjálpuðu til með ærnar, mjólkuðu þær og gættu þeirra eftir að hafa rekið lömbin á fjall. Að sjálfsögðu hjálpuðu börnin líka til við heyskapinn. Fyrsta launaða starf ömmu sem unglingur var fanggæsla, sem var starfsheiti vinnu kvenna í sjóbúðum þar sem þær önnuðust m.a. matreiðslu, héldu vistarverum hreinum og hirtu sjóvettlinga og önnur plögg.
Amma sótti skóla í þorpin sitt hvoru megin við Miðvík á Hesteyri og á Látrum og dvaldist þá hjá vinafólki. Skólagöngunni lauk með fullnaðarprófi þegar hún var14 ára gömul en seinna sótti hún nám á Húsmæðraskólann Ósk á Ísafirði. Hún giftist unnusta sínum, Ólafi Hjálmarssyni frá Stakkadal þegar hún var 18 ára gömul. Þá var haldið systkinabrúðkaup í Efri Miðvík, því bróðir hennar Finnbjörn gekk einnig að eiga unnustu sína. Um veisluna má segja að „miklu hafi verið tjaldað til“ því veggir baðstofunnar voru klæddir hvítu lérefti og brúðirnar skörtuðu hvítum kjólum og snæddu menn hangikjöt og drukku kaffi á eftir.
Nú hófst nýr tími hjá ömmu. Hún flutti með manni sínum að Látrum, litlu þorpi í norðanverðri víkinni, þar sem þau hófu búskap í eigin húsnæði. Ólafur var ekki neinn venjulegur sveitastrákur. Þó að hann væri aðeins fjórum ári eldri en amma, var hann ótrúlega lífsreyndur. Hann hefur verið áræðinn piltur, því 15 ára réði hann sig á breskan togara og sigldi með honum til Englands og 17 ára var hann kominn til Ameríku í heimsókn til móðurbróður síns, Friðriks Jóhannessonar á Point Roberts í Washingtonfylki í Bandaríkjunum og dvaldi þar til tvítugs. Strax við upphaf sambands þeirra ömmu varð henni ljóst að hugur hans stefndi þangað aftur.
Það áraði ekki vel fyrsta veturinn í búskapnum sem var hinn umtalaði „frostavetur“ 1918, þegar alla Aðalvíkina lagði svo hægt var að ganga yfir víkina út að Sæbóli, þorpinu sunnan megin í víkinni. Um haustið 1918 fæddist þeim fyrsta barnið, Ragnhildur. – Eftir rúm 10 ár í hjónabandi var farið að huga flutningi til Ameríku því frændinn í Vesturheimi sótti fast að fá fjölskylduna til sín, þar sem hann var barnlaus. Mikið hafði gengið á í lífi ömmu þessi fyrstu búskaparár. Hún hafði eignast 6 börn en tvö þeirra létust í frumbernsku. Sjálf hafði hún veikst af „Spönsku veikinni“ sem gekk í Aðalvík seinna en í Reykjavík og veiktust nokkrar ungar konur og lítil börn. Þrjár konur dóu í hreppnum en amma komst af og var lengi að ná sér.
Árið 1928 var hafinn undirbúningur að Ameríkuferð. Nokkru áður en þau hugðust leggja af stað barst skeyti um lát Friðriks frænda og breyttust þá áætlanir. Eiginmaðurinn fór einn en skrifaði fljótlega og bað konu sína að koma með fjölskylduna. Það var svo í júlí að amma lagði af stað ein með börnin fjögur, Ragnhildi, Oddnýju, Ástu og Kjartan á aldrinum 4-10 ára.. Auðvitað kveið amma fyrir þessu langa ferðalagi ekki síst vegna þess að hún var ekki mælandi á enska tungu. Hún var svo heppin að geta fengið samfylgd ungrar konu sem var á leið til Bellingham, bæjar sem er skammt frá Point Roberts, en þar hafði stúlkan dvalið áður. Þetta breytti miklu fyrir ömmu og börnin. Fyrsti áfanginn var farinn á hestum til Hesteyrar og þangað fylgdi þeim Hjálmar-afi og tíkin Píla, sem reyndi að synda á eftir þeim þegar bátur lagði af stað með þau áleiðis til Ísafjarðar. Þá fyrst gerðu börnin sér grein fyrir aðskilnaðinum og var mikið grátið.
Næstu vikur áttu eftir að verða mjög viðburðarríkar í lífi ömmu og barnanna. Þau upplifðu kaupstaðarlíf og borgarlíf með tilheyrandi tækni, bílum og skipum með viðkomu á Ísafirði, Reykjavík, Edinborg og Glasgow því þaðan sigldu þau til Kanada og komu í land í Quebec. Áfram var haldið með lest til Winnipeg og Vancouver þar sem fjölskyldufaðirinn tók á móti þeim og að lokum fóru þau yfir landamærin til Bandaríkjanna og til Point Roberts og voru þá liðnar 6 vikur frá því þau fóru að heiman. Amma lýsti seinna líðan sinni á þessum tímapunkti þegar hún var komin á nýja heimilið sitt, þá grét hún af þreytu eftir ferðalagið og fann þá fyrst fyrir heimþrá. Það má nærri geta að ferðalagið hefur verið erfitt, með fjögur börn undir 10 ára. - En hún var ánægð með nýja heimilið sem þau höfðu erft eftir Friðrik heitinn, lítið en snoturt hús og þar leið henni og fjölskyldunni ávallt vel.
Þess má geta til samanburðar við þetta mikla ferðalag ömmu, að yngsta barnabarn mitt, 4. ættliður frá ömmu og fædd 106 árum síðar, fór nýlega í ferðalag til Seattle, næstu borgar við Point Roberts í Washington og var hún 8 klst á leiðinni. Ég notaði tækifærið og sagði henni frá ferðalagi langömmu sinnar og langa-langömmu 87 árum fyrr.
Ég færði oft í tal við ömmu þetta ævintýri lífs hennar og spurði hana um líðan hennar þarna og alltaf fékk ég sama svarið, henni hafði aldrei liðið betur um ævina en þennan tíma meðan þau dvöldu í Point Roberts. Nágrannarnir voru flestir Íslendingar, góðir og hjálplegir og virðist sem þarna hafi verið fyrirmyndar samfélag. Konur unnu mikið saman t.d. var venja að þær kæmu saman til að búa til „quilt“, þ.e. ullarteppi sem voru notuð eins og sængur. Einnig voru „picnics“ og „babyshowers“ skemmtilegar samkomur og eitt slíkt var haldið fyrir ömmu því hún eignaðist annan son á Point Roberts, Friðrik sem fæddur var 1930. Vinnan var mikil hjá húsmæðrum rétt eins og í sveitinni heima. Matur var m.a.soðinn niður til geymslu bæði kjöt og ávextir.
Börnin voru ánægð í skólanum og þeim gekk vel. Móðir mín minntist oft á Indjánabörn sem voru meðal skólafélaga þeirra og hafði hún alla tíð mikla samúð með þeim þjóðflokki eftir að hafa kynnt sér sögu þeirra. Þrátt fyrir þessa góðu daga fjölskyldunnar á Point Roberts sagðist amma hafa gert sér grein fyrir einhverju óyndi hjá manni sínum og þegar „kreppan mikla“ fór að hafa veruleg áhrif á afkomu þeirra eins og almennt var hjá fólki til sveita á þessu svæði og mjög mikið um atvinnuleysi, - þá tóku þau ákvörðun að fara heim til Íslands. Þau seldu húsið og lögðu af stað heim í júlí árið 1932. Aftur tók við langt og strangt ferðalag með lest yfir þver Bandaríkin og frá New York sigldu þau með þáverandi stærsta skipi veraldar til Plymouth í Suður-Englandi. Þá tóku við lestarferðir til London og áfram til Hull þar sem að siglt var með Goðafossi til Reykjavíkur. Þau dvöldu hjá ættingjum í nokkra daga í höfuðborginni en síðan var ferðinni haldið áfram til Ísafjarðar og síðan til Aðalvíkur.
Þegar þau voru komin heim voru liðin fjögur ár frá því þau lögðu af stað til Ameríku. Þarna beið þeirra húsið á brekkunni og foreldrar afa sem höfðu búið með þeim fyrr og gerðu alltaf síðar. Það voru miklir fagnaðarfundir að fá fjölskylduna aftur heim og nú tók við daglegt líf og lítið hafði breyst í Aðalvíkinni. Afi keypti mótorbát og stundaði útræði næstu árin. Börnin fóru í skólann og strituðu við að endurnýja kynnin við íslenskuna. Öllum brá þeim mikið við veðráttuna og voru léleg til heilsu fyrsta veturinn, þó sérstaklega yngsti drengurinn sem fæddist ytra og enduðu þau veikindi með langri sjúkrahúsvist. Móðir mín lýsti oft sárum söknuði á unglingsárum sínum, söknuði eftir góðviðri og fallegu og þægilegu umhverfi Point Roberts, ekki síst ávaxtanna á trjánum. Hún áleit eftirá að þau hafi öll átt bágt með að venjast íslenska lífinu aftur en samveran við afa og ömmu, aðra ættingja og vini hafi bætt þar úr.
Breytingar á lífi ömmu stöðvuðust ekki þó Ameríkuævintýrið tæki enda. „Kreppan mikla“ var nú að hafa sín áhrif á Íslandi með tilheyrandi lækkun á fiskverði og atvinnuleysi. Árið 1935 bauðst afa að taka á leigu kirkjujörðina Stað í Aðalvík, sem var ein besta jörð sveitarinnar. Þau tóku sig upp og fluttu yfir víkina og bjuggu þar í fimm ár. Húsið var stórt sem kom sér vel fyrir stóra fjölskyldu og oft dvöldu hjá hjá þeim vinnufólk og kaupstaðabörn á sumrum. Nærri má geta að mikil vinna var hjá ömmu að reka þetta stóra sveitaheimili og að auki var mikill gestagangur eins og tilheyrði á kirkjustað, við messur, jarðafarir og fermingar. Á þessum tíma fæddist þeim sjötta barnið, sonurinn Sveinn árið 1936. Afi vann mikið að lagfæringu bæði á íbúðarhúsinu og endurbyggði útihúsin. Hann girti stórt landsvæði svo að túnið gaf af sér margfalda hestburði frá því sem áður var. Auk bústarfanna sótti hann fisk í sjó og fugl í bjarg sem títt var á þessum slóðum.
Eftir að leigutíminn rann út fluttu þau enn og aftur í húsið sitt á Látrum og aftur tók afi að sækja sjóinn. Enn var von á fjölgun í fjölskydunni og vegna lasleika fór amma til Ísafjarðar og dvaldist hjá elstu dóttur sinni sem sjálf hafði gifst og eignast barn og þar eignaðist amma yngsta barnið sitt, dótturina Helgu árið 1940.
Nú voru miklar sviftingar í Aðalvíkinni, fólkið var farið að tínast í burtu „á mölina“. Voru til þess margar ástæður eins og t.d. tækniframfarir í sjávarútvegi en hreppurinn fékk engar undirtektir við beiðni um að byggð yrði hafnaraðstaða og samgöngur voru engar. Eftir því sem fleiri fóru var erfiðara fyrir þá sem eftir voru. Amma og afi fylgdu straumnum og fluttu til Reykjavíkur alfarin árið 1946 með tvö yngstu börnin 10 ára og 5 ára en eldri börnin höfðu yfirgefið heimabyggðina og gömlu hjónin sem alltaf höfðu fylgt þeim höfðu bæði kvatt tilveruna. Árið 1952 fóru síðustu íbúarnir úr Sléttuhreppi, þar sem 10 árum fyrr höfðu búið tæplega 500 manns, nokkuð þekkt saga af íslensku dreifbýli um miðja 20. öld.
Nú hófst enn eitt breytingartímabilið hjá ömmu. Þau fluttu til Reykjavíkur „með tvær hendur tómar“ eins og hún komst að orði og þurftu að byrja allt upp á nýtt. Afi fékk góða vinnu á verkstæði Vitamálastjórnar. Hann vann alla tíð síðan sem vélstjóri og öðlaðist réttindi sem slíkur og vann lengst af hjá Landsmiðjunni. Amma var einnig „útivinnandi“ eftir að hún flutti til Reykjavíkur og vann lengi hjá Sambandinu við ræstingar. Það var ótrúlegt hvað þau amma og afi eignuðust fallegt og notalegt heimili í Reykjavík í eigin húsnæði, aðeins nokkrum árum eftir flutninginn. Vinnan hjá þeim var mikil og vel var farið með.
Afi lifði til 78 ára aldurs en amma varð 83 ára. Hún bjó á heimili Ástu dóttur sinnar síðustu árin og dó á hjúkrunarheimilinu Sunnuhlíð í Kópavogi. Í lok frásagnar sinnar í áðurnefndri bók, Frá Aðalvík og Ameríku, segir hún að þegar hún líti til baka 78 ára gömul, finnst henni hún hafa verið hamingjusöm kona og þrátt fyrir ýmsa erfiðleika hafa átt góða ævi. Hún taldi sig ekki hafa verið heilsuhrausta megnið af ævinni en haft seiglu og úthald. Hún var stolt af börnum sínum og hafði mikla ánægju af að fylgjast með lífi og þroska allra afkomenda sinna.
Víst er að hún fékk að lifa ótrúlega tíma og ólíka, ferðalög til annarrar heimsálfu og hafði séð margt og mikið af ólíku mannlífi. Ýmislegt áttu þau sameiginlegt afi og amma en í mínum huga var það áberandi hversu varfærin þau voru í orðum um vegferð sína og hógvær með afbrigðum. Einhver gæti hafa gumað af annarri eins lífsreynslu en því var alls ekki til að dreifa hjá þeim.
Á rúmlega áttatíu ára ferli ömmu höfðu orðið gífurlegar breytingar og sennilegar allar til hins betra t.d. hvað varðar húsnæði, aðbúnað allan og heilbrigðisþjónustu og e.t.v. aldrei meiri breytingar hjá nokkurri kynslóð. Amma aðlagaðist vel breyttum tímum og naut þeirra. Hún var svo jákvæð í hugarfari að ég sé það fyrir mér að hún hefði líka glaðst yfir tölvuöldinni sem var farin að nálgast þegar hennar endalok komu.
Mér hefur oft verið hugsað til ömmu í amstri dagsins og hvernig hún hefði leyst hin ýmsu verkefni og ég veit að hún skyldi eftir sig djúp spor í huga sinna mörgu afkomenda.
[1] Ragnhildur Árnadóttir
Minningar um ömmu mína
Móðuramma mín hét Sigríður Jóna Þorbergsdóttir og var fædd í Efri-Miðvík í Sléttuhreppi í N-Ísafjarðarsýslu 2. des. 1899. Hún var ein af tíu börnum Þorbergs Jónssonar bónda og Oddnýjar Finnbogadóttur síðari konu hans.
Þorbergur átti tvö eldri börn með fyrri konu sinni. Sigríður amma giftist Ólafi Helga Hjálmarssyni f. 1895 frá Stakkadal í sömu sveit og elsta dóttir þeirra, Ragnhildur f. 1918 var móðir mín.
Á þjóðhátíðarárinu 1974 var óskað eftir frásögnum aldraðra um aðstæður þeirra í uppvextinum, fæði, klæði, húsnæði, vinnubrögðum o.s.frv. til þjóðháttasöfnunar. Amma vildi leggja sitt til málanna og dóttir hennar Ásta Ólafsdóttir skráði minningar hennar eftir hennar sögn. Árið 1995 var gefin út í bók um ævi þeirra afa og ömmu og þar birtist frásögnin hennar. Þessi bók, Frá Aðalvík og Ameríku : aldarminning, var tekin saman af börnum þeirra, Ástu og Kjartani Ólafsbörnum og ætluð okkur afkomendum en margir fleiri óskuðu eftir eintaki og fengu færri en vildu. Eftirfarandi minning mín um ömmu er að mestu frásagnir hennar og móður minnar en að sjálfsögðu blandast þar inn í frásagnir úr áðurnefndri bók.
Þegar við systurnar vorum litlar stelpur á Ísafirði gældum við oft við þá hugmynd að gaman væri að eiga ömmu og afa í heimabæ okkar, eins og margir vina okkar áttu. Enga áttum við föður-ömmuna en við vissum að við áttum móður-ömmu suður í Reykjavík. Við áttum meira að segja mynd af henni, mynd sem sýndi okkur fallega konu, svo fallega að hún leit út eins og kvikmyndastjarna. Aldrei kom amma þó í heimsókn til Ísafjarðar svo ég muni þegar við bjuggum þar, því lítið var um ferðalög á þeim tíma og sem barn man ég ekki eftir að hafa litið ömmu augum nema einu sinni þegar móðir mín átti erindi til Reykjavíkur en þangað höfðu þau afi flutt árið 1946. Við fyrstu kynni komst ég að því að myndin af henni hafði ekki platað því amma var einstaklega fríð kona og svo fín og vel til fara að feimnin yfirbugaði mig og þorði ég varla að líta á hana þessa fáu daga sem við mamma dvöldum í höfuðborginni. En blíð var hún við feimnu stelpuna sem lengi skammaðist sín fyrir að hafa ekki verið móttækilegri í samskiptum við hana þennan tíma.
Ég kynntist henni svo fyrst þegar ég var unglingur og fjölskylda mín var flutt til Keflavíkur. Eftir það voru heimsóknir á báða bóga. Þegar amma kom í heimsókn til okkar til Keflavíkur hitti hún nokkur systkini sín sem þar bjuggu og fleiri brottflutta Aðalvíkinga og þá var gaman að heyra frásagnir af gömlum tíma. Mikið var rifjað upp af sögum frá heimabyggðinni sem þau flest neyddust til að yfirgefa á erfiðum tíma.
Amma var einstaklega ljúf kona og blíð, sem bar mikla umhyggju fyrir öllum sem í kring um hana voru og ekki síður fyrir sínu nánasta umhverfi. Í þau skipti sem ég fékk gistingu hjá henni í Reykjavík fékk ég að kynnast hennar einstöku snyrtimennsku, allt var á sínum stað, pússað og fágað. Þarna skyldi ég við hvað móðir mín miðaði og hvar hún setti setti markið hvað snyrtimennsku varðaði. Amma var nefnilega sannkölluð fyrirmynd í öllu húshaldi, í matargerð, bakstri og ekki síður í klæðaburði og prúðmannlegri framkomu og hún var sannkölluð dama allt til enda.
Ég gerði mér far um að heimsækja ömmu þegar ég varð eldri og var forvitin um þessa hægversku konu og spurði hana margra spurninga um líf hennar, sem var ótrúlega ævintýralegt. Hún var þá á áttræðisaldri. Amma var mild í öllum skoðunum og lagði alltaf gott til allra manna og málefna. Mér fannst hún vera gædd afburða góðum kostum í samskiptum við fólk.
Amma ólst upp í stórum systkinahópi, í torfbæ, þar sem matur var eldaður á hlóðum í frumbernsku hennar, þar sem hún gekk á sauðskinsskóm allra sinna ferða og fór kornung að taka þátt í heimilis- og bústörfum. Hún prjónaði sokka á yngri systkinin sín á prónavél heimilisins og var líka liðtæk á saumavélina. Börnin hjálpuðu til með ærnar, mjólkuðu þær og gættu þeirra eftir að hafa rekið lömbin á fjall. Að sjálfsögðu hjálpuðu börnin líka til við heyskapinn. Fyrsta launaða starf ömmu sem unglingur var fanggæsla, sem var starfsheiti vinnu kvenna í sjóbúðum þar sem þær önnuðust m.a. matreiðslu, héldu vistarverum hreinum og hirtu sjóvettlinga og önnur plögg.
Amma sótti skóla í þorpin sitt hvoru megin við Miðvík á Hesteyri og á Látrum og dvaldist þá hjá vinafólki. Skólagöngunni lauk með fullnaðarprófi þegar hún var14 ára gömul en seinna sótti hún nám á Húsmæðraskólann Ósk á Ísafirði. Hún giftist unnusta sínum, Ólafi Hjálmarssyni frá Stakkadal þegar hún var 18 ára gömul. Þá var haldið systkinabrúðkaup í Efri Miðvík, því bróðir hennar Finnbjörn gekk einnig að eiga unnustu sína. Um veisluna má segja að „miklu hafi verið tjaldað til“ því veggir baðstofunnar voru klæddir hvítu lérefti og brúðirnar skörtuðu hvítum kjólum og snæddu menn hangikjöt og drukku kaffi á eftir.
Nú hófst nýr tími hjá ömmu. Hún flutti með manni sínum að Látrum, litlu þorpi í norðanverðri víkinni, þar sem þau hófu búskap í eigin húsnæði. Ólafur var ekki neinn venjulegur sveitastrákur. Þó að hann væri aðeins fjórum ári eldri en amma, var hann ótrúlega lífsreyndur. Hann hefur verið áræðinn piltur, því 15 ára réði hann sig á breskan togara og sigldi með honum til Englands og 17 ára var hann kominn til Ameríku í heimsókn til móðurbróður síns, Friðriks Jóhannessonar á Point Roberts í Washingtonfylki í Bandaríkjunum og dvaldi þar til tvítugs. Strax við upphaf sambands þeirra ömmu varð henni ljóst að hugur hans stefndi þangað aftur.
Það áraði ekki vel fyrsta veturinn í búskapnum sem var hinn umtalaði „frostavetur“ 1918, þegar alla Aðalvíkina lagði svo hægt var að ganga yfir víkina út að Sæbóli, þorpinu sunnan megin í víkinni. Um haustið 1918 fæddist þeim fyrsta barnið, Ragnhildur. – Eftir rúm 10 ár í hjónabandi var farið að huga flutningi til Ameríku því frændinn í Vesturheimi sótti fast að fá fjölskylduna til sín, þar sem hann var barnlaus. Mikið hafði gengið á í lífi ömmu þessi fyrstu búskaparár. Hún hafði eignast 6 börn en tvö þeirra létust í frumbernsku. Sjálf hafði hún veikst af „Spönsku veikinni“ sem gekk í Aðalvík seinna en í Reykjavík og veiktust nokkrar ungar konur og lítil börn. Þrjár konur dóu í hreppnum en amma komst af og var lengi að ná sér.
Árið 1928 var hafinn undirbúningur að Ameríkuferð. Nokkru áður en þau hugðust leggja af stað barst skeyti um lát Friðriks frænda og breyttust þá áætlanir. Eiginmaðurinn fór einn en skrifaði fljótlega og bað konu sína að koma með fjölskylduna. Það var svo í júlí að amma lagði af stað ein með börnin fjögur, Ragnhildi, Oddnýju, Ástu og Kjartan á aldrinum 4-10 ára.. Auðvitað kveið amma fyrir þessu langa ferðalagi ekki síst vegna þess að hún var ekki mælandi á enska tungu. Hún var svo heppin að geta fengið samfylgd ungrar konu sem var á leið til Bellingham, bæjar sem er skammt frá Point Roberts, en þar hafði stúlkan dvalið áður. Þetta breytti miklu fyrir ömmu og börnin. Fyrsti áfanginn var farinn á hestum til Hesteyrar og þangað fylgdi þeim Hjálmar-afi og tíkin Píla, sem reyndi að synda á eftir þeim þegar bátur lagði af stað með þau áleiðis til Ísafjarðar. Þá fyrst gerðu börnin sér grein fyrir aðskilnaðinum og var mikið grátið.
Næstu vikur áttu eftir að verða mjög viðburðarríkar í lífi ömmu og barnanna. Þau upplifðu kaupstaðarlíf og borgarlíf með tilheyrandi tækni, bílum og skipum með viðkomu á Ísafirði, Reykjavík, Edinborg og Glasgow því þaðan sigldu þau til Kanada og komu í land í Quebec. Áfram var haldið með lest til Winnipeg og Vancouver þar sem fjölskyldufaðirinn tók á móti þeim og að lokum fóru þau yfir landamærin til Bandaríkjanna og til Point Roberts og voru þá liðnar 6 vikur frá því þau fóru að heiman. Amma lýsti seinna líðan sinni á þessum tímapunkti þegar hún var komin á nýja heimilið sitt, þá grét hún af þreytu eftir ferðalagið og fann þá fyrst fyrir heimþrá. Það má nærri geta að ferðalagið hefur verið erfitt, með fjögur börn undir 10 ára. - En hún var ánægð með nýja heimilið sem þau höfðu erft eftir Friðrik heitinn, lítið en snoturt hús og þar leið henni og fjölskyldunni ávallt vel.
Þess má geta til samanburðar við þetta mikla ferðalag ömmu, að yngsta barnabarn mitt, 4. ættliður frá ömmu og fædd 106 árum síðar, fór nýlega í ferðalag til Seattle, næstu borgar við Point Roberts í Washington og var hún 8 klst á leiðinni. Ég notaði tækifærið og sagði henni frá ferðalagi langömmu sinnar og langa-langömmu 87 árum fyrr.
Ég færði oft í tal við ömmu þetta ævintýri lífs hennar og spurði hana um líðan hennar þarna og alltaf fékk ég sama svarið, henni hafði aldrei liðið betur um ævina en þennan tíma meðan þau dvöldu í Point Roberts. Nágrannarnir voru flestir Íslendingar, góðir og hjálplegir og virðist sem þarna hafi verið fyrirmyndar samfélag. Konur unnu mikið saman t.d. var venja að þær kæmu saman til að búa til „quilt“, þ.e. ullarteppi sem voru notuð eins og sængur. Einnig voru „picnics“ og „babyshowers“ skemmtilegar samkomur og eitt slíkt var haldið fyrir ömmu því hún eignaðist annan son á Point Roberts, Friðrik sem fæddur var 1930. Vinnan var mikil hjá húsmæðrum rétt eins og í sveitinni heima. Matur var m.a.soðinn niður til geymslu bæði kjöt og ávextir.
Börnin voru ánægð í skólanum og þeim gekk vel. Móðir mín minntist oft á Indjánabörn sem voru meðal skólafélaga þeirra og hafði hún alla tíð mikla samúð með þeim þjóðflokki eftir að hafa kynnt sér sögu þeirra. Þrátt fyrir þessa góðu daga fjölskyldunnar á Point Roberts sagðist amma hafa gert sér grein fyrir einhverju óyndi hjá manni sínum og þegar „kreppan mikla“ fór að hafa veruleg áhrif á afkomu þeirra eins og almennt var hjá fólki til sveita á þessu svæði og mjög mikið um atvinnuleysi, - þá tóku þau ákvörðun að fara heim til Íslands. Þau seldu húsið og lögðu af stað heim í júlí árið 1932. Aftur tók við langt og strangt ferðalag með lest yfir þver Bandaríkin og frá New York sigldu þau með þáverandi stærsta skipi veraldar til Plymouth í Suður-Englandi. Þá tóku við lestarferðir til London og áfram til Hull þar sem að siglt var með Goðafossi til Reykjavíkur. Þau dvöldu hjá ættingjum í nokkra daga í höfuðborginni en síðan var ferðinni haldið áfram til Ísafjarðar og síðan til Aðalvíkur.
Þegar þau voru komin heim voru liðin fjögur ár frá því þau lögðu af stað til Ameríku. Þarna beið þeirra húsið á brekkunni og foreldrar afa sem höfðu búið með þeim fyrr og gerðu alltaf síðar. Það voru miklir fagnaðarfundir að fá fjölskylduna aftur heim og nú tók við daglegt líf og lítið hafði breyst í Aðalvíkinni. Afi keypti mótorbát og stundaði útræði næstu árin. Börnin fóru í skólann og strituðu við að endurnýja kynnin við íslenskuna. Öllum brá þeim mikið við veðráttuna og voru léleg til heilsu fyrsta veturinn, þó sérstaklega yngsti drengurinn sem fæddist ytra og enduðu þau veikindi með langri sjúkrahúsvist. Móðir mín lýsti oft sárum söknuði á unglingsárum sínum, söknuði eftir góðviðri og fallegu og þægilegu umhverfi Point Roberts, ekki síst ávaxtanna á trjánum. Hún áleit eftirá að þau hafi öll átt bágt með að venjast íslenska lífinu aftur en samveran við afa og ömmu, aðra ættingja og vini hafi bætt þar úr.
Breytingar á lífi ömmu stöðvuðust ekki þó Ameríkuævintýrið tæki enda. „Kreppan mikla“ var nú að hafa sín áhrif á Íslandi með tilheyrandi lækkun á fiskverði og atvinnuleysi. Árið 1935 bauðst afa að taka á leigu kirkjujörðina Stað í Aðalvík, sem var ein besta jörð sveitarinnar. Þau tóku sig upp og fluttu yfir víkina og bjuggu þar í fimm ár. Húsið var stórt sem kom sér vel fyrir stóra fjölskyldu og oft dvöldu hjá hjá þeim vinnufólk og kaupstaðabörn á sumrum. Nærri má geta að mikil vinna var hjá ömmu að reka þetta stóra sveitaheimili og að auki var mikill gestagangur eins og tilheyrði á kirkjustað, við messur, jarðafarir og fermingar. Á þessum tíma fæddist þeim sjötta barnið, sonurinn Sveinn árið 1936. Afi vann mikið að lagfæringu bæði á íbúðarhúsinu og endurbyggði útihúsin. Hann girti stórt landsvæði svo að túnið gaf af sér margfalda hestburði frá því sem áður var. Auk bústarfanna sótti hann fisk í sjó og fugl í bjarg sem títt var á þessum slóðum.
Eftir að leigutíminn rann út fluttu þau enn og aftur í húsið sitt á Látrum og aftur tók afi að sækja sjóinn. Enn var von á fjölgun í fjölskydunni og vegna lasleika fór amma til Ísafjarðar og dvaldist hjá elstu dóttur sinni sem sjálf hafði gifst og eignast barn og þar eignaðist amma yngsta barnið sitt, dótturina Helgu árið 1940.
Nú voru miklar sviftingar í Aðalvíkinni, fólkið var farið að tínast í burtu „á mölina“. Voru til þess margar ástæður eins og t.d. tækniframfarir í sjávarútvegi en hreppurinn fékk engar undirtektir við beiðni um að byggð yrði hafnaraðstaða og samgöngur voru engar. Eftir því sem fleiri fóru var erfiðara fyrir þá sem eftir voru. Amma og afi fylgdu straumnum og fluttu til Reykjavíkur alfarin árið 1946 með tvö yngstu börnin 10 ára og 5 ára en eldri börnin höfðu yfirgefið heimabyggðina og gömlu hjónin sem alltaf höfðu fylgt þeim höfðu bæði kvatt tilveruna. Árið 1952 fóru síðustu íbúarnir úr Sléttuhreppi, þar sem 10 árum fyrr höfðu búið tæplega 500 manns, nokkuð þekkt saga af íslensku dreifbýli um miðja 20. öld.
Nú hófst enn eitt breytingartímabilið hjá ömmu. Þau fluttu til Reykjavíkur „með tvær hendur tómar“ eins og hún komst að orði og þurftu að byrja allt upp á nýtt. Afi fékk góða vinnu á verkstæði Vitamálastjórnar. Hann vann alla tíð síðan sem vélstjóri og öðlaðist réttindi sem slíkur og vann lengst af hjá Landsmiðjunni. Amma var einnig „útivinnandi“ eftir að hún flutti til Reykjavíkur og vann lengi hjá Sambandinu við ræstingar. Það var ótrúlegt hvað þau amma og afi eignuðust fallegt og notalegt heimili í Reykjavík í eigin húsnæði, aðeins nokkrum árum eftir flutninginn. Vinnan hjá þeim var mikil og vel var farið með.
Afi lifði til 78 ára aldurs en amma varð 83 ára. Hún bjó á heimili Ástu dóttur sinnar síðustu árin og dó á hjúkrunarheimilinu Sunnuhlíð í Kópavogi. Í lok frásagnar sinnar í áðurnefndri bók, Frá Aðalvík og Ameríku, segir hún að þegar hún líti til baka 78 ára gömul, finnst henni hún hafa verið hamingjusöm kona og þrátt fyrir ýmsa erfiðleika hafa átt góða ævi. Hún taldi sig ekki hafa verið heilsuhrausta megnið af ævinni en haft seiglu og úthald. Hún var stolt af börnum sínum og hafði mikla ánægju af að fylgjast með lífi og þroska allra afkomenda sinna.
Víst er að hún fékk að lifa ótrúlega tíma og ólíka, ferðalög til annarrar heimsálfu og hafði séð margt og mikið af ólíku mannlífi. Ýmislegt áttu þau sameiginlegt afi og amma en í mínum huga var það áberandi hversu varfærin þau voru í orðum um vegferð sína og hógvær með afbrigðum. Einhver gæti hafa gumað af annarri eins lífsreynslu en því var alls ekki til að dreifa hjá þeim.
Á rúmlega áttatíu ára ferli ömmu höfðu orðið gífurlegar breytingar og sennilegar allar til hins betra t.d. hvað varðar húsnæði, aðbúnað allan og heilbrigðisþjónustu og e.t.v. aldrei meiri breytingar hjá nokkurri kynslóð. Amma aðlagaðist vel breyttum tímum og naut þeirra. Hún var svo jákvæð í hugarfari að ég sé það fyrir mér að hún hefði líka glaðst yfir tölvuöldinni sem var farin að nálgast þegar hennar endalok komu.
Mér hefur oft verið hugsað til ömmu í amstri dagsins og hvernig hún hefði leyst hin ýmsu verkefni og ég veit að hún skyldi eftir sig djúp spor í huga sinna mörgu afkomenda.
[1] Ragnhildur Árnadóttir
Questionnaire
Record type
Keywords